ئازادیی لەوێوە دەستپێدەكات مرۆڤ بزانێ بەهای خۆی چییە

سمكۆ محەمەد، نووسەر و رۆشنبیری دیاری كوردستان و تا ئێستا چەندین كتێبی لە بواری فەلسەفە، فكری چەپ، دەوڵەت، سەرمایە، تاك و كۆمەڵگە نووسیوە.
دواین كتێبیشی بە ناوی (ماركس لە نێوان میتۆد و جیاوازی) قسە لەسەر چەمكی فەلسفە دەكات، كە هەم بكەرە و هەم كارپێكراو بۆ پراكتیك كردنی لە ژیاندا، هەروەها قسە لەسەر فەلسەفەی ماركس دەكات وەك دابڕانێك لە فەلسەفەكانی بەر لەخۆی.
بەشی یەكەم
* بەر لەوەی بچینە نێو بابەتەكە بە تایبەتی، دەبێ باسی ئەوە بكەین بۆچی بابەتی فەلسەفە و بەتایبەت ماركست هەڵبژاردووە؟.
- لەوێوە دەست پێدەكەم كە سەردەمانێك فكر و فەلسەفە كاری دەستە بژێر بوو, كاری فەیلەسوفیش لەودیو چوارچێوەی ترادیشنی كۆمەڵگەكان بوون, لەگەڵ ئاڵوگۆڕی قۆناغەكانی سیستمی حوكمڕانی, كۆمەڵگە گۆڕاو سیستمی دەسەڵاتدارێتی و چەوسانەوەی مرۆڤیش لە دۆخێكەوە بۆ دۆخێكی تر بەپێی كواڵێتی جیاواز ئاڵۆگۆڕی بەسەر هات, ئەگەرچی ئەو ئاڵوگۆڕانە لەسیاقی فەلسەفەدا كاریگەری خۆیان هەبوو, هێشتا نەزمی كۆمەڵایەتی پشت ئەستور بوو بەو گەرا كۆنەی لە ڕابردوودا خستبووی, هێزێك لە تێگەیشتنێكی ئیدیالیستیانەوە, دژایەتی تێڕوانینە میتافیزیكییەكانی دەكرد, بەڕواڵەت هیچی وەهای لەوانی تر كەمتر نەبوو كە پێشتر بەگەڕخستنی گیانی ئیرادەگەریانە كە ڕیژیمەكان پیادەیان دەكرد, لەئایدیاكانی پێشوو مەعقوڵتر نەبوو, كاردانەوەشی لەدیاری كردنی ئەسناف و نەهێشتنی هەندێك ئیمتیازات بوو كە لەڕێگای ئایینزاكانەوە رەنگی دەدایەوە, سەرەنجام فەلسەفە هەر ئەوەندە بەنهێنی گەردوون و فەرهەنگەكان راگەیشتووە، ماركس و فەلسەفەكەی بەهۆی ئەوەی كە بوارێكی بۆ دابڕانێكی تر نەهێشتبۆوە، ئەوپەڕی ئامانجی ئەوە بوو ململانێ ی شۆڕشگێڕانە لە فەلسەفەوە بگوازێتەوە، ئەویش بریتییە لە ئازادكردنی مرۆڤ و دانانی ئاستێك بۆ چەوساندنەوە و گواستنەوە لە قۆناغی دیكتاتۆری پرلیتاریا، بۆ قۆناغی مرۆڤایەتی سۆسیالیستی و لەسەر رێزگرتن لە كەسی مرۆیی. ئەو ئازادییەش، سەرەتا لەوێوە دەستپێدەكات كە مرۆڤ بزانێ بەهای خۆی چییە و بەهای ئاژەڵ و سرووشت و بەرووبوومەكەی چییە، نموونەیەكی تر لەوەی ماركس لەگەڵ ئەوە بووە كە فەلسەفە دەبێت لەگەڵمان بژی، بۆ ئەوەی بتوانین تەواو بیر لە ئیشكالیاتەكانی ژیان و كەلێنەكانی بیركردنەوەی قوڵ بكەینەوە، لە دكتۆرانامەی كە لەسەر ئەپیكۆڕی