جیاكاری رەگەزی  لە پێدانی پۆستی سیاسی و ئیداری لە تێڕوانینی جێندەرناسی

جیاكاری رەگەزی لە پێدانی پۆستی سیاسی و ئیداری لە تێڕوانینی جێندەرناسی

محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی: بەگوێرەی رێكخراوە كانی نێودەوڵەتی سەبارەت بە مافی یەكسانی جێندەر عێراق و هەرێمی كوردستان لە پلەی كۆتایی و خراپ ترین رێزبەندیەكان دان لە رووی دروستكردنی هەلی یەكسان و پێدانی رۆلی كارا بە ئافرەتان بەتایبەتی لەناوەندەكانی بڕیاردا، ئەمە لەكاتێكدایە كە وڵاتانی ئەوروپا وەك ئایسلەندا و نەرویج، لە باشترین وڵاتانی فەراهەمكردنی یەكسانی جێندەرین، لەبارەی یەكسانی جێندەری لەباشوری كوردستان چین و توێژە جیاكانی كۆمەڵگە بۆچوونی خۆیان لەم بارەوە دەخەنەڕوو.
سەرەتا لە هەرێمی كوردستان بابەتی یەكسانی جێندەری وەكو پێویست نەبوو لە رووی چەندێتی و چۆَنیەتی ئەمە دەستپێكی قسەی تاڤگە عومەر، بەڕێوەبەری گشتی لە دەستەی مافی مرۆڤ دەڵێت"یەكێك لە دەرئەنجامەكانی كۆنگرەی پەكین یەكسانی جۆری كۆمەڵایەتییە یان جێندەر واتە یەكسانی لە ماف و ئەركەكان لە نێوان مرۆڤەكاندا بێ‌ رەچاوكردنی رەگەزەكانیان كە تا ئێستاش ئەم بابەتە جێی مشتو مڕو گفتوگۆی زۆربەی وڵاتانە بە ووڵاتە دیموكراتیەكانیشەوە، چونكە جێندەر واتای بانگەشەی نەهێشتنی جیاكاری لە نێوان ژن و پیاودا لەسەرجەم سێكتەرەكانی سیاسیی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری." هەرێمی كوردستان كە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی دیموكراتی فیدراڵ دەستەڵاتی سیاسیی و یاسایی خۆی جێبەجێ‌ ئەكات لە دوای راپەرینی بەهاری ساڵی 1991 ەو سەرەتا لە دروستبوونی حكوومەتی هەرێمی كوردستان بابەتی یەكسانی جێندەری وەكو پێویست نەبوو لە رووی چەندێتی و چۆَنیەتی، بەڵام ئەگەر سەیری پێكهاتەی ئەمڕۆی دەستەڵاتە جیاوازەكان بكەین لە هەرێمی كوردستان دەبینین كە لەسەر ئاستی دەستەڵاتی یاسادانان ئافرەتان رێژەیەكی بەرچاویان هەیە لەم پێگە گرنگە كە دەكاتە 30% كۆی گشتی ئەندامان هەرچەندە ئەم رێژەیە زۆر لە ئاستی ویستی ئێمە نیە، بەڵام بەبەراورد لەگەڵ دەستەڵاتەكانی تری هەرێم و بە دەستەڵاتی جێبەجێكردن و دادوەریەوە و هەروەها پێگەی بڕیار لە ناو حزبە سیاسیەكاندا رەنگە هەنگاوێكی مەدەنیانەی باش بێت, بۆیە گرنگە كە سیاسەتی یەكسانی جێندرەی رەنگدانەوەی لەسەرجەم پۆستە حكوومی و حزبیەكان و ناوەندە ئەكادیمی و مەعریفیەكان بەڕێژەیەكی بەرچاوتر هەبێت و یەكسان بێت لەگەڵ خەبات و ماندوبونی ئافرەتی كورد لەم پێناوەدا.
