ئەمریكا پشت بە كام جۆرە لە دەوڵەتی قووڵ ئەبەستێت؟

* بەهرۆز جەعفەر

لە‌ وۆڵ ستریت جۆرناڵ «فرانسیس فۆكۆیاما» وتارێكی بڵاوكردۆتەوە، ناونیشانی وتارەكە ئاوایە: "دیموكراسیەت لە ئەمریكا پشت بە دەوڵەتی قووڵ ئەبەستێت". من سێ كتێبی فۆكۆیامام خوێندۆتەوە، یەكەمیان" بونیادنانی دەوڵەت: سیستەمی جیهانی و كێشەی فەرمانڕەوایی و بەرێوەبردن لەسەدەی 21 دا". هەروەها كتێبی " نەزمی سیاسی و داڕزانی سیاسی: لەشۆڕشی پیشەسازییەوە تا دیموكراسیەتی جیهانگیریی". ئینجا كتێبە شەرمهێنەرەكەی كە لەدوای كۆتایی جەنگی سارد نوسیی " كۆتایی مێژوو : كۆتا پیاو". لە ڕاستیدا بیروبۆچونە باوەكانی فۆكۆیاماو، ئەو ئارگیۆمێنتانەی بۆ پاساودان ئەیانهێنێتەوە، وەكو ئۆتۆمبیلێك وایە دوو دانە لە تایەكانی هەوای تیانەماوەو، لەنگەریشی شكاوە، هەر بەو شێوەیەش لە كیشوەری ئەمریكاوە ئەیەوێت تا باشوری ئاسیا بڕانێت، لەكاتێكدا هەموو بەچاو ئەبینن ئەم ماشێنە بڕ ناكاتە مەودایەكی نزیك، ئەو ئەیەوێ جیهان باربهێنێت كە ئەم ماشێنە هێزێكی پەنهانی شاراوەی هەیە ئێوە نایبینن.!.
چەمكی "دەوڵەتی قووڵ -Deep State" لە كورتیەكەیدا دەوڵەتێكە لەناو دەوڵەتێكی تردا، كە كوتلەیەك لە نوخبەو بیرۆكرات لە پشتەوە خەریكی زیادكردن و گەڕانن بەدوای ئاستی هێزی دەوڵەتداو، ئەمانە كەسانی پرۆفیشناڵن و ئیتر سیاسەت پێویستە لەدەست ئەم تیمە پرۆفیشناڵە ئابوریزانانەدا بێت، چونكە دەوڵەت چاودێری ناساو، زەریاو، كەشوهەوای جیهانی و...تادوایی و ئەركە قورسەكانی لەئەستۆیە!. ئێمە بەچیدا بزانین ئەو كوتلە مرۆڤە دیموكراسیخوازو پرۆفیشناڵەی فۆكۆیاما لە چوارچێوەی پێناسەی "دەوڵەتی قووڵ" دا جێی كردونەتەوە، چینێكی كۆربۆكرات-چەتەیی ئابوریی نین و، لەسەر خوێن و سنورەكانی خوێن ناژین لەبەشە باشورییەكەی گۆی زەویدا؟.
بەدریّژایی نوسینەكەو سەرئەنجامی نوسینەكە نوسەر ئەڵێت " ئەو كەسانەی هێرش ئەكەنە سەر دەوڵەتی قووڵ لە ڕاستیدا هێرشەكەیان بۆ سەر حوكمی یاسایە"...داخەكەم پرۆفیسۆر و مامۆستای خۆم " مۆنسیف كەددار-Moncef Kaddar" كە ساڵی (1976) لە تەكساس دكتۆرای خوێندووەو، ڕەخنەگرێكی سەرسەختی خۆرئاوایە، لەتەنیشتیەوە نەبو وەك هەمیشە بەگوژم و توڕەییەوە پیا هەڵشاخێ بڵی " ?What kind of Deep State you mean" - "تۆ مەبەستت له كام دەوڵەتی قووڵەیە؟".
ئارگیۆمێنت لەنێوان لیبراڵیزم و ڕیالیزم دا: فۆكۆیاماو لادانی فیكریی
بۆ ئەوەی هەر سكۆلەرێك لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا بتوانێت ناو لەدیاردەكانی سەردەم یان ئەوانەی ڕووئەدەن بنات، ئەبێت لە پێشدا‌ خۆی بە هێزی تیۆریی بارگاوی كردبێت، تیۆرناسین و میژووی تیۆر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا هێندە كۆن نییە، بەڵام ئێمە دووان لە تیۆرە سەرەكیەكەمان بەهەند وەرگرتوە " لیبراڵیزم و ریالیزم".
