خوێندنەوەیەكی ڕەخنەیی بۆ یاسای چاكسازی حكوومەتی هەرێم

نەوزادی موهەندیس

سەرەتا دەبێت ئەو ڕاستییە بزانین كە هەموو پڕۆسەیەكی چاكسازی لە یاسا و ڕێنمایی و ئۆرگانەكانی هەر دامودەزگایەكی حوكمڕانیدا كارێكی باشە بۆ نوێی بوونەوە و خۆتەكاندن لە كێشە و گرفتە كەڵەكەبوو و ڕێگرییەكان، گەر بەنییەتێكی باش و ڕاستگۆیانەوە ساز بكرێت و لەسەر زەمینەی واقعیش وەك خۆی جێبەجێ بكرێت و تەنها مەبەستیش بەرژەوەندی گشتی وڵات و هاووڵاتییان بێت.
بەداخەوە لەماوەی 28 ساڵی ئەزموونی حومكڕانی هەرێمی كوردستاندا، گەلێك جار دروشمی چاكسازی و پاكسازی بەرزكراوەتەوە لەلایەن حزب و سەركردە باڵادەستەكانەوە، بەڵام هەر هێندەی نەبردووە لەبیر كراوە و پشتگوێخراوەو هیچی لێ جێبەجێ نەكراوە، بە بیانوی جیاوازەوە، چونكە مەبەستی راستەقینەیان ڕایكردنی قۆناغەكان بووە و لەلایەكی تریشەوە فریواندنی هاووڵاتییان و هێور كردنەوە و كپكردنەوەی دەنگە ناڕازییەكان بووە، بۆیە ئێستا و ئایندەی ئەم دەسەڵاتە خۆماڵییەمان بەم رۆژە گەیشتووە كە لانی كەمی بەڕێژەی 60% هاووڵاتییان گەر نەڵێین زیاتریش لێی زویر و توڕە و ناڕازین بەگوێرەی بەشداریكردنیان لە دوا هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستاندا.
ئاشكرایە پڕۆسەی چاكسازی وەك پڕۆسەیەكی گرنگ و كاریگەر بۆ خۆنوێكردنەوە و كاراكردنەوە لە كار و كردەوە و پلانەكانی دامودەزگا حكومییەكاندا پڕۆسەیەكی بەردەوام و دوور ودرێژە و پێویستی بەپلانی زانستی و واقعی هەیە و پشوو درێژیشی گەرەكە و لەشەو و رۆژێكدا ناتوانێت وەڵام دەرەیەكی راستگۆیانەی هەموو داواكارییەكان بێت، بەڵام ناشكرێت لەسەر پشتی كیسەڵ بەرەو پێشەوە بچێت بەمەرامی جیاوازی دەسەڵاتداران. ئەم پڕۆسەیەش ئاشكرایە لە ئەنجامی بێ توانایی و ناكارایی و بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و مشەخۆری و نادادپەروەری و نایەكسانی و بوونی دیاردەكانی مەحسوبییەت و مەنسوبییەت و بوونی بەرژەوەندی سەركردە و حزب و تاكەكانەوە سەر هەڵدەدات و دەبێتە داواكارییەكی جەماوەری و لەلایەكی تریشەوە لە ترسی فشار و ناڕەزایی جەماوەریشەوە گەلێك جار پەنای بۆ دەبرێت.
بەداخیشەوە لە هەرێمی كوردستاندا و لە دوای راپەڕینی ساڵی 1991 و بەتایبەتتریش دوای رووخاندنی رژێمی بەعسی سەدامی لە عێراقدا لە ساڵی 2003وە دیاردەكانی گەندەڵی و دزینی سەروەت و سامانی سەرزەوی و ژێر زەوی و قۆرخكاری دەسەڵات و نادادپەروەری و بەرژەوەند خوازی و وەرگرتنی پلە و پۆست و ئیمتیازاتەكان سەریان هەڵدا لەلایەن سەركردە و حزب و بنەماڵە و كەسە دەستڕۆیشتووەكانەوەو بوونە خۆركەو چوونە جەستەی لەرزۆكی ئەم دەسەڵاتەوە. بەشێوەیەك كە تەنها لە دوای 16 ساڵ لە عێراق و دوای 20 ساڵیش لە هەرێمدا دەنگی ناڕەزایی و خۆپیشاندانی هاووڵاتییان بەرزبوونەوە و تا ئێستاش بەردەوامیان هەیە لە عێراقدا كە ئەمەش لە ئەنجامی پەنگخواردنەوەی رق و قینی ساڵانی كەمی دەسەڵاتە نوێیەكان و خۆماڵییەكانی عێراقییەكان و كوردستانە. بەرامبەر حزب و سەركردەو بنەماڵەكان بێ جیاوازی وەك لە ئێستای عێراقدا دەیبینین. چونكە بەداخەوە هەمووانیان وێنە و نموونەیەكی ناشیرین و تەڵخ و تاریكی دەسەڵات و حوكمڕانییەكی خۆماڵیان پیشانداین.
