ئازادیی لەوێوە دەستپێدەكات كە مرۆڤ بزانێ بەهای خۆی چییە

ئازادیی لەوێوە دەستپێدەكات كە مرۆڤ بزانێ بەهای خۆی چییە

لە بەشی دووهەمی دیمانەكەیدا سمكۆ محەمەد بەردەوامی بە قسەكانی دەدات لەسەر چەمكی فەلسفە، كە هەم بكەرە و هەم كارپێكراو بۆ پراكتیك كردنی لە ژیاندا، هەروەها قسە لەسەر فەلسەفەی ماركس دەكات وەك دابڕانێك لە فەلسەفەكانی بەر لەخۆی.
بەشی دووهەم و كۆتایی
* سەبارەت بەوەی رەخنە گرتن لە میتافیزیك، لەوێوە سەرچاوەی گرتووە ئەو رستە فەلسەفییەی بەرهەمێناوە كە دەڵێ ( ئایین ئەفیونی گەلانە) جەوهەری ئەو كۆجیتۆیە چییە؟.
- پرسیاری ماركس لە مەسەلەی لاهوت و ئایین وەكو بەشێك لە رۆشنبیری مێژوویی گەلان، لەوێوە سەرچاوەی گرتبوو كە بۆی روون نەبوو لەدوای ئایدیۆلۆژیای ئاڵمانی و دوای بەرهەڵستكاری مەسیحییەت لە رۆژئاوا و باڵادەست بوونیان لەنێو دەسەڵاتی تەشریعی، چ بەرهەمێكی نوێی رۆشنبیری دێنێتە ئاراوە، لاهوتییەكان باوەڕیان وایە سەیركردن بەسە بۆ ئەو كارانەی لە دۆخی پەیوەست بوون لەنێو وانەكان و نەسڕینەوەیان، لەبەر ئەوەی لاهوتییەك نەبووە بتوانێت سەبارەت بە هەموو شتێك بدوێت و رووی وتەكانی لەهەر كەسێك بكات، بەتایبەتی خێوەكان هەرگیز لاهوتی نەبووە، كێشەیەكی لەگەڵ تارماییدا هەبێت، چونكە لاهوتی ئاسایی بڕوای بە بوونی خێوەكان هەیە، هەروەها بڕوای بە هیچ یەكێك لەو شتانە نییە كە دەكرێت ناوی بنێن فەزای گریمانەیی بۆ تارمایی بوون، بڕوای لاهوتی بە جیاكارییەك نییە لەگەڵ خۆی، چونكە بڕوای بە جیاكاری نییە لەنێوان ئەوەی كە بوون نییە، بۆ نموونە بابەتێك بڕوای بە دژییەكەكان و ئەركی قوتابخانەكان نییە. درێدا لەم توێژینەوەیدا باسی لە تارماییەك دەكات لەپێشووتر شكسپیر وەكو شانۆ باسی لەو دەسەڵاتە ترسناكە كردووە و ئەو تارماییەشی بەیان كردووە كە دەسەڵات و سیستمەكەش ترسی لێنیشتووە، بەڵام ئەوەی جێگەی گووتنە ئەوەیە، ئەم تێگەیشتنە چیرۆكی تایبەتی خۆی هەیە، مەبەستم ئەوەیە كە تێگەیشتنەكە باكگڕاوندێكی مێژوویی هەیە، (ئایین ئەفیونی گەلانە) ئەم كۆنتێكستە فرە مانایە كە ماركس لەكتێبی رەخنە لەفەلسەفەی هێگڵدا نووسیویەتی, تەنها بوئێرەیەك و رەهەندێكی وەهای پێدراوە كە واتێبگەین, ئایینەكان بەشێوەیەكی رەها دەبنە مایەی نامۆ بوونی ئێمە وەكی مرۆڤ, یان ئەوەی كە ماركس دژە خوا و نەفیكەری خودایە وەكو بەشێك لە فەلسەفەی لاهوتی، لەكاتێكدا ئەم كۆنتێكستە بەر لەئێستا حیزبە سیاسییەكان كە بەناو هەڵگری فەلسەفەی ماركسی بوون, بەجێی ئەوەی خوێندنەوەیەكی فەلسەفی بۆ بكەن و موناقەشە لەگەڵ ئەو دژە ماركسییانە ساز بكەن كە رستەكە تەنها بە خاتری دژە فكرەكە مانای لاوەكی بۆ دۆزراوەتەوە، كەچی بەپێچەوانەوە بەهەڵە بەكاریان دەهێنا, ئەویش نەك بۆ هۆشیار كردنەوەی كۆمەڵگە لەو ئەفیونە، بەڵكو وەكو گروپێكی پۆپۆلیسی و وەبەرهێنانی سیاست بوو.
