ئەدەبی ڕیالیزمی سۆسیالیستی

ئاسۆس ساڵح

 

لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخ و هاتنە كایەی قۆناغێكی نوێ، ئەدەبیش گۆڕانكاری بەسەردا دێت. ڕیالیزم دوای رۆمانسیزم وەك ڕێبازێكی پێوست هاتەكایەوە، لە پێناو باشتر كردنی كۆمەڵگە. لە ڕیالیزمدا، ئەدەب ئەركدارە بەوەی كە لە كێشەكانی كۆمەڵگە بدوێت و چارەسەرەكانیشی بەیان بكات. هەروەها بە زمانێكی ڕوون و ڕیالستی و ڕاست و دروست ژیانی مرۆڤ باسدەكات و ڕێبازێكی فرە بابەتە. ڕیالیزم لەناو ئەدەبدا مێژووێكی دێرینی هەیە و دابەشدەكرێتە سەر سێ قۆناغ: ١/ ڕیالزمی سەردەمی رێنیسانس ٢/ ڕیالزمی سەردەمی ڕۆشنگەریی ٣/ ڕیالزمی ڕەخنەگرانەی سەتەی نۆزدەیەم. بۆ یەكەم جار بەكارهێنانی ڕیالیزم وەك چەمك لە بایاننامەی ڕۆماننووسی فەرەنسی ”شامپفلۆری“ (١٨٢١-١٨٨٩) بەناوی ”مانیفێستی ڕیالیزم“ لە ساڵی ١٨٤٣ بەكارهێندرا و دواتر لە لایەن ڕەخنەگران و نووسەرانی ئەوڕوپی گرینگی زیاتری پیدرا و كرا بە ڕێبازێكی ئەدەبیی دەوڵەمەند. ڕیالیزم چەندان جۆری هەیە، وەك: ڕیالزمی فۆتۆگرافی، ڕیالزمی ڕەخنەگرانە، ڕیازمی شۆڕشگێڕیی، ڕیالزمی سۆسیالیستی، ڕیالزمی جادویی ..هتد. ئەم وتارە تیشك دەخاتە سەر ڕیالزمی سۆسیالیستی و هەوڵی ناساندنی دەدات.
لەگەڵ سەرهەڵدانی جیاوازی چینایەتیی و گەشەكردنی سەرمایەداریی و دابەشبوونی كۆمەڵگە بۆ چینی بۆرژوازی و پرۆلیتاریا، ئیدی پێوست بوو ئەدەب داواكاریی و ناڵەی كرێكاران لە خۆبگرێت و ببێتە سەرچاوەی سەرەكی دەنگی كرێكاران بۆ داواكردنی مافەكانایان و بەیانكردنی دەنگی زەحمەتكێشان، هەروەها ببێتە ڕگەیێكیش بۆ وشیاریی چینایەتیی. ڕیالزمی شۆڕشگێڕیی جەختی لەسەر پێوستی شۆڕش و گۆڕانكاری دەكردەوە، گۆڕانێك لە خراپەوە بۆ باش، لە باشەوە بۆ باشتر. ئەم ڕێبازە هانی كۆمەڵانی خەلكی دەدا شۆڕش بكەن. دوای دەركەوتنی هزری ماركسیزم-لینینیزم گڕوتینی زیاتری بەخۆیەوە بینی، لەگەڵ ڕۆمانی بەناوبانگی شۆڕشگێڕیی ”دایك“ی مەكسیم گۆڕكی زیاتر پەرەی سەند. ڕیالزمی شۆڕشگێڕی تا دوای سەركەوتنی شۆڕشی ئۆكتۆبەریش بەردەوام بوو تا لە ساڵی ١٩٣٤ گۆڕا بۆ ڕێبازی سۆسیالیستی و بەشێوەیێكی نوێ بەردەوام بوو.