لەهەرێمی كوردستان و دوای 28 ساڵ حوكمڕانی و دوای پێكهێنانی كابینەی حكومەتی هەرێم، تازە بەتازە پڕۆژە یاسای چاكسازی لە مووچە و دەرماڵە و خانەنشینی و بەخشین و ئیمتیازاتەكانی پلە باڵاكان لە 12/12/2019دا ڕەوانەی پەڕلەمان دەكرێت و گەرەكیانە وەكو دروشم و تێپەڕاندنی قۆناغەكەش بێت كارێك بكەن.كە وەك دەڵێت گەر ئەم یاسایە جێبەجێبكرێت مانگانە لانی كەم بڕی 100 ملیار دینار دەگەڕێتەوە بۆ گەنجینەی حكومەت، خۆ ئەگەر ئەو بڕە پارەیە تەنها لە 16 ساڵی دوای ڕووخاندنی ڕژێمی بەعسەوە حساب بكرێت ئەوا ساڵانە 1 تریلیۆن و 200 ملیار دینار دەگەڕێتەوە بۆ گەنجینەوە و لەو 16 ساڵەشدا دەكاتە نزیكەی 8 تریلیۆن و 400 ملیار دینار كە گەر وەك ئێستا مانگانە بڕی مووچەی تەواوی فەرمانبەران بریتی بێت لە 881 ملیار دینار ئەوا بەشی 9مانگ و نیوی مووچەی تەواوی فەرمانبەرانی هەرێمی دەكرد.جا لەمەوە تێدەگەین كە قەوارەی گەندەڵی و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی میلەت و وڵاتەكەمان چەندە بووە بەتەنها لەو 16 ساڵەدا، كە دەكرا زۆر لە ئێستا هاووڵاتییان خۆشگوزەرانتر و هەرێمیش ئاوەدانتر بوونایە.
ڕاستە ئەم پڕۆسەیە زۆر گەورە و كاریگەر و گرنگ و هەستیاریشەو دەستبردن بۆی كارێكی سانا و بێگرێوگۆڵ نییە و پڕۆسەیەكی لەناوخۆ و دەرەوەشدا دۆستی كەم و ناحەزی زۆرە و پیلانی لەدژ دەگێڕدرێت و ڕێگریشی بۆ دروستدەكرێت لە خودی كەسە دەستڕۆیشتووەكانی ناو دەسەڵاتیشەوە، بەڵام بۆتە دیفاكتۆ و ناكرێت چیدی لەمە زیاتر پشتگوێ بخرێت و چاوی لێ بنووقێندرێت، گەر سەرۆكی حكومەت و كابینەی نۆهەم گەرەكیان بێت دەسكەوت و ناوبانگێكی باشتر لەكابینەكانی پێشخۆیان چەنگ بخەن دەبێت زۆر بە گەرموگوڕییەوە ئەم پڕۆسەیە سەربخەن و بیگەیەننە دوا مەنزڵی سەركەوتن.
ئەوەی لەو پڕۆژە یاسایەدا دەخوێنرێتەوە كە پێكهاتوە لە 8 بەش و 19 مادە بریتییە لە:
لەماوەی 28 ساڵی حوكمڕانی كوردیدا، یەكسانی و دادپەروەری نەبووە لە خەرجكردنی مووچە و دەرماڵە و بەخشین و خانەنشینی و ئیمتیازاتەكاندا، و گەلێك كەس و لایەن بەناڕەوا سوودمەندبوون لە سەروەت و سامانی گشتی ئەم میلەت و وڵاتە و زۆرێك لە داهاتەكان بەهەدەر چوون بۆ بەرژەوەندی سەركردە و حزب و بنەماڵە و دەستڕۆیشتووەكان و كۆمپانیا بازرگانییە ناوخۆیی و دەرەكییەكانیش خەرجكراون.
لەماوەی28 ساڵی رابردوو ئۆرگانەكانی حوكمڕانی هەرێمی كوردستان بە دامودەزگایی نەكراون و رێكنەخراون و دانەمەزراون لەسەر بنەمای یاسا و رێنماییەكان، بەڵكو بە مەزاج و ویستی سەركردە و حزب و كەسەكان بەڕێوە براون.
یاسا و رێساكان سەروەر نەبوون و رێزیان لێ نەگیراوە و كاریان پێنەكراوە و بۆ بەرژەوەندییە تایبەتییەكان بەكار هێنراون.
پڕۆسەی دامەزراندنی هاووڵاتییان لە ئۆرگانەكانی حكومەت و دواتریش خانەنشینكردنیان و بەخشینەوەی پلە و پۆست و ئیمتیازات و دەرماڵە و ..هتد. زۆریان لە دەرەوەی یاسا و رێنماییەكان بوون و بۆ دەسكەوتی حزبی و بنەماڵەیی و تایبەتی بەكار هێندراون.
بەم شێوەیە ماوەی 28 ساڵی رێكە گەندەڵی و بێدادی و نایەكسانی و مشەخۆری و قۆرخكاری و ...هتد. لەم هەرێمەدا بڵاوبۆتەوە و لە دیاردەوە بوونەتە پەتایەكی كوشندە و دواتریش بەهۆی بێ پلانییەوە قەیرانی دارایی و پێ نەدانی مووچە و پاشەكەوتكردنی و سەرهەڵدانی دیاردەكانی بێكاری و دواكەوتوویی و هەژاری و برسێتی و تاوان و نەخوێندەواری و داڕمانی ژێرخان و سەرخانی ئابووری و سستبوونی بازاڕ و بازرگانی و هەڵاوسانی نرخی دراو و گرانبوونی كاڵاكان و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان و كەڵەكەبوونی قەرزە دەرەكییەكانی كۆمپانیا نەوتییەكان و پیادە كردنی سیاسەتی هەڵەی ئابووری و ئەمنی و ..هتد. لێكەوتۆتەوە و هەموانیان زادەی بێدادی و بێ پلانی و نایەكسانی دەسەڵاتەوە بووە لەم هەرێمەدا.
بۆیە گەر بەهەق و راستگۆیی دەخوازرێت چاكسازی بكرێت لەو بوارانەدا كە پڕۆژە یاساكە دیاریكردوون پێویستە پەڕلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان هەستن بە:
دەرخستن و دیاریكردنی تەواوی داهاتی هەرێمی كوردستان لە زاخۆوە تا خانەقین بە داهاتە (نەوتی و نا نەوتییەكانیشەوە) و كۆكردنەوەیان تەنها لە گەنجینەی حكومەتدا، چونكە بەبێ دیاریكردن و دەرخستنی داهاتەكان بەشێوەیەكی شەفاف و روون مەحاڵە بتواندرێت چۆنییەتی خەرجییەكان رێكبخرێتەوە و پلانیش بۆ چاكسازی و نەهێشتنی گەندەڵی دابندرێت.
دەسەڵاتی حزب و سەركردە و كەسە دەستڕۆیشتووەكان و كۆمپانیاكانیان دووربخرێتەوە لە كاروباری حكومەت و تەنها ئۆرگانە شەرعییەكانی حكومەت كارا و خاوەن بڕیار بن.
بەرژەوەندی گشتی هاووڵاتییان‌و وڵات ‌و مێژووی خەبات و قوربانیدانەكان بخەنەسەروو بەرژەوەندییە تایبەتییەكانەوە.