ماركس بەهۆی ئەوەی لە سەروەختی خۆشیدا سەرقاڵیان كرد بەچەمكی خوداوە، لەمبارەیەوە لەرووی ئینترۆپۆلۆژیەوە وەڵامی پێداوەتەوە, پێشتریش سەبارەت بەفینۆمینۆلۆژیای رۆح لەلای هیگڵ رەخنە دەگرێت لەپەیوەند بەوەی كە ئایین تەنها فاكتەرێك نییە مرۆڤ لەدەرئەنجامی تەماس گرتن لەتەكیا نامۆبێت, چونكی كایەی ئابووری جۆرێكی تری گرنگ یاری دەكات و دەور دەبینێ لەو نێوەندەدا, هەڵبەت ماركس تەنها بە لەبەر چاو گرتنی ئەو چەند ئایینەی كە ناسیونییەتی پێناسەی ئایین دەكات وەكو ئەفیونێك بۆ گەلان كە ئینسان پێی مەست دەبێ لەبری ئەوەی هۆشیار بێتەوە و چاكە بكات، ئەگەر بهاتبا و ئایینی مەزدەكی بناسیبا، رەنگە قسەیەكی تری بگوتابا لەسەر ئایین، تەماشاكەن ، مەزدەك جگە لەوەی كە مێژووی سەرهەڵدانی نازانرێ، بەڵام ساڵی 449 ریفۆرمخوازێكی ئێرانی بووە و بەپاشماوەی زەردەشتی و مانی هەژمار دەكرێ، هەموو پرنسیپە خوداناسییەكەی بۆ بەشەر لەو كاتەدا، یەكسانبوونی شتەكان لەبەرامبەر بەیەك، هەموو ئایینەكانی وەكو یەهودی و كریستیانی و ئایینەكانی تر بە مۆنۆپۆڵكردنی ژیان لەرێگەی پیاو سالارییەوە لەقەڵەم دەدات و بەئایینێكی یەكسانیخواز نازانێ، مەسەلەی یەكسانی ژن و پیاو و بۆماوەیی موڵكدارێتی و باب مەزنی و هتد، لەدەرەوەی ئایین و خودا پەرستی دەناسێ، مەزدەك بناغەی فكر و فەلسەفەی دوالیزمە كە دەكاتە بەراورد لەنێوان هەردوو چەمكی خێر و شەڕ، بۆیە بانگەوازی ئەوە دەكات مرۆڤ دوور بخرێتەوە لە دوژمنكاری و چاوبرسیبوون و هتد، لەبەرامبەردا ئازادیخوازی و یەكسانیخوازی و مرۆڤدۆستی و ژیاندوستی بێ مڵۆزمی كردە باو لە دونیاد.