یۆنان و دیموكراتیكە، لە لاپەڕە 50 قسەیەكی ئەپیكۆڕس بە نموونە دەهێنێتەوە و كاری لەسەر كردووە، ئەو دەڵێ" ئیپیكۆڕس فێرمان دەكات نەوجەوانان نە دەبێ لە فێربوونی فەلسەفە دوا بكەون، نە دەبێ پیرەمێردەكان لەرووی تەمەنەوە وابزانن بەسەرچوونە و دەست لە فەلسەفە هەڵبگرن، چونكە هیچ كەسێك كاڵ نییە، هیچ كەسێك پێگەیو نییە بۆ بەدەستهێنانی تەندروستی روح، بەڵام هەر كەسێك بڵێت هێشتا كاتی خۆ سەرقاڵكردن بە فەلسەفە نەهاتووە، یان كاتەكەی بەسەرچووە، ئەمە وەكو ئەو كەسە وایە، كە بانگەشەی ئەوە دەكات هێشتا كاتی بەختەوەری نەهاتووە، یان كاتی بەختەوەری بەسەرچووە". كەواتە لەلای ماركس فەلسەفە تەنها بۆ تیۆر نەبووە، بەڵكو بۆ پراكتیك كردن بووە لەژیاندا، بۆ ئەوەی بگەین بە بەختەوەری، یەكێك لەوانەی هانیدام ئەو بوارە بوو كە زیاتر بخوێنمەوە لەسەر ماركس، بۆیە دوای تێگەیشتنم هەم وێرام لەسەر میتۆدەكەی و هەم لەسەر جیاوازییە فكرییەكانی بنووسم.
* چۆن ئەو فەلسەفەیە لەگەڵ چەمكی دەوڵەت وەك سیستمێكی نەبڕاوە تێكەڵهێكش دەكرێ، لەكاتێكدا تیۆرەكەی دژی سیستمی دەوڵەتی سەرمایەدارییە؟.
- راستە فەلسەفەكە دژی ئەو ستایڵە لە دەوڵەتە كە چەوساندنەوە یەكێك لە میكانیزەكانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت بێت، بەڵام بە پراكتیك كردنی فەلسەفەكە لەلایەن لینینەوە، لەدوای درووستبوونی بلۆكی سۆڤیەت و بەردەوام بوونی وەكو جەمسەرێكی دیكەی سەرمایەداری دەوڵەتی، نابووت بوو، ئەو كات بلیخانۆف بۆچوونی تایبەتی خۆی هەبوو، گووتی (من لەوەدا لەگەڵ (ڤاندێر ڤیلدا) م، كە بیرمەندێكی سیاسی ئەو سەردەمە بووە، كۆكم كە دەشێ وشەی دەوڵەت هەم بەچەمكێكی بەرتەسك و هەم فراوان لێكبدرێتەوە، هەروەها لەوەشدا كۆكم كە (ماركس و ئەنگڵس) كاتێك باسیان لەناوچوون و نەمانی دەوڵەت كردووە، لەچوارچێوەی لێكدانەوەیەكی بەرتەسكی چەمكی دەوڵەتدا پشكدارییان كردووە، بەڵام ناكرێ لەم كارەیاندا تۆمەتباریان بكەین، چونكە لەوكاتەی ئەواندا ئاخاوتن لەسەر دەوڵەت، بەواتا فراوانەكەی وشەكە، هێشتا وەختی ناهاتبوو، بەڵام تاكو ئەم كاتەی ئێستامان (مەبەست سەرەتای دروستبوونی سۆڤیەتی كۆنە) دەوڵەت هەر ئامرازی دەسەڵاتی چینێكە بەسەر ئەوانی دیكەدا، ئەركی دەوڵەتیش وەك دەربڕو نوێنەری بەرژەوەندی و رێكخەرێكی گشتییە، بەڵام دەوڵەت وەكی ئەنجامێكی دژایەتی و نەیارێكی ناكۆكییە چینایەتییەكانە سەرەنجام، دەوڵەت