لیراڵیزم، قوتابخانەیەكی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئابورییە، جەوهەری بیری لیبراڵیزم (لیبراڵیزمی كلاسیك) تاكە لەبری دەوڵەت، بازاڕی ئازادە لەبری ئابوریی قۆرخكراو لەلایەن دەوڵەتەوە، دەرفەت دانە بە هەموان لەبری ئەوەی تەنها دەرفەت بە دەوڵەت بدات، هاریكارییە لەبری ململانێ. ڕاگرتنی باڵانسە لەبری ئەوەی وەك ریالیستەكان پێتوابێت پێویستە دەوڵەت هیچ نەكات تەنها ئاسایشی نیشتیمانی بپارێزێت و ئەمە (سیاسەتی باڵا-High Politic) یه و تاكە شتێكی بیری لێ بكاتەوە (هێز-Power) ەو سروشتی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان خۆی بۆخۆی فەوزا-Chaos یە، فەوزا گرنگە چونكە هەر دەوڵەتێك خەریكی بەدەستهێنانی هێز ئەبێت لەو نێوانەداو، لەبەرئەنجامی ئەمەشدا هەموان هێزی خۆیان بەدەست ئەخەن و، ئیتر ئارامی و سەقامگیریی دێتە دی.
ئەگەر بە ووردی دیققەتی كتێبی كۆتایی مێژوو بدەین، زۆر زۆر جیاوازترە لە كتێبی نەزمی سیاسی و داڕزانی سیاسی. بەهەمان شێوە بیرو ڕا باوەكانی فۆكۆیاما.
فۆكۆیاما سەرەتا وەك داكۆكیكارێكی سەرسەختی لیبرالیزمی ئابوریی خۆرئاوایی بە پیًشەنگایەتی ئەمریكا دەركەوت، بانگەشەی ئەوەشی كرد هەركەسێك دوای سەرمایەداریی ئابوریی نەكەوێت كە ئەمریكا پێشەنگی كاروانەكەیە ئەوا لەو كێوانە بەتەنها جێ ئەمێنێت و، گورگەكان زەفەری پێ ئەبەن!. دوای 11ی سێپتەمبەری 2001 دەركەوت فۆكۆیاما درۆیەكی گەورەو، وتارێكی كرچ و كاڵی نوسیوە بۆ ڕازیكردنی سەرمایەدارو چینە دەستەلاًتدارەكانی ئەمریكا، بەلای كەمی 11ی سێپتەمبەر جگە لەوەی پرسیار بو بۆ سەركەسێتی مەعنەوی ئەمریكاو هێزی ئابوریی ئەمریكا، پەیامە باس نەكراوەكەی ئەوەبو كە گەلان دەست بەرداری "ناسنامە-Identity" خۆیان نابن، جەنگی ڤێتام، ئەفغانستان، هەروەها دەرەنجامەكانی شەڕ لە عێراقی دوای 2003 تەنانەت لە ڕوواندا و لەمدواییە كۆماری كۆنگۆی دیموكراتی و، ئێستا لیبیاش ئەبینین،‌ ئەمانه هەمووی لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە كێشەن لەسەر پرسی ناسنامەو، جەنگن لە پێناو ونبونی ناسنامەدا: گەلان لێ ناگەڕێن ناسنامەی خۆیان بدەنە دەست چینێكی مەڵتی ملیاردێر و لە تاوەرە بەرزەكانەوە كڵاو بخەنە سەر چارەنووسیان. ساڵی 2008 یش لە هەرەسهێنانی بانكی لیمان برازەرەوە تا ئەو سەدان هەزار كارمەندەی داوای مووچەیان ئەكرد لە كۆشكی سپی و پارە نەبو بیاندرێتی كۆتەرەكان سەرئاو كەوتن. بەڵگەهێنانەوە بۆ بە درۆخستنەوەی فۆكۆیاما لەو بەرگریانەی لە چینی پرۆفیشناڵی ئیلیگەنتی ئەكات بەناوی پاراستنی حوكمی یاسا زۆرن، لە ساڵی (2019) ەدا كۆی گشتی قەرزەكانی سەر ئەمریكا (23) تریلیۆن دۆلاری تێپەڕاندووە، چاودێران وای بۆئەچن لەساڵی (2026) ەدا كۆی گشتی ئەم قەرزانە بگاتە (30) تریلیۆن دۆلار. ئەو بڕە پارەیەی كە ئەمریكا قەرزارە ئەوەندە پارەی كاش لە ئێستادا لە گۆی زەویدا نییە. ئەمە دوالیزمێكیشە، كە ئەمریكا قەرزارترین وڵاتی گۆی زەوییە بەڵام لەهەمان كاتدا ویلایەتە یەكگرتوەكان گەورەترین وڵاتی بەرهەمهێنی گۆی زەوییە!. بە پێی دوا ڕاگەیەندراوی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی -IMF له (2019) ه دا قەرزی جیهانی گەیشتوەتە 188 تریلیۆن دۆلار، ئەم ژمارە پێوانەییە زیاترە لە دوو هێندەی كۆی بەرهەمی هەموو جیهان، كە ئەگەر بە قەڵەم و كاغەز لێكی بدەیتەوە هەموو تاكێك لە گۆی زەوی دا 24 هەزارو 500 دۆلار قەرزارە. پرسیارەكە ئەوەیە ئەو هەموو پارە زۆرە بۆ كوێ چووە؟ ئێمە ئەم هەموو پارەیە قەرزاری كێین؟
ئێمە ئەتوانین، لەو ڕاستیە دیارەدا هاودەنگ بین، كە ئەمریكا وڵاتی دامەزراوە گەورەكانە، نەك دۆناڵد ترامپ یان جیراڵد فۆرد، چونكە لانی كەم ویلایەتە یەكگرتوەكان لەسەر بنەمای پاشخانێك لە تینك تانك و خانەكانی بیركردنەوەی زانستی و تیۆرسازیی گرنگ كار ئەكات، لەوێشدا كۆكیەك هەیە كە بیناكردنی شارستانیەت لە ڕێگەی زانست و داهێنانەوەیە نەك باڵەخانە هەوربڕەكان (كە ناوی ئەنێم شارستانیەتی دەستكرد).