ڕیالیزمی سۆسیالیستی بەو تەوژم و ڕێبازە ئەدەبیی و هونەرییە دەوترێ كە لە دوای شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە وڵاتی یەكێتیی سۆڤییەتی جاران هاتە ئاراوە و گەشەی كرد و بوو بە بزووتنەوەیەكی ئەدەبی ئەنتەرناسیوناڵی مەزن. گەشەی ڕیالیزمی سۆشیالیستی هەر تەنها یەكێتیی سۆڤییەتی نەگرتەوە، بەلكو ئەو دەوڵەتانەشی گرتەوە كە بە دەوڵەتانی سۆسیالیست یان بلۆكی ڕۆژهەڵات دەناسران. ئەم ڕێبازە ئەدەبیی و هونەرییە لەلاین حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤییەت ساڵی ١٩٣٢ بڕیاری لەسەدرا. دوا بەدوای ئەوە لە ساڵی ١٩٣٤ لەلایەن یەكێتی نووسەرانی سۆڤییەتەوە دەستنیشان كرا، جەخت لەسەر ڕیالیزمی سۆسیالیستی كرایەوه وەك ڕێبازێكی ئەدەبیی یەكێتی سۆڤییەت و بلۆكی سۆسیالیستی. ئیدی ئەم ڕێبازە ئەركی ئەوەی گرتەبەر كە چینی كرێكاران و خەڵك بەئایدۆلۆژییەت و ڕوحیەتی سۆسیالیستی (كە سەرچاوەكەی یەكێتی سۆڤییەت بوو (پەروەرەدە و ئاشنا بكات .ڕیالیزمی سۆسیالیستی، كە لەسەرچاوەی ڕێبازە شۆڕشگێڕییە پرۆلیتارییەكانەوە هەڵدەقوڵێ لەسەر بناغەی بیر و ڕەوشتی سۆسیالیستی دامەزراوە. قوتابخانەی ڕیالیزمی سۆسیالیستی تیشك دەخاتە سەر ڕۆڵی هەژار و زەحمەتكێشان و چینی پرۆلیتاریا، ئەم شێوازە لە بنچینەدا لەسەر كلتووری پرۆلیتاریاوە سەری هەڵداوە. كلتووری پرۆلیتاریاش لە هونەر و ئەدەب پێداگیری ئەدەبە لەسەر خەباتی چینایەتیی و بەرژەوەندی كرێكاران دژ بە بورژوازی و سەرمایەداران .ئامانجی ئەم ئەدەبە هەوڵدانە بۆ وێناكردنی ژیان و خەباتی ئەو چینە لە پێناو ڕزگاری یەكجارەكی لە كۆت و بەندی كۆیلەتیی بورژوازی. هەروەها گوزارشت لەسەر تێڕوانینی ماركسیزم بۆ ئەدەب دەكات، كە پێیوایە ئەدەب بوونیادە لەسەر جۆری ژێرخانی ئابووری لەسەرهەڵدان و گەشەكردن و پێشكەوتن و، كاریگەری تایبەتی هەیە لەسەر كۆمەڵگە بۆیە دەبێت بەكاربێت بۆ خزمەتی كۆمەڵگە و چینی زەحمەتكێشان.
ئەم ڕێبازە لەهەوڵی ئەوە دایە، كە بوونیادی كۆمەڵ بكاتەوە لەبەر ڕۆشنای ئەوەی كە دەبێت ئەدەب لەخزمەت كۆمەڵگە دابێت، نەوەك لە واقع ڕابكات. لەبەرهەمی ئەدەبییشدا دەبێت ناوەڕۆكێكی بەرزی هەبێت و تێیدا مرۆڤ وەك هێزێكی كاریگەر كە ڕێڕەوی مێژوو دەگۆڕێت پیشان بدات. لەڕووی ژانەرە ئەدەبییەكانیشەوە ڕۆمانی مێژووی و شانۆگەریی دەوری باڵا دەبینێت. لەڕۆمانەكاندا شۆڕشە جوتیارییەكان و كرێكارییەكان خەباتی جەماوەر بۆ سەربەستی بە پلەی یەكەم دەێت. هەروەها شانۆگەریی و شیعر و تابلۆش لە خزمەت واقیعی چینی كرێكار و زەحمەتكێشان بێت و بارودۆخی ئەوان بەیان بكات و كۆمەڵگە ئاراستەی سیستەمی سۆسیالیستی بكات.