یادگار ئیسماعیل، مامۆستای زانكۆ، لەسەرهەمان پرس گووتی" بابەتی یەكسانی رەگەزیی گرنگیەكی زۆری هەیە، بەڵام لەهەر كات زیاتر بە سیاسی كراوە بە سیاسیكردنی بابەتەكە زیانێكی زۆر لە توانستی كاركردنی تاكەكان دەدات، چ نێر بن یان مێ. لەوەدا چەپەكان تۆمەتبار و هۆكارن، ناكرێت بابەتێكی مرۆیی و زانستی بە سیاسی بكرێت وەها بقۆزێتەوە لایەنی زانستی و مرۆیی و یاساییەكەشی وەلابندرێت، كاتێك باسی یەكسانی رەگەزیی لە كاركردن و پیشە و كایە سیاسییەكان دەكرێت دەبێت زانستیانە كار لەسەر دەرفەتی یەكسان بكرێت، دەرفەتی یەكسان واتا لە كایەی سیاسی و پێگە و بەرپرسیارێتی سیاسی و پیشەیی دەرفەتی یەكسان هەبێت تا نێر یان مێ بتوانن بێ كۆت و بەند دەرفەتە یەكسانەكان بۆ دەسخستنی كار یان پێگەی سیاسی و كارگێڕی هەوڵی خۆیان بخەنە گەڕ، بەداخەوە لە كۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتیەكان بە پێڕۆی كۆتای ژنان، گوایە دەرفەتی یەكسان دەگونجێت، زیانی زیاتر لە ژن دراوە، ئەمە وایكردووە بە دەنگێكی كەم و خۆ ماندووكردنی كەمتر ژن بگەن بە پێگەی سیاسی و كارگێڕی، لێرە دەرفەتی یەكسان تێپەڕكراوە و ستەم لە مێ كراوە، چونكە مەرج نیە لێهاتووترینیان ئەو پێگەیەی گرتبێتە دەست، بە پێی زۆربەی توێژینەوە زانستیە خاوەكان رەگەزەكان خواستی جیاوازیان بۆ پیشە و پێگەی جیاواز هەیە، كاتێك لە بوارێكی دیاریكراو بە ناوی یەكسانی رەگەزیی دەرفەتی زیاتر بە مێ دەدرێت، بۆ نمونە ٥٠ بە ٥٠، ئەوا ژمارەی ئەو مێیانەی كێبڕكێ دەكەن لەسەر بردنەوەی ئەو ٥٠ شوێنە لە ئاستی جیاوازن و مەرج نیە هەموویان پاڵێوراوی شیاو و سەركەتووبن بۆ ئەو پێگەیە، ئەمە بۆ نێریش لە بواری دیاریكراو راستە، مەبەستم لەو هاوكێشەیە ئەوەیە، بۆ نمونە، لە كایەی سیاسی، ژن زۆر كەمتر دێنە پێشەوە، بەڵێ ئەمە كاریگەری كۆمەڵگەیە، بەڵام بە كۆتا چارەسەر ناكرێت، بە پەروەردە و دەرفەتی یەكسان دەكرێت نەك بەشینەوەی پێگە و بەرپرسیاریەتی، هەندێك پیشە هەیە ژن تیایاندا باڵا دەستە و جێ دەستی دیارە، بۆ نمونە لە ئەمریكا مامۆستایەتی باخچەی ساوایان، قوتابخانە، مامۆستایانی زمان و چاودێری و پەروەردەی منداڵ زۆرینەی هەرە زۆریان مێن، ئەگەر بێت و ئەمریكا یان كانادا بیكەنە ٥٠ بە ٥٠ كێشەی گەورە دروست دەبێت، چونكە ئەو پەنجا پیاوە لەو ئاستە نین كارەكانیان لەو بوارانە بە باشی جێبەجێ بكەن، بۆ نمونە پەیوەندییەكی زانستی هەیە لە نێوان زمانزانی و كاردانەوەی مێشكی مێ بۆ زمان، ئەمە لە نێر كەمترە، بواری سەربازیش لە بەرامبەر لە لایەن پیاوان دەستی بەسەرداگیراوە، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت لە ئەمریكا یەكسانی