لە چەمكە بنچینەییەكەی خۆی دەرچوو، بوو بە شێوەیەك لە شێوەكانی رێكخستنی گەل و هاووڵاتییان، كەواتە ئەو دەوڵەتە رۆژیك دادێت وەك حەتمییەتی مێژوو خۆی لەبەین دەبات، ئیدی دەوڵەت نامێنێ وەك سنوور و قەوارەی سیاسی و ئابووری سەربەخۆ، رەنگە خەونێكی بەهەشتی بێت لەسەر زەمین، بەڵام ئێستا خەریكە وێنەیەكی وەها و فۆڕمێكی وەها دەبینین بەرووە سیاسییەكەی نەك دەستووری و یاسایی بەتایبەتی لە رۆژئاوا بەكەڵك وەرگرتن لە فەلسەفەی سۆسیالیزم هەرچی خۆشگوزەرانی هەیە فەراهەم كراوە، بۆ نموونە دەوڵەتی نەتەوەیی، ئەمە لە رۆژئاوا بەشێوەیەك لەشێوەكان نەماوە و دەوڵەت ئێستا لەگشتەوە بۆ گشتە، بەوپێیەی كە لەجیاتی ئەوە دەوڵەتی نەتەوەیی، گۆڕا بۆ دەوڵەتی فرەیی لەكولتوور و ناسنامە و فەرهەنگ و نەتەوە و رەگەز و هتد، هەروەها بۆ دەوڵەتی كۆمپانیاكان. ئەمەیە مەبەستەكە.
* بۆچی كە قسە دێتە سەر فەلسەفەی ماركس، یەكسەر باسی ماتریالیزمی دیالكتیك دەكرێ دژی ئایدیالیزم؟.
- چونكە لەلای ماركس دیالیكتیك ئەو ئاڵوگۆڕەیە كە كاریگەری لەسەر ماتریال دەبێ، هەروەك لە مێژوودا كاریگەری هەبووە و دەڵێ "مێژووی چ كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی هەیە بریتییە لەمێژووی ململانێی چینەكان" دابەشكردنی مێژووی مرۆڤ و ئاژەڵ پەیوەستە بەبنەما ئابورییەكانەوە كە مرۆڤ وەك بوونەوەرێك زادەی سرووشتە، بەپێی تیۆرەكانی (فیورباخ و داروین) بێت كە ماركس رەخنەی لێگرتوون، كارپێكردنیشیان لەسەر یەكتری لەپڕۆسیسێكی مێژوویی یەكگرتوودا بەهەموو هەلومەرجەكانەوە كە قۆناغە جیاجیاكانی مێژووی مرۆڤ و ئاژەڵی لەكۆمەڵگەدا بەرجەستە كردووە, ئەمە ئەگەر بەتێڕوانینێكی ماتریالی تەماشای سرووشت بكەین و لەنهێنییەكانی گەردوون بگەڕێین. بەپێچەوانەوە گریمان لەتێڕوانینێكی ئیدیالیستیانە سفری مێژوو دەستنیشان بكەین و بونیادە شاراوەكانی سرووشت ئاشكرا بكەین, مرۆڤیش وەك بوونەوەرێكی كارامەی ئەم پێكهاتە گەردونییە بخوێنینەوە, ئەوا نیازمان بەمیكانیزمێكی دیكە هەیە, ئەویش كێشەی یەكلایی كردنەوەی (بوون و نەبوونە) ئەم هاوكێشەیە بۆخۆی شتێكی یەكلانەكراوەیە, بەڵام لەواقیعدا خاوەندارێتی تایبەتی بۆ مرۆڤ, ئەو لۆژیكە دەسەلمێنێ كە مرۆڤ خۆی خوڵقێنەری یەكەمیانە, كەوابوو مێژوو پڕۆسەیەكە لەرێگەی هەڵسوراِوبوونی پەیوەندییەكانییەوە بەدەورووبەرەوە, خودی مرۆڤ ئەنجامی دەدات و خۆشی درووستیان دەكات.