ئایا ئەمەش دەبَی ئەفیون بێت كە وەڵامەكەی نەخێرە، ئەلێرەوەیە كە ماركس راستیكردووە كە ئەفیونی گەلانە ئەو ئایینانەی كە هەم ئەو ناسیوونی و هەم ئەوانەش كە تەنها بۆ بچوككردنەوەی كەسایەتی ئینسان و گەورە كردنی باب مەزنەكان و دەسەڵاتە و هیچی تر، بەڵام ئایینی تر هەبوون لەمێژودا كەمتر نەبوونە لەفەلسەفەكەی ماركس. ئازاری ئایینی هەم دەربڕینی ئازاری راستەقینە و هەم ناڕەزایەتی بەدژی ئەو ئازارەیە، ئایین ئاهو ناڵەی ئینسانی ستەملێكراو، دڵی جهانێكی بێ دڵ و روحی جهانێكی بێ روحە، (ئایین ئەفیون، یان تلیاكی گەلانە) لابردنی ئایین وەك بەختەوەری وەهمی خەڵك، داواكردن و خواستی بەختەوەرییەكی راستەقینەیە بۆ ئەوان، خواستی دووركەوتنەوە لەوەهم دەربارەی بارودۆخی باڵادەستی، هەمان خواستی دووركەوتنەوەیە لە بارودۆخی پێویستی بەوەهم هەیە، كەواتە رەخنەی ئایین تۆی رەخنەی جهانێكی پڕ ئازارە كە ئایین خەرمانە موقەدەسەكەیەتی. بەمەرجێك چاكسازی بێت بۆ كۆمەڵگە و نەبێتە مایەی توندوتیژی لەدژی یەكتر، هەروەك چۆن لەمێژوودا بینیومانە و چیرۆكەكانمان بیستوون.
لەگەڵ رەخنەگرتن لەلاهوت و تەرجەمە كردنی بۆ رەخنە لەسیاسەت كە لەمەنزومەیەكدا هەموو كایەكانی لەخۆیدا كۆكردۆتەوە و بەپێچەوانەشەوە لەهەموو كایەكاندا ئامادەیە, بەو مانایە دێت كە مرۆڤ بەناچار سیاسەت دەكات و دەبێتە كائینێكی سیاسی و ئیدیۆلۆژی وەكی بەشێك لەسیاسەت, سیمبولەكانی وەكی خودا تەماشا دەكرێت بەجێگای لاهوت و لاهوتییەت, وەختێك ئەمە دەڵێم پشت بەو بیركردنەوەیە دەبەستم كە ماركس و ماركسیزم وەكی فەلسەفە قسەی لەسەر یەكتا پەرستی نییە, بەقەد ئەوەی قسەی لەسەر خودا درووست كردن و دین پەرستی هەیە، بۆیە كە رەخنە دەگرێ بۆ خۆی ئەمە باسێكی تایبەتە و دیسان دەمانباتەوە سەر ئەوەی كە ئایا هەر كار بووە مرۆڤی خوڵقاندووە؟ یان چیرۆكی ناو دەقە ئایینییەكان درووست ترن؟ بەڵام لەتەك ئەمانەشدا خوداپەرستی ئیجتیهادی خودیەو هەر زۆر كردنێكیش لەو باسە جێگای رەخنەیە و نەفی كردنەوەی خوداش بەپشت بەستن بەمیتۆدی ماتریالیستیانە جێگای قبوڵ نیە, نموونەیەكی ماركس هەیە دەڵێ : جەنگ لە دژی خودا, جەنگێكە لەدژی بت پەرستی كە مێژوویەكی هەیە لەگەڵ هاتنی یەكەم بەرەبەیانی درووست بوونی ئینسانەوە و كێشەی گەورەی ئینسانیش بووە.
ئەو بتە درووستكراوەی كە پێی دەڵێن خودا هەروەك چۆن لەتەك لەتێزەكانیدا بۆ ئایین لەتافی لاویدا پێشەكی بۆ شیعرێكی نووسیوە بۆهاوڕێكانی دەڵێ "ئەوانە خودا ناناسن و سووكایەتی بەخواوەندی هەموانەوە دەكەن, بیروڕای هەموانیش بۆ یەك خودا دەگێڕنەوە، هەڵبەت لێرەدا مەبەستمان لە چەمكی خودا، ئەوە نییە كە خەڵك بڕوایان پێیەتی، بەڵكو ئەوەیە كە كاریزما و شێخ و سەرۆك و هتد بەزۆریان لەسەر زەوی بەسەریاندا سەپێنراوە.