ئەم نوسینە پرسیارە سەرەكیەكەی ئەوەیە بۆچی فۆكۆیاما خۆی لێ وون بوە لە نێوان ئەوەی كەسێكی لیبرالیست بێت یان ڕیالیست بێت؟. ریالیستە بەم مانایە "ئەمریكا هەموو شتێكە...هەموو شتێك لە پێناو هێزی ئەمریكادا... پێویستە حاكمێك بە پێوە بێت...تادوایی". هەر لەدەستپێكی دوایین نوسینی دا فۆكۆیامادا ئەنوسێت " بۆ چەسپاندنی هێزی یاساو بەگژاچونەوەی گەندەڵی زۆر گرنگە كەسایەتیە پیشەییەكان لە ئەمریكا بەرژەوەندی گشتی بكەنە پێوەر نەك ڕازیكردنی سەركردەی سیاسی"... لە ڕووی سایكۆلۆجیەوە ئەم دێڕە دەرخەری ئەوەیە كە نیەتی فۆكۆیاما لە نوسینەكە ڕازیكردنی چینێكی سیاسی باڵادەستە نەك بەرژەوەندی گشتی"... ئینجا دیموكراسیەت و لیبراڵیزم بە پێناسە ئەمریكیەكەی، ئەوەیە لەناوەوەو دەرەوەی ئەمریكا دەرفەت بە كۆمپانیاكان، بە ڕێكخراوەكان، بە تاكەكان، بە دەوڵەتەكان، بەدامەزراوەكانی دی نادرێت، ئەگەر بەتەواوەتی وابەستەی ئەو چینە پرۆفیشناڵ! و شارەزایە! نەبن كە "فۆكۆیاما" باسی ئەكات.
تۆماس جێفرسۆن یان ئەلیكساندەر هامڵتۆن ؟.
هەر لەم نوسینەیدا بەناونیشانی " ئەمریكا پشت بەدەوڵەتی قووڵ ئەبەستێت"، فۆكۆیاما پێی وایە ئەمریكا درەنگ گۆڕانی سیاسی كردووە، هەڵبەت مەبەست لە گۆڕانی سیاسی لای فۆكۆیاما ئەوەیە خەڵك لەكاروباری سیاسی دووربخرێتەوە، چونكە گومان لە حوكمڕانان ئەكەن. بۆ ئەوەش نمونەی " ئەلیكساندەر هامڵتۆن-Alexander Hamilton" ئەهێنێتەوە كە جەختی لەوە كردۆتەوە پێویستە دەوڵەت لەهەموو سێكتەرەكانیدا بە كەسانی شارەزاو پسپۆڕی جێبەجێكار بتەنرێت". هەروەها بە پێچەوانەی ئەویشەوە "تۆماس جێفرسۆن- Thomas Jefferson" وتویەتی " پێویستە خەڵكی ئاسایی ئەمریكا ڕێگەیان بۆ خۆش بكرێت خۆیان حوكمی خۆیان بكەن لە ڕێگەی ئەو نوێنەرانەی هەڵی ئەبژێرن".
بەبڕوای فۆكۆیاما، ئەو دیدە جێفرسۆنیە قوڕی بۆ ئەمریكا گرتۆتەوە، هەرئەوەش وایكردووە، پیاوێكی نیمچە خوێنەواری وەك ئەندریۆ جاكسن كە پاڵەوانی جەنگی 1812 بوە لە ساڵی 1828 دا لە جۆن ئادامس بباتەوە كە دەرچوی هارڤارد بوەو پیاوێكی ڕۆشنبیر بوە.!.