* وەكو لە كتێبەكەدا باست كردووە، ماركس زمانی وەكو كردەیەكی دوو جەمسەر بەكارهێناوە، جەمسەرێك بۆ دەستەبژێری فەلسەفە و ئەدەب كە وەڵامی فەلسەفەی بەر لەخۆی بداتەوە، زمانێكی دیكە بۆ گشت كە پراكتیك دەكرێ. مەبەسەتت چییە؟.
- هەڵبەت زمان لەلای ماركس بەهایەكی جیاوازی هەیە بۆ گەیاندن، ئەو گەیاندنەی كە لەرێگەی گوتارەوە خۆی نمایش دەكات و دواتر لەبەرامبەر دژەكەی كە ناوی ناوە سەرمایەداری، دەچێتە سەر زاری خەڵك و هۆشیار دەبنەوە و دەچێتە سەر زاری كرێكار كە ئەو چینەیە لەپەراوێزی فەلسەفە نمایندە و بانگەشەی عەدالەتی كۆمەڵایەتی دەكات، مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست، دەقێكە لە بانگ كردنی رهەندە جۆراوجۆرە پێرفۆرماتیڤ و نمایشكەر، (كرێكارانی جهان یەكگرن)، تەنها درووشم هەڵدان نییە و بەس دەرهەق بەحاڵی خودی كرێكار، بەڵكو بانگەوازێكی رەخنەییە لەدەسەڵاتی حكومی و كۆمپانیاكانی دەرەوەی حكومەت، ئەم رەخنەیە بۆ دەسەڵاتێكە تا حیكاتێكی مێژوویی دەربارەی خەباتی چینایەتی مێژووی كۆی كۆمەڵگاكان بگێڕێتەوە، ئەویش بریتییە لە مێژووی خەباتی چینایەتی، ئەمە بانگەشەی پاساوێكی تیۆری دەكات كە جۆرێكی تازەی بانگەشەی فكری سیاسی بوو لەسەردەمی هاتنی مۆدێرنە و كەڵك وەرگرتنی سەرمایەداری لەو مۆدێرنەیە وەكو سیستم، بەكارهێنانی سەرمایەداری وەكو سوبێكتێك بۆ گوێی كرێكار و پڕۆلیتاریا كە دژە چینەكەی خۆی پێدەناسێنێت، یان باسی نەگۆڕینی ئایین و نەتەوە و مەسەلەی ژن وەكو موڵكداری سەرەتایی و زۆرێك لە تێبینییەكانی دیكەی نێو موفردەی ژیانی رۆژانە، بۆ ئەوەیە كرێكار لەهەر شوێنێك بێت و خاوەنی هەر شوناسێكی نەتەوەیی و ئایینی و مەزهەبی بێت، ناچاری دەكات خۆی بناسێت، كەوابو ئامانجی مانیفێست ئەوەیە زنجیرە درامایەكە تەنها بۆ خۆ بەرهەمهێناوەی سەرمایەدار نەبێت تاكو تەمەنی زیاد بكات درێژە بكێشێت، بەڵكو بۆ ئەوەیە خێرایی بە بیركردنەوەی ئینسانەكان بهێنێت بۆ یەكگرتنیان لە چوارچێوەی مەبەستەكانیان وەكو ئینسان، نەك وەكو ئینسانی پلە دووی نێو سیستمەكە، دیسان دەبێ بگەڕێینەوە سەر ئەو دەقەی پێی دەگوترێت مانیفێست، چونكە گرنگییەكەی لەوە دایە پێش رەخنە لە سیستمی سەرمایە بگیرێت بە زانستی و ئاكادیمی لەلایەن ماركسەوە، جورئەتی بڵاوكردنەوە و بانگەوازكردن بۆ چینێك كە لەدەستی دێت شۆڕش بكات، لەوەدایە كە پێی دەڵێن خود جۆری، واتە كەسێك بڕوای بەخۆی هەیە، هەم دابڕێت لەو فەلسەفەیەی كە تەنها فۆتۆگرافی بوو، هەم لەوەی خەمی تەواوی كۆمەڵگەی بەشەری هەبوو، چەمكی كۆمۆنیزم كە لەمانیفێستدا هاتووە وەكو یەكەم وشەی كۆنتێكستەكە، كێشەی تارماییەكە لەلایەك كە كاپیتاڵیزم و باب مەزنەكان ترسابوون لێی، لەلایەكی دیكەوە بۆ ئاشنا كردنی كۆمۆنیزم بوو لەلایەن كەسانی هۆشیار و ناهۆشیار لەو بابەتە، بەوپێیەی كە فەلسەفەكە لەو كۆنتێكستەدا نییە هێندە ئاڵۆز بێت، نموونەی سەلمێنەریش ئەوەیە كە خوێنەوار و نەخوێنەوار و فەیلەسوف و كەسی ئاسایی تێگەیشت كۆمۆنیزم چییە، چونكە كەل و پەل و كاڵای بازاڕ كە بازرگانەكان بەهۆی گرانبوونی پێداویستی بۆ ئینسان مەترسییان درووست كردبوو، مەبەستم لەوەیە كە بەهای پارە لەو سەردەمەدا و كۆنتێكستەكە بەردەوامی هەیە، بۆ زەمەنە جیاجیاكانی سیستمی كاپیتاڵیزم، بەهای بۆ هێزی شتومەكەكان دانابوو، بەڵام بۆ بەهای بۆ خودی ئینسان دانەنابوو، لێرەوە ماركس زمانی بۆ گشت بەكارهێنا، هەڵبەت كتێبەكە ئارگومێنتی زیاتری لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە، ئێمە لێرەدا بەوەندە ئیكتیفا دەكەین بەرلەوەی ماركس دەست بۆ كاری رۆژنامەوانی بەرێت وەك چەكێكی رەخنەیی دژ بە سیستمی دەسەڵاتی چینایەتی, خەریكی نووسینەوەی كتێبی (خانەوادەی پیرۆز) بوو، كە خوێندنەوەیەكی كۆمەڵناسانەی رەخنەیی بوو بەرامبەر بە سیستمی دەسەڵاتدارێتی چینایەتی, پاشان ئەم پڕۆژەیە بوو بەكارێكی هاوبەش لەگەل ئەنگڵسدا كە وەڵامی هێگڵییە لاوەكان بوو, دواجار كە بیر لەوە دەكاتەوە لە رێگای رۆژنامەوە وەك كایەیەكی گرنگ بۆ بڵاوكردنەوە و گەیاندنی گوتاری سیاسی و فەرهەنگی و موناقەشە فەلسەفییەكان و ئاشنا كردنی كرێكار بە بزووتنەوەیەكی چالاك و دژ بەسیستمی سەرمایەداری, پێشتر ماركس لەچەند تێكستێكدا دەقی شیعری بڵاو كردۆتەوە، لەوانەش كۆمەڵە دەقێكی بڵاوكراوەتەوە كە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبی، من تێكستەكەم لە زمانی عەرەبییەوە وەرگرتووە كە یەكێك لەو كۆپلانە بەناونیشانی رابوون.
رابوون
رابوونی تۆ هەڵسانەوەیەكی ناكۆتایە
هەڵسانەوەی تۆ كەوتنێكی بێ كۆتایە
كە مەشخەڵی شەپۆلداری روحت لەقوڵایی ئەوا
بەناو سینەتا تەڕ دەبێت
لەوێ چەند نەغمەیەكی سیحراوی هەیە
بەهۆی رۆحەكانەوە بەرز بۆتەوە
بەغروورێكی جوانیش باركراوە و
لەرۆحەكانەوە تاو دەدات ...