ڕێبازی سۆسیالیستی چەند بنچینانەیێكی هەیە وەك:
1ـ واقیعییەتێكی مەوزووعی كە لە دەرەوەی هۆشیاریدا هەیە، و پێویستە لە بەرهەمی ئەدەبییدا ڕەنگ بداتەوە.
2ـ گەشبینێكی مێژووی لە ئاستی دەربڕینی بابەت و ژیان و ڕووداوەكان پێشكەش بكات. بتوانێ بەشێوەیەك لێیان بدوێت كە لە بەرژەوەندی چینی پرۆلیتاریا بێت و گەشبینانە لە سیستەمی سۆسیالیستی بڕوانێت.
٣ـ داهێنان پێویستە هەمان تێگەیشتنی زانستیی هەبێت، واتا هەمان ئامانج بەڵام بە بەكار هێنانی ئامرازەكانی دیكە.
٤ـ ئیلتیزام كردنی نووسەر و هونەرمەندان بۆ خزمەتكردنی ئایدیای سۆسیالیزم.
٥ـ لەم ڕێبازە ئەدەبییەدا دەبێت نووسەرەكان بابەتەكانیان و نووسینەكانیان لە خزمەت بەرژەوەندی گشتی بن، نابێت ڕۆبچنە ناو دوونیای خەیاڵی خۆیان، بەڵكو دەبێت گرینگی بە بابەتەكانی نێو كۆمەڵگە بدەن و لێیەوە بدوێن.
ڕیالیزمی سۆسیالیستی كە ڕێبازی ئەدەبیی بلۆكی سۆسیالیستی بوو، دوای نەمانی یەكێتی سۆڤییەت و كز بوونی ڕەوت و خەباتی كرێكاریی و دژایەتی كردنێكی سەختی ماركسیزم و ئەدەب و فەرهەنگی ماركسیزم لەلاین ڕۆژهەڵاتەوە بە سەركردایەتی ئەمریكا بەرەولاوازیی چوو. نووسین و بڵاوكراوەكان بەهۆی ئەو واقیعەتەی بەسەر چینی كرێكاراندا هات تەواو تەگەری خستە بەردەم ئەو ڕێبازە ئەدەبییە.
هەر كەباسی ئەدەبی سۆسیالیستی كرا نابێت ڕۆڵ و پێگەی ”مەكسیم گۆڕكی“ ئاماژەی پێنەدرێت وەك دامەزنێرە و بڵاوكەرەوەی ئەم ڕێبازە ئەدەبییە. زۆربەی نووسەران بڕیار لەسەر ئەوە دەدەن كە ئەم ڕێبازە لە ڕۆمانی“دایك“ـەوە سەرچاوە دەگرێت، و لە باوەشی شۆڕشی ئۆكتۆبەری ڕووسیدا لە دایك بووە .یەكەم جار لە جۆری ڕیالیزمی شۆڕشگێڕی دواتر بۆ ڕیالیزمی سۆسیالیستی كە لە سەرەتای سییەكانی سەتەی بیستەم بڕیاری لەسەردرا و گۆڕدرا. ئەم نووسەرە گەورەیە ناوی تەواوی“ ئالێكسی مكسیمۆڤچ پیشكۆف“ـە و ناسراوە بە ”مەكسیم گۆركی“ و لە شارۆچكەیێكی ڕوسیا لە دایكبووە لە“ 28ی ئازاری 1868“ هەروەها گۆركی هاوڕێی“ لینین“ بووە و لە ساڵی 1905 چاویان بەیەكتر كەوتووە. گۆڕكی نووسەرێكی مەزن بووە و بەهرەیەكی كەم وێنەی هەبووە و بەچەند ژانەرێك خزمەتی ئەدەبی سۆسیالیستی كردوە وەك: ڕۆمان و چیرۆك و شانۆ و وتار و چەند دەقێكی شیعری مەزن .گۆركی لە ڕێكەوتی“ 18ی حوزەیرانی 1936 ”كۆچی دوای كرد.
