تاوان ناسێك هۆكارەكانی تاوان و دۆزینەوەی تۆمەتباران دەخاتەڕوو

تاوان ناسێك هۆكارەكانی تاوان و دۆزینەوەی تۆمەتباران دەخاتەڕوو

پروشە قەلەندەر " ئاستی لێكۆڵینەوە لە تاواندا لە كوردستان و عێراق وەك پێویست نیە
محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی: پروشە قەلەندەر حسێن، لە ساڵی ١٩٩٠ لە شاری كەركوك لەدایكبووە، كۆلێژی یاسای زانكۆی گەشەپێدانی مرۆیی وەرگیراوە قۆناغەكانی خوێندنی زانكۆی بە سەركەوتوی و لە ڕێزبەندی چوار یەكەمەكەدا تەواو كردوە بروانامەی بەكالۆریسی لە یاسادا بەدەستهێناوە، دواتر دەچێتە بەریتانیا و لەوێ دەستیكردووە بە خوێندنی ماستەر لە بواری لێكۆڵینەوەی تاواندا لە زانكۆی (Teesside University )و لە ساڵی ٢٠١٦ بڕوا نامەی ماستەری لە زانستی لێكۆڵینەوەی تاواندا بە دەستهێناوە، لەساڵی 2018 بڕوانامەی وەرگێڕانی وەرگرت و دەستیكردووە بە كاری وەرگێران لە بوارە جیا جیاكاندا وەك نەخۆشخانەكان و نوسینگەی پارێزەران و دادگا و پۆلیس و بەشەكانی تری دەوڵەت، هەروەها كاركردن كرد لەگەڵ پۆلیسی كلیڤلاند لە شاری میدڵسبرو لە بەشی لێكۆڵینەوەی تاواندا، ئێستا بە شێوەیەكی هەمیشەیی گەڕاوەتەوە بۆ هەرێمی كوردستان و دووبارە كاری پارێزەرایەتی دەكات لە بواری پسپۆڕی خۆیدا. لە دیدارێكی زاری كرمانجیدا، وەڵامی چەند پرسیارێكی گرنگ لە بواری یاسا و دیاردەی تاوان و لێكۆلینەوە دەداتەوە.
*هۆكارەكانی سەرهەڵدانی تاوان چین ؟ چی لە پشت ئەوەیە مرۆڤ بیری بۆ تاوان بچێت؟
ئەنجامدانی تاوان لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی تر جیاوازە و هەروەها لە كۆمەڵگەیەك بۆ كۆمەڵگەیەكی تریش جیاوازە، هەندێك جار سرووشتی تاوانەكە دەبێتە هۆی دیاریكردنی پاڵنەری تاوانەكە، بەڵام دەتوانین بلێین بە شێوەیەكی گشتی هۆكارەكانی سەرهەڵدانی تاوان دەكرێت لە چەند خاڵیكدا كۆ بكرێتەوە لەوانە: هەژاری، پەروەردەیی خێزانی، ماددە كحولی و هۆشبەرەكان، ژینگەی كۆمەڵگە، پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا، جیاوازی چینایەتی و نادادی كۆمەڵایەتی .... ئەمانە هەمووی وادەكەن كە پاڵنەرێكی سەرەكی بن بۆ ئەنجامدانی تاوان و بەلا ڕێدا بردنی كەسەكە لە كەسێكی تەندروستەوە بۆ كەسێك كە پەنا دەبات بۆ ئەنجامدانی تاوان.
* پەیوەندی پەروەردەی خێزانی بەسەر ئەنجامدانی تاوان چیە؟
خێزان ڕۆڵێكی گرنگ و كاریگەر دەبینێت لە پێگەیاندنی تاكەكان لە ناو كۆمەڵگەدا، بۆ نموونە جیاوازی لە نێوان رەگەزدا بە تایبەت لە كۆمەڵگەی پیاو سالاریدا، لە كاتێكدا ڕەگەزی كوڕ ئازادییەكی تەواوەتی هەیە لەناو خێزاندا و هیچ شتێك بۆی بە عەیبەو سەرزەنشت دانانرێت، بەڵام بە پێچەوانەوە ئافرەت زیاتر ڕۆڵی سنووردار دەكرێت كە ئەمەش وادەكات پیاو زیاتر تاوان ئەنجام بدات وەك لە ئافرەت چونكە لە ناو خێزانەكەدا هەمیشە پیاو وەك پاڵەوان و رزگاركەر و دەسەلاتدار سەیر كراوە.
*ئاستی لیكۆڵینەوە لە تاوان بەبەراورد بە ووڵاتانی تر لە جیهاندا كوردستان لەچ قۆناغێكدایە؟
سەرەڕای بوونی دامەزراوەی تایبەت بە لێكۆڵینەوە لە تاواندا كە هەیە، بەڵام ئاستی لێكۆڵینەوە لە كوردستان و عێراق لە ئاستێكی پێویستدا نیە بە تایبەت كە لە ئێستادا سەردەمی تەكنەلۆجیای پێشكەوتوو جیهانگیریە، ئەمەش دەتوانیین بیگەڕێنینەوە بۆ ئەوەی كە دەقە یاساییەكان بە شێوازێك داڕێژراون ئاڵۆزی زۆریان تێدایە، ئەمەش وایكردوە كەموكورتی هەبێت لە دەقەكان و لە جێبەجێكردنیدا، بۆیە ناتوانرێت وەك پێویست لەگەڵ پێشكەوتنی بەردەوامی كۆمەڵگەدا هەنگاو بنێت و ڕۆڵێكی كاریگەری و خێرای هەبێت و بتوانرێت بە شێوازێكی سەردەمیانە لێكۆڵینەوە لە تاوان بكرێت و سوود لە تەكنەلۆجیایی پێشكەوتوو وەربگیرێت.
*زۆر جار ئەنجامدەرانی تاوان نادۆزرێنەوە، ئایە ئەمە هۆكاری لاوازی لیكۆڵینەوەیە لە تاوان؟
لێكۆڵینەوە لە تاوانێك بۆ تاوانێك هەنگاوەكانی جیاوازە، ئەمەش وا دەكات ئەو كەسەی كە لێكۆڵێنەوەكە ئەنجام ئەدات شێوازێكی تایبەت بەخۆی هەڵبژرێت، هەرچەندە هەموو كات مەرج نیە بتوانرێت ئەنجامدەری تاوانەكە دەستنیشان بكرێت ئەمەش پەیوەندی بەكۆمەڵێك هۆكارەوە هەیە، بۆ نموونە بەڵگەكان نەماون و یان لەناو چوون، یاخوود تاوانەكە كاتێكی زۆری بەسەردا ڕۆیشتوە ئینجا سكاڵا كراوە یان ئاشكرابووە، یاخود بكەری سەرەكی تاوانەكە زیاد لە كەسێكە و نەتوانراوە هەموویان دەستگیر بكرێن، هەر بۆیە هۆكارەكان جیاوازن بەڵام لێكۆڵەر تا دوا ساتی ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە هەوڵی خۆی ئەدا بۆ ئەوەی بكەری تاوانەكە رووبەڕووی دادگا بكرێتەوەو دادپەروەری بەرقەرار بكرێت.

*زۆرجار كەسی بێتاوان بەهۆی بەڵگەیەكی سادەوە تێوەدەگلێت چارەسەری ئەمە چۆن دەكرێت؟
بنەمایەكی یاسایی هەیە كە دەڵێت: هەموو گومانلێكراوێك بێ تاوانە تا ئەو كاتەی كە بەبەڵگەوە دەسەلمێنرێت كە تاوانبارە: هەر بۆیە بەگوێرەی ئەم بنەمایە هەموو كەس پێویستە كە ڕاستی بڵێت بۆ ئەوەی بێ تاوانی خۆی بسەلمێنێت، ئەگەر كەسێك بەهۆی بەڵگەیەكەو گومانی لەسەر بوو ئەوا باشتر وایە لەجیاتی شاردنەوەی ڕاستیەكان پێویستە هەموو شتێك وەك خۆی بڵێت، خۆ ئەگەر بەشدار بێت لە تاوانەكەیشدا ئەوا بەگوێرەی قەبارەی بەشداربوونەكەی سزا ئەدرێت و ئەو كات سزاكەی كەمتر دەبێت لە بكەرە سەرەكیەكە.
* بە بۆچونی تۆ تاوان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا زیاترە یاخود ووڵاتانی ڕۆژهەڵات بەتایبەت دەوڵەتە ئیسلامیەكان لەكاتێكدا كە تۆ شارەزایت و ماستەرت هەیە لە لێكۆڵینەوەی تاواندا؟
ئەم پرسیارە دەكرێت چەندین تویژینەوەی زانستی لەسەر بكرێت بەتایبەت كە كۆمەلێك رەهەند لەخۆ دەگرێت كە لەوانەیە لێرەدا بوار نەبێت بتوانین تیشك بخەیەنە سەر هەموو لایەنەكانی، وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد كە تاوانەكان جیاوازن لە كۆمەڵگەیەك بۆ كۆمەڵگەیەكی تر ئەمەش بەهۆی جیاوازی لە داب و نەریت و كلتوور و ئاستی هۆشیاری كۆمەلگەدا، بۆ نموونە لە ووڵاتانی ڕۆژئاوادا ئەو تاوانانەی زیاتر بەربڵاوە وەك تاوانەكانی مامەڵەكردن بە ماددەهۆشبەرەكان و تاوانە ئەلكترۆنیەكان و تاوانە ڕێكخراوەكان وەك سپیكردن و شۆردنەوەی پارە، ئەمە لە كاتێكدا لە وڵاتانی ڕۆژهەلات و دەوڵەتە ئیسلامیەكان یان هەژارەكان زیاتر تاوانی دزی و كوشتن و دەستدرێژی سێكسی بەربڵاوە، هەر بۆیە ناتوانین وەڵامێكی گشتگیری ئەم پرسیارە بدەینەوە چونكە لەكۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەك شێواز و ڕێژەی ئەنجامدانی تاوان دەگۆڕدریت، دەتوانین بەكورتی بڵێێن كە هەتا هۆشیاری كۆمەڵگە زیاتر بێت و تاكەكان ڕێز لە یاسا بگرن و یەكتر قبوڵ بكەن ئەوا ڕێژەی ئەنجامدانی تاوان زۆر كەم و سنووردار دەبێت، بە پێچەوانەشەوە هەتا خەڵك یاساكان پێشێل بكات و ئارامی و ئاسایشی كۆمەلگە بشێوێت ئەوا ڕێژەی ئەنجامدانی تاوان زیاتر دەبێت لەو كۆمەڵگەیەدا.

زۆرترین بینراو