نیە، بەڵكو ئەوە دەسەلمێنێت كە مەیلی كاركردن لە رەگەزەكان جیاوازە، لە بابەتی سیاسی بەهەمان شێوە، بۆ نمونە لە كۆمەڵگە لیبرالەكانی وەك ئەڵمانیا، سكۆتلاند، تایوان و فینلاند مێ لە كایەی سیاسی جێی دەستی خۆی دیارە، بۆتە ئەزمون و لە بابەتی كۆڕۆناش پێشەنگن، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت كە مێی ئێران یان سعودیە لەهەمان ئاستی كار و پێگەی سیاسی بن، دەكرێت بۆ كوردستان و عێراقیش تا رادەیەك ڕاست بێت بەهۆی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی، بەڵام ناشكرێت بارودۆخەكە وەها بەردەوام بێت، بەڵكو دەبێت دەرفەتی یەكسان بڕەخسێت و مێ بە ماندووبوونی خۆی بگاتە پێگەی سیاسی و كۆستی بۆ دروست نەكرێت، یان نێر بە خواستی خۆی هەوڵی چاودێریكردنی منداڵ و مامۆستایەتی و فێركردنی زمانی لا گەڵاڵە ببێت، ئەم یەكسانیە بە دەرفەتی یەكسان دەكرێت و ناكرێت چاوەڕوانی بەرهەمی یەكسان لە لایەن كەسانی نایەكسان لە ڕووی ئەزموون و شارەزایی بكەین.
یاسا ناس شیرین خالید"رایدەگێنێت" خوشبەختانە ئەو پرۆسەیە لە باشوری كوردستان رۆژ لە دوایی رۆژ لە پەرەسەندن دایە لە هەموو جومگەكانی حكوومەت و بەهەمان شێوە لە حیزبی و لە كەرتەكانی تری كومەڵگەش ئەم بابەتە بەهەند وەرگیراوە وەك: سۆشیال میدیا و رێكخراوە حكوومی و مەدەنیەكان و گروپە جیاوازەكان كە دیارن و كار دەكەن لە ناو كومەلگەدا، ئەو یەكسانیە و بەشداری پێكردنی مێینەیە لە حكوومەت بە ڕوونی ئیشی بۆ دەكەن، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە هەرجۆرێك بێت ئەو روویە دیموكراسی و نوێبوونەوەیە لە دەرەوە و ناوەوە خۆی پیشان دەدات، ئەمەش باشترین هەنگاوە بۆ هەر كۆمەڵگەیەك بۆ بەرەپێشچوون و گەشەسەندنەكان، لای هەموومان روون و ئاشكرایە ئەو كومەڵگەیەی كە ئافرەت توانیبێت رۆلی خۆی تیایدا ببینێت كومەڵگەیەكی سەركەوتوو بووە لە هەموو رویەكەوە هەر بۆیەش كاتێك ئافرەت هەڵدەستێت بە وەرگرتنی ئەرك و بەرپرسیارەتی ماڵەوە جا چ بەخێوكردنی منداڵ بێت یان پەروەردەكردنیان یاخود ئیش و كاری ناوماڵ و دیاریكردنی خالە لاوازەكانی ئەندامانی تری خێزان و ئیشكردن لەسەریان و لە هەمان كاتیشدا دەتوانێت یارمەتیدەرەك بێت بۆ پیاو كە هێزی بایولوژی جیاوازە و زیاتر جەخت لەسەر ئیشی دەرەوە دەكات، هەڵبەت ئەو دوو هێزە پێكەوە روویەكی تری جوان و جیاوازی ژیان پیشان دەدات لە ناو كومەڵگەدا، هەربۆیەش لێرە مێینە توانیویەتی باڵانسێكی باش رابگرێت لە نێوان ئیش و ژیانی ماڵەوە و دەرەوەش تەنانەت رۆلێكی جوان دەگێرن بەو توانایانەی هەیانە لە ئیشەكانی دەرەوە وە دەستكەوتێكی باشیشیان نمایش كردووە، بەڵام بەشێوەیەكی گشتی كۆسپ و بەربەست هەن كە ئافرەت دووردەكاتەوە لەبەرەوپێشڤەچوون جا ئەو كۆسپانە چ لەلایەن خودی ئافرەتەوە بێت یاخود ژینگە و دەوروبەرەكەی، بە دڵنیاییەوە كومەڵگەی شەرقیش بەدەر نیە لەو حالەتانە چونكە بمانەوێت نەمانەوێت ئەم كومەڵگەیە بە رادەیەكی زۆر كلتوور و نورم و بەهاكان بەسەریدا زاڵە،