لە ڕاستیدا یەكێك لە ئاریشەكانی لیبراڵیزمی سەرمایەداری لەو تایپەی فۆكۆیاما پەسنی ئەدا و بەرگریكارێتی، ئەوەیە لەپشت فرتوفێڵ و نیەتە خراپەكانیانەوە گوتاری جوان و قسەی لووس و، دەمامكی بڕواپێهێنەری بەهێزیان هەڵگرتوە. لەگەڵ ئەوەشدا فۆكۆیاما لەم نوسینەدا هەر بەڕاستی لەوانەیە كە بەر لووتی خۆی نابینێت لەبەر سێ هۆ:
یەكەمیان، كاراكتەرێكی وەك "جیفرسۆن" لە باوكانی دامەزرێنەری ئەمریكایە، نوسەری ڕاگەیەندراوی سەربەخۆیی ئەمریكایە (1776)، دیبلۆمات بوە، یاساناس بوە، پیاوی دەوڵەت بوە، تەنانەت میعمارو، پێشەنگی ڕۆشنگەریش بوە. جاڕی ئەوەی داوە ئەمریكا دەوڵەتی هاوڵاتیەو، هاوڵاتی و خەڵكی ئاسایی تیایدا سەنتەری دیموكراسین، كەچی فۆكۆیاما نیەتیەتی بڵێت " دیموكراسی ڕاستەقینە چینێكی پاوانخوازیی هاوشێوەی ترامپ و زاواكەی و كچەكەی یان نوخبەیەكی تێروتەسەلی ئەرستۆقرات بەدیهێنەرو پارێزەرین، بۆ ئەوەش نابێت ملیارەها مرۆڤی گۆی زەوی توخنی ئەوە بكەون ئەم گۆی زەوییە چۆن وا تووشی گەرمبون بوە؟. بۆچی كەشو هەوا پیس بوە؟. بۆچی هەموومان قەرزارین لە ڕووی ئابورییەوە؟. بۆچی لە سوریا لەسەروو 11 ملیۆن هاوڵاتی پێویستیان بە هاوكاریی مرۆییە؟. یان بۆچی ئەم هەموو دیوارە دروست بكرێت لە نێوان چینەكاندا؟.
دووەمین، بۆیە " فۆكۆیاما" بەرلوتی خۆی نابینێت، نەهی جێفرسۆن ئەكا، بەڵام پەسنی ترامپ ئەكات. بە ئیدارەكەی "ترامپ" ئەڵێت " دەوڵەتی قووڵ" و بە خۆی و تیمەكەشی ئەڵێت "چینێكی پرۆفیشناڵی شارەزا". لەكاتێكدا سی ئێن ئێن و گۆڤاری تایم بڵاویان كردەوە كە دۆناڵد ترامپ 9 هەزارو 451 درۆی كردووە لەماوەی كەمتر لە 4 ساڵ دا!. ئایا ئەمە تەنها بابەتێكی كۆمیدیەو تێپەڕ ئەبێت بەسەر هاوڵاتیاندا؟. ترامپ بەوە ناسراوە كە لەهەموو ژیانی دا كتێبێكی بەدەستەوە نەگرتوە، هەر لەمناڵیەوە لە باوكیەوە سامانێكی زۆری بۆ ماوەتەوەو، تەنانەت هیچ شارەزاییەكی لە میّژوودا نییە. لە وێنەی ئەوەی گوتی " كوردەكان لە شەڕی نۆرماندی دا پاڵپشتی ئەمریكایان نەكردووە!". لە تویتێكی تریشدا ترامپ كوردی عێراق و سوریا لێك جیاناكاتەوە...
سێهەمین، ویلایەتە یەكگرتوەكان 750 بنكەی سەربازیی لە زیاتر لە 80 وڵاتی جیهاندا هەیە، كەچی لەو پەڕی بێتاقەتیدایە لە جیهان، ئەزمونی ئێستای ئەمریكا وە ئەوروپا ئەزمونی "بێتاقەت بونە لەجیهان". بەهەمان گوڕو ئاڕأستە چین بێ ئەوەی فیشەكێكی تەقاندبێ لەهەموو جیهاندا ئامادەگی هەیەو تاو ئەدات بەرەو جیهان، جگە لە چین نمونەی یابان، هیند، ڕووسیا، سەنگافورا، مالیزیا ئەو وڵاتانەن كە دوای حیكایەتەكانی فۆكۆیاماش نەكەوتون و، پێشكەوتنێكی سەرسوڕهێنەرانە لە بواری تەكنۆلۆجیاو پیشەسازیی و داهاتی تاك و ڕێژەیەك دیموكراسیشدا پێشكەوتون.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو