تاوان ناسێك: ئاشتەوای كۆمەڵایەتی( صلحی عشایر) پاڵنەرێكە بۆ ئەنجام دانی تاوانی زیاتر

تاوان ناسێك: ئاشتەوای كۆمەڵایەتی( صلحی عشایر) پاڵنەرێكە بۆ ئەنجام دانی تاوانی زیاتر


محەمەد ئامۆكەیی= زاری كرمانجی: پارێزەر/ پروشە قەلەندەر كەسنەزانی، ماستەر لە لێكۆڵینەوەی تاوان / بەریتانیا، لەچاوپێكەوتنێكی  زاری كرمانجی بەوردی قسە لەسەر هۆكارەكانی زیادبوونی كوشتن و خۆ كوشتن دەكات و دەڵێت" ئەنجامدانی تاوان لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی تر جیاوازە، هەروەها لە كۆمەڵگایە كەوە بۆ كۆمەڵگایەكی تریش جیاوازە، هەندێك جار سروشتی تاوانەكە دەبێتە هۆی دیاریكردنی پاڵنەری  تاوانەكە، بەڵام دەتوانین  بڵیین بەشێوەیەكی گشتی هۆكارەكانی تاوانی كوشتن یان خۆكوشتن دەكرێت لە چەند خاڵیكدا كۆ بكرێتەوە لەوانە: هەژاری، پەروەردەیی خێزانی، ماددە كحولی و هۆشبەرەكان، ژینگەی كۆمەڵگا، پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا، جیاوازی چینایەتی و نادادی كۆمەڵایەتی .... ئەمانە هەمووی وادەكەن كە پاڵنەرێكی سەرەكی بن بۆ ئەنجامدانی تاوانی كوشتن  وە خۆكوشتن و بەڵا رێبردنی كەسەكە لە كەسێكی تەندروستەوە بۆ كەسێك كە پەنا دەبات بۆ ئەنجامدانی تاوان."
زیاتر دەشڵێت" هەرێمی كوردستان لەبەر ئەوەی قەوارەیەكە سەربەخۆ نیە و لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت، هەر بۆیە ئەم تاوانانە ڕوو لە زیادبوونە چونكە دۆخی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی نا سەقامگیرە و  ئەو كەسانەش كە ئەم جۆرە تاوانانە ئەنجام ئەدەن، یان سەربەخۆن بێبەرنامە لە حاڵەتی كتوپڕ توڕەیی بۆ چارەسەری كێشەكانیان پەنا بۆ كوشتن دەبن، یاخود بەشێوەی گروپ و باند كاردەكەن و ئیسفادەیان لەو دۆخە نا ئارامەكردوە بەتایبەت ئەم ناوچەیە چونكە لەدەرەوەی یاسا نێودەوڵەتییەكاندایە و بە ئاسانی ناتوانرێت  ئەوانەی بەرپرسن لە ئەنجامدانی ئەم جۆرە تاوانانە راپێچی دادگا بكرێن و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بكرێت، لێرەدا  پێویستە هەردوو تاوانەكە ڕوون بكەینەوە."
یەكەم/ كوشتن) ئەمجۆرە لە مردن بریتیە لەو مردنەی كە مرۆڤێك هەڵدەستێ بەكوشتنی مرۆڤێكی تر بە ئەنقەست چ بە پلان بێت یان كتوپڕ بێت، لەئەنجامی كرداری بكەرەكەدا كەسەكەی بەرامبەر ژیان لەدەست بدات."بۆچی پەنا دەبرێت بۆ تاوانی كوشتن؟ دیارە هۆكارەكان زۆرن و جیاوازن، بەڵام دەتوانین بەگشتی لەم خاڵانەدا باسی بكەین: 
1/ تۆڵەسەندنەوە ئەم حاڵەتە لە مێژەوە بە یەكێك لە سەرەكیترین هۆكارەكان دادەنرێت بۆ ئەنجام دانی تاوانی كوشتن كە مرۆڤەكان پەنا نابەن بۆ یاسا و خۆیان هەڵدەستن بۆ تۆڵەسەندنەوە و وەرگرتنی مافی خۆیان.
٢/ بەهۆی دابەشكردنی میراتەوە لە كاتێكدا كەسێك دەمرێت و وەرەسەكانی بەهۆی ناكۆكی زۆرەوە و بردنی بەشی یەكتر، وا دەكات كە كوشتن ڕووبدات یان بۆ كەمكردنەوەی ژمارەی وەرەسەكانە بۆ ئەوەی بكوژەكە زۆرترین بەشی دەست بكەوێت.
٣/ شەڕەف كاتێ بە بیانوی پارێزگاری لە شەڕەف پەنا دەبەن بۆ كوشتن كە زۆربەی كات لەم حاڵەتانەدا قوربانیەكان ئافرەتن، چونكە كۆمەڵگە وەك كێشەی خێزانی سەیری دەكات، بۆ گەڕاندنەوەی ئابڕووی خۆیان دەیانەوێت بەم تاوانە چارەسەری بكەن.
٤/ قاچاخچێتی و بازرگانی بە ماددە هۆشبەرەكان بەهۆی قاچاخچێتی ماددە هۆشبەرە نایاسایەكانەوە دووچاری حاڵەتی كوشتن دەبن، ئەمەش بە هۆی ئالودەبوون و بازرگانی كردن بەم ماددانە.
5/ دزیكردن بۆ ئەنجام دانی تاوانی دزیكردن كەسەكە هەندێك جار پەنا دەبات بۆ كوشتن بۆ ئەوەی كاری دزیەكەی ئەنجام بدات.
٦/ بازرگانیكردن بە جەستەی مرۆڤەوە باندەكانی بازرگانیكردن بە مرۆڤەوە بە مەبەستی فرۆشتنی بەشەكانی جەستەی مرۆڤەكەوە دەیكوژن. 
٧/ بەهۆی ناكۆكی و شەڕی كتوپڕ هۆكاری ناكۆكی كۆمەڵایەتی یاخود ئابوری وا دەكات كەسەكان شەڕ بكەن لە دەر ئەنجامی هەڵچونەوە یەكتر بكوژن.
8 / هەژاری و قەرزكردن كاتێ كەسێك هەژارەو قەرزارە ناتوانێ قەرزەكەی باتەوە بەهۆی ئەم هۆكارە یان خۆی دەكوژێت یان ئەیكوژن. 
٩ / بازرگانی بە ئاسەوارە مێژوویەكان وە كاڵای بەنرخ كە ئەمە لە رێی گروپو باند بەرێگایی نا یاسایی ئەنجام ئەدرێت  و رووبەڕووی ئەم تاوانە ئەبنەوە بۆ ئەنجام دانی بازرگانیەكە.