دكتۆرە نادیە تەڵعەت مامۆستای زانكۆ ئاماژەی بەوەكرد" جێندەر وشەیەكی ئینگلیزیە لە بنەڕەتدا وشەیەكی لاتینیە لە چوارچێوەی زمانەوانی واتا (ڕەگەز)ی نێر و مێ، بەشێوەیەكی وردتر بڵێین، دەچێتەبوار و جۆری كۆمەڵایەتی نەك چۆنیەتی دابەشبوونی بایۆلۆجی یاخود چۆنیەتی پێكهاتە یان دروستبوونی نێر یان مێ، جا بەپێی سندوقی نەتەوە یەكگرتووەكان (الامم المتحدە) بۆ گەشەو پێشختنی ئافرەت(unifem) دەڵێ" جۆری كۆمەڵایەتی(جێندەر): بریتیە لە ڕۆڵی كۆمەڵایەتی دیاریكراوی هەر نێر و مێیەك، جا ئەو ڕۆڵە لەڕێگای فێربوونەوە دەبێ و بە گۆڕان و تێپەڕبوونی كات گۆڕانكاری بەسەردێ و لە ناویەكێك لە رۆشنبیریەكانی ناو چەندان رۆشنبیریەكانی تردا تەواو لێكتر جیاواز دەبن، لە كاتێكدا دەتوانرێت پێناسەی جێندەر بەم شێوەیە بكرێت، ڕەگەز ئاماژەیە بۆ جیاوازی بایۆلۆجی سروشتی نێوان نێر و مێ، زۆرێك لەو جیاوازیانە ڕوون و جێگیرن، هەتا لە هەبوونی هەندێ جیاوازی بایۆلۆجی لە ڕووی جیاوازی ڕەنگ، لەكاتێكدا جێندەر بونیات نراوە لەسەر بنەمای رۆشنبیری و سیستەم و بیروباوەڕ و شێواز و وێنەو پێشنبینی لەسەر پیاو و مێیەتی دا لەكۆمەڵگەیەكی دیاری كراودا، وا گریمانە دەكرێ كە ئەوانەی لەپێناو گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی كاردەكەن عادەتەن هیچ پێشبینی و گریمانەیەكی ناوخۆییان سەبارەت بە جێندەر نەبێ، بۆیە ئەوانە بۆ خۆیان هیچ پێویستیان بە فێربوون و گۆڕانكاری نیە، دروستكردنی هۆشیاری و گۆڕانكاری لە خۆمان و جوڵە و كردەكان لە چوارچێوەی ڕێكخراوەكانی تایبەت بە ئافرەتان سەبارەت بە كێشەی جێندەر یاخود كەیسی جێندەر بریتیە لە گۆڕانێكی گرنگ لەسەر ئاستی كەسی و ڕێكخراوەییدا، كە خۆی لەخۆیدا كارێكە بۆ لێك هەڵوەشاندنەوەی توندووتیژی پێكهاتەی كۆمەڵگە، زۆر زەحمەتە كاركردن لەسەر كەیسەكانی جێندەر چونكە شتێكە پەیوەستە بەهەر یەكێك لە ئێمەوە و ناتوانین پشتگوێی بخەین، چونكە هەموومان پێیەوە كاریگەرین، لێرەدا پێوستە لە كۆمەڵگەی ئێمەش دەرفەت زیاتر بە ئافرەت بدرێت و رێژەی لە دام و دەزگا حكومیەكان و سیاسیەكان زیاد بكرێت، هەر چەندە لەم ساڵانی كۆتایداتا رادەیەك یەكسانی لە پێدانی پۆستی حكوومی و حیزبی جێبەجێكراوە بەڵام هێشتا لە ئاستی خواست و هیواو ئاواتی ئێمەی ئافرەتانی خاوەن بڕوانامەو بە توانا نەبوە.
