با چیتر ئابووری كوردستان نەچێتە ژێر منەتی هیچ لایەك

عەبدولڵا خدر دێوانە باڵەكی

قوتابی بەشی ژمێریاری -قۆناغی یەكەم

ئاشكرایە كە ئابوورییەكی سەربەخۆ كۆڵەكەی پێكهێنانی حكومەتێكی بەهێز و سەقامگیرە، ئەوەی بۆ هەموو لایەك روونە، زۆربەی زۆری داهاتی كوردستان سەرچاوەكەی نەوتە. هەر ئەمەشە وای لێ كردووە هەر جارێك نرخی نەوت كەم و زیاد بكات، ئەوە كوردستان دەكەوێتە بەر بارێكی ئابووری سەخت، كە بۆ دەرچوون لێی ناچار دەبێ پەنا بۆ قەرز و پینە كردن بۆ پركردنەوەی ئەم كورت هێنانە بۆ خەرجكردنی مووچەی فەرمانبەرانی و داهاتی پێویست بۆ پركردنەوەی خەرجییەكانی حكومەت ببات. زۆربەی جاریش بە گرتنە بەری ئەمانەش ناتوانێ داهاتی پێویست دابین بكات، ئەنجامەكەشی دەبینین، ناتوانێ مووچەی فەرمانبەرانی لە وادەی خۆی دابەش بكات، یان گەر دابینیشی بكات ناچار دەبێ پەنا بۆ كەمكردنەوە و برینی رێژەیەكی بدات، ئەمەش روونە كە ناكرێ تەنها پشت بە كەرتی نەوت ببەسترێت و جێی متمانە نیە، تا بكرێتە سەرچاوەی تەواوی داهاتی حكومەت، چونكە رۆژانە نرخی نەوت هەڵبەز و دابەز دەكات، بە دابەزینی نرخیشی حكومەت نزیك دەكاتەوە لە پەكخستن. بۆیە تاكە چارەسەر بۆ ئەوەی ئابووری كوردستان سەقامگیری بە خۆیەوە ببینێ ئەوەیە دەست بە هەمە چەشنكردنی سەرچاوەی داهاتەكانی بكات. بۆ ئەوەی هەم حكومەت سەقامگیرییەك بەخۆی بدات هەم بە هاووڵاتییانی هەم تەواوی خەم و بیری لای دابینكردنی مووچەی فەرمانبەران نەبێ، بەڵكو خۆی خەریك بكات بە دابینكردنی خزمەت گوزارییەكان و برەودانی بە كەرتی تایبەت و رەخساندنی هەلی كار بۆ گەنجان. لە سەرەتادا پێویستە پێناسەیەكی كورت بۆ دەستەواژەی هەمەچەشنكردنی سەرچاوەی داهات بكەین كە بریتییە لە زیاد كردنی سەرچاوەی داهات بۆ بوودجەی هەرێمی كوردستان لە رێگای هاندان و بووژانەوەی فرە كەرتی ئابووری لە هەرێمی كوردستان، ئەویش لە رێگای زیادكردنی ژمارەی كەرتەكان بێت یا وەبەرهێنان لە جۆرچاكی بەرهەمەكەی، واتە بە مانایەكی تر زیاد كردنی داهات و سەرچاوەكانی لە رێگای هەمەجۆر كردنی كەرتی ئابووری و پشت بە سەرچاوەی داهاتی زیاتر لە یەك كەرتی ئابووری ببەسترێت، وەكو كشتوكاڵ، پیشەسازی، بازرگانی و گەشت وگوزار... هتد، نەوەك تەنها پشت ببەسترێت بە كەرتی نەوت و داهاتە ناجێگیرەكەی كە لە ئێستادا لە سیستەمی ئابووری هەرێمی كوردستان دا دەگوزەرێت. ئەوەی شایەنی باسە لە ساڵی 2015وە حكومەتی هەرێمی كوردستان باس لە هەمەجۆركردن كەرتی ئابووری و هەمەچەشنكردنی سەرچاوەی داهات دەكات، بەڵام بە بێ هەبوونی هەنگاوی كرداری و راستەقینە لە سەر ئەرزی واقع تەنها بریتی بوو لە درووشمی بریقەدار ، بەڵام خۆشبەختانە وادیارە حكومەتی نوێ و كابینەكەی ئەم جارەیان نییەتی راستەقینەیان هەبێت لە پراكتیزە كردنی ئەم بابەتە و خاڵێك بوو لە خاڵەكانی كارنامەی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان. هەروەها راستە گەواهی ئەوە دەدەین حكومەتی هەرێمی كوردستان لە رابردوودا لە كاتی تەنگانە و هەبوونی شەڕی داعش و قەیرانی ئابووری و نزم بوونەوەی نرخی نەوت خوازیار بووبێت بۆ هەمەچەشنكردنی سەرچاوەی داهات، بەڵام لەگەڵ نەمانی ئەو هۆكارانە ئەو