ئەم تاوان ناسە نایشارێتەوە كە ئاشتەوای كۆمەڵایەتی پاڵنەرێكە بۆ ئەنجام دانی تاوانی زیاتر گووتی" ئاستی رۆشنبیری تاك و كلتووری بیركردنەوەی كۆمەڵگە پەروەردەكردن ڕۆڵی كاریگەر و گرنگ دەبینێت  لەوەی تا چەنێك پەنا بۆ دادگا و یاسا ببرێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان، بێگومان پەنابردن بۆ صلحی عەشایری دەكرێت ئاشتی كۆمەڵایەتی بەرهەم بهێنێت، بەڵام بەهیچ جۆرێك ناكرێت وەك چارەسەر سەیر بكرێت، بەڵكو بەپێچەوانەوە پاڵنەرێكە بۆ ئەنجام دانی تاوانی كوشتن كاتێ كەسەكە ترسی لە دڵا نامێنێ و لە هەندێ حاڵەت بەپاڵەوانی  ئازا سەیر دەكرێت و پشتی دەگرن و پاساو بۆ كارەكەی ئەهێنن، ئەمە چارەسەری ناكات وا ئەكات ئەو دیاردەیە روو لە زیاد بوون بێت.
دووهەم/ خۆ كوشتن كاتێ كەسێك بڕیار ئەدات بەویست و ئیرادەی خۆی كۆتایی بەژیانی خۆی بهێنێت، ئیتر ئەكرێت هەندێك جار هۆكاری نەخۆشی دەرونی بێت یان بێزاربوون بێت لەژیان یاخود ڕووداوێك لەژیانیدا بەسەری هاتووە كە لەتوانا و دەسەڵاتی ئەو كەسەدا نیەو بەسەر دۆخەكەدا زاڵ بێت و بەناچاری بڕیاری كۆتایی هێنان بەژیانی خۆی ئەدات، ئەمەش بەشێوازی جۆراو جۆر ئەنجام ئەدرێت وەك (خنكان، سوتان، كوشتن بەدەمانچە، دەرمان خواردن، خۆ خستنەخوارەوە لە بەرزاییدا .... هتد بەداخەوە لە ئێستادا بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆجیاوە دیاردەی باسكردن و پیشاندانی لە تیڤی و هەواڵ و تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان بووە بەهۆكارێك بۆ هاندانی مرۆڤەكان بۆ خۆ كوشتن و پاڵنەرێكە لە زۆربەی حاڵەتەكان دەستخۆشی یان بە ئازا و كارێكی دروست باس دەكرێت وا دەكات ببێتە پاڵنەرێك كەسەكان پەنا بۆ خۆكوشتن بەرن، هەروەها زۆر بینینی ئەم دیمەنانە دەبێتە هۆی ئاسایی بوونەوەی حاڵەتەكە لای كەسێك كە بیر لەخۆكوشتن بكاتەوە و ببێتە پاڵنەر كە مرۆڤ پەنای بۆ بەرێت و دووبارەی بكاتەوە چونكە سروشتی مرۆڤ وایە كە زۆربەی كات حەز بەچاولێكەری كەسانی تر بكاتەوە.

زۆرترین بینراو