لە ئەدەبی كوردییشدا ڕیالیزمی شۆڕشگێڕیی و سۆسیالیستی جێگەی خۆی گرتووە و چەندان بەرهەمی ئەدەبیی لەسەر ئەو دوو ڕێبازە نووسراون. بەهۆی ئەو بارودۆخەی ناوچەكە و كوردستان گرتبووەوە و هزری ماركسیزمیش وەك هێزی نوێخواز و پاڵپشت بوو بۆ چینی زەحمەتكێشان و چینی ڕەنجدەرانی كۆمەڵگە و ئەو نەتەوانەی لەژێر دەسهەڵاتی داگیركاریی دابوون. دوای ئەو گۆڕانكاریانەی بەسەر ناوچەكانی كوردستان داهاتن بەتایبەت لە بیست و سییەكانی سەتەی بیستەم و دواتر دوستبوونی كۆماری كوردستان و سەركەوتنی بەرەی سۆسیالستی لە جەنگی جیهانی و كۆمەڵێ هۆكاریترش كە پەیوەندیان بە ناوخۆی كوردستانەوە هەبوو وەك وەستانەوە دژی فیودالیزم و ئمپریالیزم و هەوڵی نوێخوازیی بۆ گۆرانكاری كۆمەڵگە كارگەریان هەبوو بۆ ئەوەی ڕیالزمی شۆڕشگێریی و سۆسیالستی بێتە ناو ئەدەبی كوردییەوە و گرینگی پێبدرێت. شاعیرانی كورد كەوتنە ژێركاریگەری تەوژمی هزری ماركسیزم و چەندان شاعیری وەك: جگەرخوێن، هەردی، دیلان، گۆران، دڵدار، قانع، دڵزار، قەدری جان، هێمن، هەژار ...هتد شیعریان لەسەر ئەم ڕێبازە هۆنیوەتەوە .دوای ئەوانیش لە هەشتاكانی سەتەی نۆزدەیەمدا كۆمەڵە شاعیرێك زیاتر گرینگیان بەشیعری شۆڕشگێڕیی و سۆسیالیستیداوە وەك: موسلیح شێخولئیسلامی) ڕێبوار) و سلێمانی قاسماینی) كاكە) و ئەحمەد بازگر و بەكر ئەحمەد )ئاسۆ( و بژار و عەبدوڵا سڵێمان) مەشخەڵ) و جەمال كۆشش و پەخشانەشیعرییەكانی سۆلین و هونەرمەند سەردار عەبدوڵا و زۆریتر.
ڕێبازی ئەدەبی سۆسیالیستی هەڵگری پەیام و ئاهی چینی زۆرینەیە، ڕەنگە بەهۆی بارودۆخ و هەلومەرجی كۆمەڵگە و كز بوونی ئاگری شۆڕشی كرێكاریی و خەباتی چینایەتیی بەرو كزیی بچێت، بەڵام هەرگیز بڵێسەی ئاگرەكەی ناكوژێتەوە. چونكە تا چینی كرێكار و چەوساوە مابێت ڕێبازی سۆسیالیستی هەر بڵێسەی هەیە و لە خزمەت چینی پرۆلیتاریادا دەنووسێت و پەیامەكانی ئەم چینە بەیاندەكات.

لیستی سەرچاوەكان:
ـ ڕێبازە ئەدەبییەكان / د. فەرهاد پیرباڵ.
ـ ڕێبازە ئەدەبییەكان / د. هیمداد حوسێن.
ـ قوتابخانە ئەدەبییەكان/ ڕەزا سەید حوسێنی / وەرگێڕانی: حەمە كەریم حارف
ـ مانیفێستی ئەدەبی كرێكاریی / عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخ و هاتنە كایەی قۆناغێكی نوێ، ئەدەبیش گۆڕانكاری بەسەردا دێت. ڕیالیزم دوای رۆمانسیزم وەك ڕێبازێكی پێوست هاتەكایەوە، لە پێناو باشتر كردنی كۆمەڵگە. لە ڕیالیزمدا، ئەدەب ئەركدارە بەوەی كە لە كێشەكانی كۆمەڵگە بدوێت و چارەسەرەكانیشی بەیان بكات. هەروەها بە زمانێكی ڕوون و ڕیالستی و ڕاست و دروست ژیانی مرۆڤ باسدەكات و ڕێبازێكی فرە بابەتە. ڕیالیزم لەناو ئەدەبدا مێژووێكی دێرینی هەیە و دابەشدەكرێتە سەر سێ قۆناغ: ١/ ڕیالزمی سەردەمی رێنیسانس ٢/ ڕیالزمی سەردەمی ڕۆشنگەریی ٣/ ڕیالزمی ڕەخنەگرانەی سەتەی نۆزدەیەم. بۆ یەكەم جار بەكارهێنانی ڕیالیزم وەك چەمك لە بایاننامەی ڕۆماننووسی فەرەنسی ”شامپفلۆری“ (١٨٢١-١٨٨٩) بەناوی ”مانیفێستی ڕیالیزم“ لە ساڵی ١٨٤٣ بەكارهێندرا و دواتر لە لایەن ڕەخنەگران و نووسەرانی ئەوڕوپی گرینگی زیاتری پیدرا و كرا بە ڕێبازێكی ئەدەبیی دەوڵەمەند. ڕیالیزم چەندان جۆری هەیە، وەك: ڕیالزمی فۆتۆگرافی، ڕیالزمی ڕەخنەگرانە، ڕیازمی شۆڕشگێڕیی، ڕیالزمی سۆسیالیستی، ڕیالزمی جادویی ..هتد. ئەم وتارە تیشك دەخاتە سەر ڕیالزمی سۆسیالیستی و هەوڵی ناساندنی دەدات.
لەگەڵ سەرهەڵدانی جیاوازی چینایەتیی و گەشەكردنی سەرمایەداریی و دابەشبوونی كۆمەڵگە بۆ چینی بۆرژوازی و پرۆلیتاریا، ئیدی پێوست بوو ئەدەب داواكاریی و ناڵەی كرێكاران لە خۆبگرێت و ببێتە سەرچاوەی سەرەكی دەنگی كرێكاران بۆ داواكردنی مافەكانایان و بەیانكردنی دەنگی زەحمەتكێشان، هەروەها ببێتە ڕگەیێكیش بۆ وشیاریی چینایەتیی. ڕیالزمی شۆڕشگێڕیی جەختی لەسەر پێوستی شۆڕش و گۆڕانكاری دەكردەوە، گۆڕانێك لە خراپەوە بۆ باش، لە باشەوە بۆ باشتر. ئەم ڕێبازە هانی كۆمەڵانی خەلكی دەدا شۆڕش بكەن. دوای دەركەوتنی هزری ماركسیزم-لینینیزم گڕوتینی زیاتری بەخۆیەوە بینی، لەگەڵ ڕۆمانی بەناوبانگی شۆڕشگێڕیی ”دایك“ی مەكسیم گۆڕكی زیاتر پەرەی سەند. ڕیالزمی شۆڕشگێڕی تا دوای سەركەوتنی شۆڕشی ئۆكتۆبەریش بەردەوام بوو تا لە ساڵی ١٩٣٤ گۆڕا بۆ ڕێبازی سۆسیالیستی و بەشێوەیێكی نوێ بەردەوام بوو.
ڕیالیزمی سۆسیالیستی بەو تەوژم و ڕێبازە ئەدەبیی و هونەرییە دەوترێ كە لە دوای شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە وڵاتی یەكێتیی سۆڤییەتی جاران هاتە ئاراوە و گەشەی كرد و بوو بە بزووتنەوەیەكی ئەدەبی ئەنتەرناسیوناڵی مەزن. گەشەی ڕیالیزمی سۆشیالیستی هەر تەنها یەكێتیی سۆڤییەتی نەگرتەوە، بەلكو ئەو دەوڵەتانەشی گرتەوە كە بە دەوڵەتانی سۆسیالیست یان بلۆكی ڕۆژهەڵات دەناسران. ئەم ڕێبازە ئەدەبیی و هونەرییە لەلاین حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤییەت ساڵی ١٩٣٢ بڕیاری لەسەدرا. دوا بەدوای ئەوە لە ساڵی ١٩٣٤ لەلایەن یەكێتی نووسەرانی سۆڤییەتەوە دەستنیشان كرا، جەخت لەسەر ڕیالیزمی سۆسیالیستی كرایەوه وەك ڕێبازێكی ئەدەبیی یەكێتی سۆڤییەت و بلۆكی سۆسیالیستی. ئیدی ئەم ڕێبازە ئەركی ئەوەی گرتەبەر كە چینی كرێكاران و خەڵك بەئایدۆلۆژییەت و ڕوحیەتی سۆسیالیستی (كە سەرچاوەكەی یەكێتی سۆڤییەت بوو (پەروەرەدە و ئاشنا بكات .ڕیالیزمی سۆسیالیستی، كە لەسەرچاوەی ڕێبازە شۆڕشگێڕییە پرۆلیتارییەكانەوە هەڵدەقوڵێ لەسەر بناغەی بیر و ڕەوشتی سۆسیالیستی دامەزراوە. قوتابخانەی ڕیالیزمی سۆسیالیستی تیشك دەخاتە سەر ڕۆڵی هەژار و زەحمەتكێشان و چینی پرۆلیتاریا، ئەم شێوازە لە بنچینەدا لەسەر كلتووری پرۆلیتاریاوە سەری هەڵداوە. كلتووری پرۆلیتاریاش لە هونەر و ئەدەب پێداگیری ئەدەبە لەسەر خەباتی چینایەتیی و بەرژەوەندی كرێكاران دژ بە بورژوازی و سەرمایەداران .ئامانجی ئەم ئەدەبە هەوڵدانە بۆ وێناكردنی ژیان و خەباتی ئەو چینە لە پێناو ڕزگاری یەكجارەكی لە كۆت و بەندی كۆیلەتیی بورژوازی. هەروەها گوزارشت لەسەر تێڕوانینی ماركسیزم بۆ ئەدەب دەكات، كە پێیوایە ئەدەب بوونیادە لەسەر جۆری ژێرخانی ئابووری لەسەرهەڵدان و گەشەكردن و پێشكەوتن و، كاریگەری تایبەتی هەیە لەسەر كۆمەڵگە بۆیە دەبێت بەكاربێت بۆ خزمەتی كۆمەڵگە و چینی زەحمەتكێشان.
ئەم ڕێبازە لەهەوڵی ئەوە دایە، كە بوونیادی كۆمەڵ بكاتەوە لەبەر ڕۆشنای ئەوەی كە دەبێت ئەدەب لەخزمەت كۆمەڵگە دابێت، نەوەك لە واقع ڕابكات. لەبەرهەمی ئەدەبییشدا دەبێت ناوەڕۆكێكی بەرزی هەبێت و تێیدا مرۆڤ وەك هێزێكی كاریگەر كە ڕێڕەوی مێژوو دەگۆڕێت پیشان بدات. لەڕووی ژانەرە ئەدەبییەكانیشەوە ڕۆمانی مێژووی و شانۆگەریی دەوری باڵا دەبینێت. لەڕۆمانەكاندا شۆڕشە جوتیارییەكان و كرێكارییەكان خەباتی جەماوەر بۆ سەربەستی بە پلەی یەكەم دەێت. هەروەها شانۆگەریی و شیعر و تابلۆش لە خزمەت واقیعی چینی كرێكار و زەحمەتكێشان بێت و بارودۆخی ئەوان بەیان بكات و كۆمەڵگە ئاراستەی سیستەمی سۆسیالیستی بكات.

ڕێبازی سۆسیالیستی چەند بنچینانەیێكی هەیە وەك:
1ـ واقیعییەتێكی مەوزووعی كە لە دەرەوەی هۆشیاریدا هەیە، و پێویستە لە بەرهەمی ئەدەبییدا ڕەنگ بداتەوە.
2ـ گەشبینێكی مێژووی لە ئاستی دەربڕینی بابەت و ژیان و ڕووداوەكان پێشكەش بكات. بتوانێ بەشێوەیەك لێیان بدوێت كە لە بەرژەوەندی چینی پرۆلیتاریا بێت و گەشبینانە لە سیستەمی سۆسیالیستی بڕوانێت.
٣ـ داهێنان پێویستە هەمان تێگەیشتنی زانستیی هەبێت، واتا هەمان ئامانج بەڵام بە بەكار هێنانی ئامرازەكانی دیكە.
٤ـ ئیلتیزام كردنی نووسەر و هونەرمەندان بۆ خزمەتكردنی ئایدیای سۆسیالیزم.
٥ـ لەم ڕێبازە ئەدەبییەدا دەبێت نووسەرەكان بابەتەكانیان و نووسینەكانیان لە خزمەت بەرژەوەندی گشتی بن، نابێت ڕۆبچنە ناو دوونیای خەیاڵی خۆیان، بەڵكو دەبێت گرینگی بە بابەتەكانی نێو كۆمەڵگە بدەن و لێیەوە بدوێن.
ڕیالیزمی سۆسیالیستی كە ڕێبازی ئەدەبیی بلۆكی سۆسیالیستی بوو، دوای نەمانی یەكێتی سۆڤییەت و كز بوونی ڕەوت و خەباتی كرێكاریی و دژایەتی كردنێكی سەختی ماركسیزم و ئەدەب و فەرهەنگی ماركسیزم لەلاین ڕۆژهەڵاتەوە بە سەركردایەتی ئەمریكا بەرەولاوازیی چوو. نووسین و بڵاوكراوەكان بەهۆی ئەو واقیعەتەی بەسەر چینی كرێكاراندا هات تەواو تەگەری خستە بەردەم ئەو ڕێبازە ئەدەبییە.
هەر كەباسی ئەدەبی سۆسیالیستی كرا نابێت ڕۆڵ و پێگەی ”مەكسیم گۆڕكی“ ئاماژەی پێنەدرێت وەك دامەزنێرە و بڵاوكەرەوەی ئەم ڕێبازە ئەدەبییە. زۆربەی نووسەران بڕیار لەسەر ئەوە دەدەن كە ئەم ڕێبازە لە ڕۆمانی“دایك“ـەوە سەرچاوە دەگرێت، و لە باوەشی شۆڕشی ئۆكتۆبەری ڕووسیدا لە دایك بووە .یەكەم جار لە جۆری ڕیالیزمی شۆڕشگێڕی دواتر بۆ ڕیالیزمی سۆسیالیستی كە لە سەرەتای سییەكانی سەتەی بیستەم بڕیاری لەسەردرا و گۆڕدرا. ئەم نووسەرە گەورەیە ناوی تەواوی“ ئالێكسی مكسیمۆڤچ پیشكۆف“ـە و ناسراوە بە ”مەكسیم گۆركی“ و لە شارۆچكەیێكی ڕوسیا لە دایكبووە لە“ 28ی ئازاری 1868“ هەروەها گۆركی هاوڕێی“ لینین“ بووە و لە ساڵی 1905 چاویان بەیەكتر كەوتووە. گۆڕكی نووسەرێكی مەزن بووە و بەهرەیەكی كەم وێنەی هەبووە و بەچەند ژانەرێك خزمەتی ئەدەبی سۆسیالیستی كردوە وەك: ڕۆمان و چیرۆك و شانۆ و وتار و چەند دەقێكی شیعری مەزن .گۆركی لە ڕێكەوتی“ 18ی حوزەیرانی 1936 ”كۆچی دوای كرد.