رۆژنامەنوس ناسك واحید، پێیوایە" یەكسانی جێندەری لە پۆستی سیاسی و حوكمی حوكمڕانی باشوردا جێبەجێ نەكراوە، بەڵام پێویستە مرۆڤ قوڵتر ڕابمێنێ لە كێشە ڕەگەزییەكان و تێبگات كێشەی ئێمە قەبارە و ژمارە نیە، بەڵكو چۆنێتی بیركردنەوەیە جا بۆیە ئەوەی كە گرنگە لە حوكمڕانیدا بۆ دۆخی ژن یەكسانی ژمارەی ڕەگەز نیە، بەڵكو گرنگ ئەوەیە ئەوانەی لە سیاسەتدان چ ژن بێت یان پیاو چیان كردووە بۆ دۆخی ژن لە كوردستان، زۆر ژن هەن ئەدایەكی هەڵەو دژ بە ڕەگەزی خۆیان هەیە، لە كاتێكدا بە پێچەوانەوە زۆر پیاو هەن ئەدایەكی مرۆڤ دۆستانەیان هیە لە بەرژەوەندی دۆخی ژنە، هر بۆیە هەمیشە بڕوام وابووە (كەمی و زۆری ژمارەی ژن لە سیاسەت و حوكمڕانیدا گرنگ نیە، بەڵكو ئەوە گرنگە ئەوانەی لە سیاسەت و پۆستدان چیان بۆ دۆخی ژن كردووە ئیتر گرنگ نیە ژن بن یاخود پیاو.
شیلان حەمە نوری، توێژەری كۆمەڵایەتی و راهێنەر و شارەزا لە بواری یەكسانی جێندەری بە زاری كرمانجی راگەیاند" باڵانسی جێندەری بەهیچ شێوەیەك لە نێو دام و دەزگانی حكوومی هەر لە بەرزترین دەستەڵاتەوە كە دەستەڵاتی سەرۆكایەتیە تاوەكو دەگاتە دەستەڵاتی جێبەجێكردن و پەرلەمان و دادوەری جێبەجێ نەكراوە و بگرە شۆڕبۆتەوە بۆ نێودام و دەزگانی حكوومی ، ئەوەی ئەیبینین نەك نەبوونی كەمی باڵانسە بەڵكو لە زۆر شوێنا غیابی بونی ژنان بەشێوەیەكی بەرچاو ئەبینرێت، یاخود بوونی دووژن لە نێو وەزارەتەكانی حكوومەتدا زۆر كەمە، هەرچەندە هەوڵێكی زۆر درا بۆ جێبەجێكردنی ئەو باڵانسە جێندەریە، بەڵام حكوومەت و پەرلەمان گوێیان لە رای گشتی و رێكخراوەكانی ژنان نەگرت، دەستەڵاتێكی پیاو سالاری رەهای دەستی گرتوە بەسەر هەرسێ سەرۆكایەتی و هەردوو دەستەڵاتی یاسا دانان و جێبەجێكردن، ئەوەی هەیە لە نێو پەرلەمانە توانراوە لە رێگەی كۆتاوە ژن بوونی هەبێت، ئەویش بەو كۆتایەی نەتەوەیەكگرتوەكان لە 15 ساڵی رابردوو سەپاندویانە ئەگەر بەكۆتا نەبێت ئەوە چەند ژنێك كە بە پەنجەی دەست ئەژمێردرێن ناتوانن پۆستی ئەندام پەرلەمانی بەدەست بێنن.

زۆرترین بینراو