ئەمە ئەو تێكستەیە كە ماركس بەرلەوەی وەكو بیرمەند و كۆمەڵناس و فەیلەسووفی رەخنەگر و دابڕێنەری فەلسەفە لە مێژووی خۆی دەركەوێت، ئەو قوتابی بووە و شیعری نووسیوە، رەنگە لەو سەردەمەدا كە خۆی وەك قوتابییەكی هیگڵ دەزانی، ئیكتیفای بەوە كردبێت شیعر بنووسێت وەكو دەربڕی تێگەیشتنەكانی بۆ دونیا، ئەو كاتەی كە لەدژی چەپە هیگڵییەكان دەست دەكات بە نووسین و رەخنە لە فەلسەفەی هیگڵ دەگرێت و بە قوتابییەكانیش دەڵێت (ناكرێت سووكایەتی بە هیگڵ بكرێت كە ئەو دامەزرێنەری دیالكتیكە، بەڵام بە نیوە ناچڵی، ئەو رەفتارە دوورە لە رەخنەوە). بەڵام دواجار ماركس وەكو ئەدیب و شاعیر دەرنەكەوت و خۆی بۆ كاری فەلسەفی و كۆمەڵناسی و ئابوری تەرخان كرد. بۆیە لەهیچ یەكێك لەو گۆڤارانەی ناویاندێت تێكستی ئەدەبی ئەو بڵاونەبۆتەوە
* لەو كتێبەدا باست لەوە كردووە كە ئەم میتۆدە چەمكی ئیستاتیكای وەكو بكەری ئەدەب لەلایەك، هەروەها بە ئیستاتیكا كردنی سیستم بەكارهێناوە، مەبەستت چییە لەو لۆژیكە ئاڵۆزە.
- ماركس هەوڵیداوە شیكردنەوەیەكی جیاواز لە ئیستاتیكای تایبەتی یۆنان وەكو موعجیزەیەك ببەستێتەوە بە ئەدەب و دواتریش بە سیاسەتەوە، سەبارەت بەوەش لەلای ماركسییەكان بۆتە ترادیسیۆنی فكری، بۆ نموونە دەبینین كە چۆن لەلایەن (هانس ئایسلەر) نووسەرەوەی كۆمۆنیزمی ئاڵمان، هاوكاری برێختی كردووە، كاتێك باسی مۆزیكی وەكو وێنەیەكی جهانی سیاسی هێناوەتەوە و پەیوەندیی بە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان هەیە كە بەشێكیان بەرهەمی كۆمەڵگەن، یان رزگاركەری كۆمەڵگەن.
ئەو ئیستاتیكایەی لەلایەن ماركسەوە گرنگی پێدراوە لەبارەی ئەدەبەوە و ئەنگڵس هاوكارێكی ئایدیایی بووە، فەلسەفەی بیركردنەوەی جیاواز و دابڕانێتی لەوانی پێش خۆی، زمانی هەقیقی راستەوخۆ و تەعبیری هیومانیستی بۆ بۆچوونەكانی هیگڵ كە بە مامۆستای خۆی زانیوە، بەعەقلانیكردنی سیاسەتە كە سیاسەتەوە لە پێناو سیاسەت كردن و سیاسەت بۆ گۆڕینی واقیع، هەڵبەت بەهەند وەرگرتنی ئیستاتیكا لەنێو زماندا، جگە لە ئەدەبیاتی سیاسی بۆ ئەدەبی ئەبستراكتیش هەمان مانای هەیە، ماركس گرنگی بە ئەدەبیاتی واقیعیەتیش داوە، هەروەك ئەوەی باسی ئەدەبیاتی فەرانسەی كردووە و جۆرج لۆكاچ لە كتێبەكەی خۆی ئاماژەی پێدەدا.

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

بیروڕا

زۆرترین بینراو