* بۆچی كە قسە دێتە سەر ماركس، باس لەو كەسایەتی دەكرێت ماركسی لاو و ماركسی كامڵ، مەبەست لەو دابڕانە زەمەنییە چییە؟.
- راستە ماركسی لاو لەگەڵ ماركسی كامڵ لەباری فەلسەفییەوە جیاوازیان هەیە, بەڵام ئەم قسەیەی ماركس ئەو دەلالەتەی هەیە خودا ناسین مەسەلەیەكە و زانست مەسەلەیەكی ترە كە رەخنەیە لەخورافەو دین پەرستی. هەڵبەت ئێمە چەمكەكانی ئاسمان و ئایین و لاهوتمان گۆڕیەوە بۆ چەمكەكانی زەوی و یاسا و سیاسەت كە لەباری مێژووییەوە لە هەموو سەردەمێك و شارستانیەتێكدا رۆڵیان هەبووە, بەڵام موناقەشەكە لەنێوان راستكردنەوەی چەمكەكانە كە لەدوو سەردەمی جودا موناقەشەی كردووە، ئەمە بۆ هەموو فەیلەسووفەكان وایە، سۆسیالیستە ئایدیالیەكان دەركیان پێنەكردبوو, چینێكی باڵادەستی بۆرژوازی كەڵكی لێوەردەگرتووە و لەهەوڵی ئەوەدابوونە فەلسەفە بەدۆگمایی بمێنێتەوە, یان ئەو بونیادە میتافیزكیانەی كە روانینی بۆ فەلسەفە هەبوو, دیسان لەهەوڵی ئەوەدابوو سرووشتێكی كۆمەڵایەتی بە كۆنخوازی ببەخشێت كە روانینێكی مەسیحیانە بوو لەو كاتەدا, بۆیە لەبەرامبەر ئەو تەقەللایەی ماركس هەیبوو لەكۆمەڵگەیەكی كۆمۆنیستیدا دەریخست و ئاڵوگۆڕە ریشەییەكانی دەبەستەوە بەبونیادی ئابووری كە دواجار بەسەر سەرخانی كۆمەڵگەوە رەگی دەدایەوە, هەر ئەمەش بوو كە دونیابینی ماركس وەكو تۆمەتێكی یۆتۆپیایی چاو لێدەكرا, ماركس لە شوێنێكدا بەراشكاوی باسی لە وەهمی رەخنەگرتن كردووە بەناوی واقیعبینانەوە قسەیان دەكرد و دەڵێ ( ئەو رەخنەیەی مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخەدا دەكات، خەباتێكی رووبەڕووە و لە خەباتێكی ئاوادا هیچ گرینگ نییە نەیارەكە كەسێكی ئەریستۆكرات، یان كەسێكی خانەدان یان نەیارێكی سەرنجڕاكێش بێت، گرینگ لێدانێكی توندەلێی، گرینگە رێگا بە ئاڵمانەكان نەدەین تەنانەت بۆ ساتێكیش خۆیان فریوو بدەن، یان تەسلیم بن، دەبێت ستەمی راستەقینە بە ئاگاداركردنەوەیان لەو ستەمە، ستەمگەرانەتر بكەین و عەیب بە ئاشكرا كردنی عەیبدارت بكەین، دەبێت هەر هەرێمێك و قەڵەمڕەوێكی كۆمەڵگای ئاڵمانی وەك نیشانەی شەرم و عەیبی دەر بخەین، كەوابوو قسەكردن لەسەر ئەم فەیسلەسووفە، بەبێ باگڕاوند و شارەزایی لە فسەلفەی بەر لەماركس و خودی ماركسیش، دوچاری ئیشتباهمان دەكات.

 

زۆرترین بینراو