لە ئەدەبی كوردییشدا ڕیالیزمی شۆڕشگێڕیی و سۆسیالیستی جێگەی خۆی گرتووە و چەندان بەرهەمی ئەدەبیی لەسەر ئەو دوو ڕێبازە نووسراون. بەهۆی ئەو بارودۆخەی ناوچەكە و كوردستان گرتبووەوە و هزری ماركسیزمیش وەك هێزی نوێخواز و پاڵپشت بوو بۆ چینی زەحمەتكێشان و چینی ڕەنجدەرانی كۆمەڵگە و ئەو نەتەوانەی لەژێر دەسهەڵاتی داگیركاریی دابوون. دوای ئەو گۆڕانكاریانەی بەسەر ناوچەكانی كوردستان داهاتن بەتایبەت لە بیست و سییەكانی سەتەی بیستەم و دواتر دوستبوونی كۆماری كوردستان و سەركەوتنی بەرەی سۆسیالستی لە جەنگی جیهانی و كۆمەڵێ هۆكاریترش كە پەیوەندیان بە ناوخۆی كوردستانەوە هەبوو وەك وەستانەوە دژی فیودالیزم و ئمپریالیزم و هەوڵی نوێخوازیی بۆ گۆرانكاری كۆمەڵگە كارگەریان هەبوو بۆ ئەوەی ڕیالزمی شۆڕشگێریی و سۆسیالستی بێتە ناو ئەدەبی كوردییەوە و گرینگی پێبدرێت. شاعیرانی كورد كەوتنە ژێركاریگەری تەوژمی هزری ماركسیزم و چەندان شاعیری وەك: جگەرخوێن، هەردی، دیلان، گۆران، دڵدار، قانع، دڵزار، قەدری جان، هێمن، هەژار ...هتد شیعریان لەسەر ئەم ڕێبازە هۆنیوەتەوە .دوای ئەوانیش لە هەشتاكانی سەتەی نۆزدەیەمدا كۆمەڵە شاعیرێك زیاتر گرینگیان بەشیعری شۆڕشگێڕیی و سۆسیالیستیداوە وەك: موسلیح شێخولئیسلامی) ڕێبوار) و سلێمانی قاسماینی) كاكە) و ئەحمەد بازگر و بەكر ئەحمەد )ئاسۆ( و بژار و عەبدوڵا سڵێمان) مەشخەڵ) و جەمال كۆشش و پەخشانەشیعرییەكانی سۆلین و هونەرمەند سەردار عەبدوڵا و زۆریتر.
ڕێبازی ئەدەبی سۆسیالیستی هەڵگری پەیام و ئاهی چینی زۆرینەیە، ڕەنگە بەهۆی بارودۆخ و هەلومەرجی كۆمەڵگە و كز بوونی ئاگری شۆڕشی كرێكاریی و خەباتی چینایەتیی بەرو كزیی بچێت، بەڵام هەرگیز بڵێسەی ئاگرەكەی ناكوژێتەوە. چونكە تا چینی كرێكار و چەوساوە مابێت ڕێبازی سۆسیالیستی هەر بڵێسەی هەیە و لە خزمەت چینی پرۆلیتاریادا دەنووسێت و پەیامەكانی ئەم چینە بەیاندەكات.

لیستی سەرچاوەكان:
ـ ڕێبازە ئەدەبییەكان / د. فەرهاد پیرباڵ.
ـ ڕێبازە ئەدەبییەكان / د. هیمداد حوسێن.
ـ قوتابخانە ئەدەبییەكان/ ڕەزا سەید حوسێنی / وەرگێڕانی: حەمە كەریم حارف
ـ مانیفێستی ئەدەبی كرێكاریی / عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

زۆرترین بینراو