بیرۆكەیش نەما و لە بیركرا و كاری بۆ نەكرا، بەڵام دەبێت ئەوە بزانین هەمەجۆر كردنی ئابووری و هەمەچەشنكردنی سەرچاوەی داهات واتە چاكسازی لە كەرتی ئابووری و وەبەرهێنان بەگشتی پرۆسەیەكی درێژخایەن و بەردەوامە و پێویستی بە پلان دارێژی و ستراتیژییەتێك و سیاسەتێكی مام ناوەند و دوور خایەنی هەیە و بە شەو و رۆژێك ئەنجام نادرێت. دەبێت سوود لەو پەندە كوردییە وەربگرین كە دەڵێت (نابێت دووجار مار بتگازێ لە هەمان كوون)، بەڵكو پێویستە هەنگاو بە هەنگاو ئەنجام بدرێت واتە بە شێوەیەكی رێژەیی بێت، بۆ نموونە پێویستە حكومەت پلانی مام ناوەندی هەبێت كە چۆن بتوانێت تا ساڵی 2025 تا رێژەی 60% خواست و پێویستی ناوخۆی هەرێمی كوردستان دابین بكات بە پشت بەستن بە بەرووبوومی كشتوكاڵی ناوەخۆیی، لە هەنگاوی دووەم ئەم رێژەیە بەرز بكرێتەوە بۆ 85% تا ساڵی 2030، هەروەها لە كەرتی پیشەسازی بە هەمانشێوە واتە لە هەنگاوی یەكەم حكومەت پلانی نزیك مەودای هەبێت تا ساڵی 2023 بە رێژەی 30% پشت بە بەرهەمی پیشەسازی ناوەخۆیی ببەستێت، جا چ لە پیشەسازی سووك بێت یا مام ناوەند یا قورس، بە تایبەت لە پیشە سازی، خواردن، جل وبەرگ و پێداویستی پزیشكی و دەرمان.
لە هەنگاوی دووەم واتە پلانی مام ناوەند ئەم رێژەیە بەرز بكاتەوە تا ساڵی 2027 بۆ رێژەی 50% لە پیشەسازی پترۆكیمیاوی و پیشەسازییەكانی تر، هەروەها لە هەنگاوی سێیەم واتە پلانی درێژ خایەنی هەبێت تاوەكو ساڵی 2030 بتوانێت ئەم رێژەیە بەرز بكاتەوە بۆ رێژەی 70% لە دابینكردنی پێداویستی ناوەخۆیی هەرێمی كوردستان لە بواری پیشەسازی قورس و مام ناوەند و سووك، واتە بتوانین لە پاش ساڵی 2030 بگەینە ئاستی هانەردنی كاڵا و بەرهەمی كوردستان بۆ دەرەوەی هەرێمی كوردستان، هاوتەریب حكومەت پلانی هەبێت واتە هەر بەم شێوەیە حكومەت بتوانێت لە كەرتی نەوت پلانی هەبێت لە چۆنییەتی پەرەپێدانی ئەم كەرتە، هەروەها كاری جددی بكات بۆ پێداچوونەوە بە گرێبەستەكانی نەوت لەگەڵ كۆمپانیاكانی نەوت كە لە هەرێمی كوردستان كار دەكەن، زەمینە ساز بكات بۆ دەرچەی قانونی تا بتوانێت دووبارە دانووستان و پێداچوونەوە بەم گرێبەستانە بكرێت، چونكە مانەوەیان بەم شێوەیە زیانێكی گەورە بە حكوومەت و هاونیشتمانیانی كوردستان دەگەیەنێت، واتە حكوومەت پلانی هەبێت تا ساڵی 2030 بتوانێت تا رێژەی 30% پشت بە داهاتی نەوت ببەستێت لە بوودجەی هەرێمی كوردستان، ئەمەش دەكرێت بە هەنگاو بێت واتە لە ئێستادا زیاتر بە رێژەی 90% پشت بە داهاتی نەوت دەبەستین لە بوودجەی هەرێمی كوردستان، لە هەنگاوی یەكەم واتە بتواندرێت لە بوودجەی هەرێمی كوردستان بۆ ساڵی 2025 بە رێژەی60% پشت بە داهاتی نەوت ببەستین، لە هەنگاوی دووەم ئەم رێژەیە كەمتر بكرێتەوە، واتە بتوانین لە ساڵی 2030 بە رێژەی 30% لە بوودجەی هەرێمی كوردستان پشت ببەستین بە داهاتی نەوت، چونكە ئاشكرایە نرخی نەوت لە بەرزبوونەوە و نزم بوونەوە دایە بەردەوام.
دەبێت ئەوە لە بیر نەكەین كە لە كەرتی گەشت وگوزار پلان هەبێت بۆ ئەوەی داهاتی ئەم كەرتە زیاد بكرێت و كاری جددی بكرێت بۆ ئەوەی كەرتی گەشتیاری بە پیشەسازی بكرێت، واتە پیشەسازی گەشتیاری بێتە كایەوە.

زۆرترین بینراو