ئەقل و ئەخلاق بۆ عەدالەت

محەمەد كەریم

كۆی یاسا و ڕێساكان كە كار لەسەر ڕێكخستنی ماف و ئەركەكان دەكەن كەم و زۆر لە بازنەیەكی مرۆیی دەخولێنەوە و ڕەچاوی مرۆڤناسی تێیدا كراوە بەڵام لەهەر یاسایەك بە جیا ئەو مرۆڤایەتیە ڕەچاو كراوە و پێناسەی جیا كراوە بۆی.
بۆیە كاتێك باس دەكرێت لە ڕێكخستنی ماف و ئەركەكان لە كۆمەڵگەدا جەخت دەكرێتەوە لە پرسی عەدالەت و سەنتەربوون و لێ لانەدنی هەر بۆیە هەر ڕێسایەك تەحقیقی عەدالەت نەكات ڕێسایەكی ناتەواوە لە نەبوونی ئەخلاق و عەقڵ .
پرسی عەدالەت پرسێكی تەواو هەستیار و جێی باسە چونكە ڕاستەوخۆ پەیواندیدارە بە ماف و ئەركەكان و بەبێ ڕەچاو كردنی بنەماكانی عەدالەت ناتوانین یاسایەكی شایستە و گونجاو دابڕێژین لە كۆمەڵگەدا وە هەڵبەتە لە سیستەمی سیاسی وڵاتدا عەدالەت پڕسێكی تەواو جێی سەنتەركردنە و بە هەر شێوازێك لادان هونەری بەڕێوەبردن لاردەبێت سابارەت بە دادوەری لە كۆمەڵگەدا.
هەرچی سەبارەت بە عەقل و ئەخلاقە ئایە تەنێ عەقڵ بەسە بۆ پێشكەش كردنی دادوەریێكی پێویست ؟
ئێمە چەندین عەقڵمەندو سیاسی گەورەمان بینی لە جومگەكانی وڵات سەرپەرشتی و پۆستی مەزنی وڵاتیان هەبوو و خاوەنی بڕوانامە و تایبەتمەندی بەرز بوون بەڵام جێی داخە كاریگەری ئەوتۆیان نەبوو بۆ پڕكردنی پڕۆسەكە و بگرە هونەری بەڕێوەبردن فێربوون كە چۆن تەڵەكە بۆ چینی خواروو پێكبێنن و لە غەمگینی بیان هێڵنەوە كەواتە عەقل بەبێ ئەخلاق ئاراستەكە وەك خۆی ناڕۆیێنێت بەڕێووە.
ئەخلاقیات وادەكات هەركات و لە هەر شوێنێك دا ڕەچاوی ماف و ئەرك بكرێت و بگرە لە مافی خۆمان ببەخشین بەوانی تر نەوەك مافی ئەوانی تر بخورێت و نەك بەرژەوەندی بۆیە بەبێ ئەخلاق جگە لە كۆمەڵگەیەكی دواكەوتووی سەرۆك سەنتەری وەك وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناویند چی دی لێ بەدی ناكرێت وە سەیری هەموو ئەو وڵاتە پێشكەوتووانە بكەن كە تێیدا ڕێژەیی هەژاری كەمە یاخود لەڕووی پڕۆسەی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی .......هتد پێشكەوتوون تێیدا ئەخلاقیاتێكی باش بوونی هەیە و سەنتەرە مێژوو هەردوو ڕووی ڕاست و پێچەوانەكەی پیشانداوین كە چۆن شەڕ و ستەم و زۆرداری ڕووی داوە كاتێك كە ئەخلاق لە پەراوێز بووە و چۆن بەهای مرۆڤ لە ئاستێكی خوارووی چەندێتی و چۆنیێتی بووە بۆیە ئەو وڵاتانەی كە خاوەن تاكێكی ئەخلاق بەرز و خاوەن فەزیلەتن لەهەمان كاتیش دا بە شێوەیەكی گلۆباڵی مانفێستی فەرهەنگێكی پێشكەوتوو دەكات لەم شوێنانە و لەم كەسانەدا.
كاتێك باس لە عەدالەت و انصاف دەكرێت ناتوانین باسی فەیلەسوفی گەورەی سەدەی ۲۰ نەكەین كە جۆن ڕاوڵزە كە بە تیۆریاكەی(the theory of Justice ( شتێكی گەورەی پێشكەشی مرۆڤایەتی كردووەو وای كردووە كە وڵاتان لە داڕشتنی دەستور و یاساكان وەك یارمەتیدەرێكی باش پشتی پێ ببەستن و ماقوڵیەتی وەك پێوەر داناوە لە جیاتی عەقلیەت چونكە لە ماقولیەت دا ڕەچاوی هەردوو پرسی ئەخلاق و عەقڵ دەكرێت پێكەوە.
بۆیە ئەم شیكردنەوەی عەدالەتە پێمان دەڵێت نابێت بو ساتێكیش بێت عەدالەت بخرێتە پەراوێز چونكە جێگرەوەی نیە و ڕێسایەكی گەردوونییە و دەبێت لەهەموو شتێك، شوێنێك، دۆخێك و بۆ هەموو كەسێك هەبێت.

 

زۆرترین بینراو