بۆ رێكخستن و بەسەرداچوونەوە و چاكسازیكردن لە پڕۆسەی خانەنشینكردنی پلە تایبەت و باڵاكاندا، پێویستە پێش ئەوەی باس لە ڕێژە و بڕی خانەنشینیان بكرێت، گەرەكە سەرەتا بڕی مووچەی ئیسمی و دەرماڵەكانیان كەمبكرێتەوە، ئەوكات زۆر بە سانایی لەسایەی یاسایەكی خانەنشینی مۆدیرن و دادپەروەرانەدا كێشەی خانەنشینیەكانین چارەسەر دەكرێت و پێویست بە مشتومڕی بێزەنتی ناكات. چونكە كاتێك پەڕلەمانتار یان وەزیر مانگانە بڕی 8 ملیۆن و زیاتریش مووچە وەردەگرێت، ئیدی بەپێی یاساكە بێت كە 70% دیاریكردووە بڕێكی زۆر خانەنشینی بەردەكەوێت، بۆیە گەرەكە مووچەی سەرۆكی هەرێم و پەڕلەمان و حكومەت و جێگرەكانی و ئەوانی تریش لە مووچە ئیسمییەكانیانەوە كەمبكرێتەوە نەك وەك ئێستا لە پڕۆژە یاساكەدا هاتووە. بۆیە گەر بەم شێوەیە نەبێت ئەوا پڕۆسەی چاكسازییەكە تەنها ناوە و ناوەڕۆكی نابێت .
گەرەكیشە پەڕلەمان و پەڕلەمانتارانیش هەنگاوێكی خەمخۆرانە و بوێرانە هاوشێوەیەی پەڕلەمانی عێراق هەڵنێت بۆ كەمكردنەوەی مووچەكانی خۆیان و حكوومەتیش. كاری چاودێریكردنی كەموكوڕییەكانی حكوومەتیش ووردتر و چاوكراوانەتر ئەنجام بدەن و بوێرانە دەستبخەنە سەر گەندەڵی و كەموكوڕییەكان و حكوومەت و وەزیرەكان بانگهێشت بكەن بۆ لێپرسینەوە و پەڕلەمانێكی بوێر و چاونەترس بن نەك شەرمن و ترسنۆك لەبەردەم حكومەتدا.
دەركردنی یاسایەكی خانەنشینی گونجاو كە كەمترین بڕی خانەنیشنی لە 500 هەزار كەمتر نەبێت بۆ سەرجەم فەرمانبەران بەشێوەیەك دادپەروەری زۆری تیادابێت و جیاوازیەكانیش كەمبكاتەوە.چونكە وەزیر یان پەڕلەمانتار لەماوەی 4 ساڵی خزتمەتیاندا هێندە مووچە وەردەگرن كە بەرتەقای 10-20 ساڵی فەرمانبەرێكی ئاساییە.
بۆ جێبەجێكردنی ئەو پڕۆژە یاسایە دوای پەسەندكردنی لەلایەن پەڕلەمانەوە، گەرەكە حكومەت هەریەكە لە ئۆرگانەكانی ( داواكاری گشتی و دەستەی دەستپاكی و دیوای چاودێری دارایی) زیاتر چالاك و پشتیوانیان بكات بۆ ڕێگریكردن و نەهێشتنی گەندەڵی و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی گشتی.
پەڕلەمان ئەركێتی كە بەدواداچوون بكات بۆ ئەو یاسایانەی كە دەریكردون و حكومەت جێبەجێیان ناكات،بەتایبەتیش ئەو یاسایانەی كە پەیوەندیان بە داهات و نەوت و سامانە سروشتیەكانەوە هەیە ،نمونەی یاسای ژمارە 22ی ساڵی 2007 گاز و نەوتی هەرێمی كوردستان و یاسای ژماری 2ی ساڵی 2015 صندوقی داهاتە نەوتیەكان و ...هتد.
وەك ئەوەی باس دەكرێت بەداخەوە گەندەڵی گەورە لەهەردوو وەزارەتی پێشمەرگە و ناوخۆدا هەیە لە بوونی زیاد لەمووچەیەك و كەسانی بندیوار و بەخشینەوەی ناونیشان و پۆست و ئیمتیازات و ....هتد.بۆیە پێویستە بە گیانێكی خەمخۆرانە و هیمەتێكی پۆڵاینەوە ڕووبەڕووی هەموو ئەو گەندەڵیانە بوەستنەوە و بنەبڕیان بكەن بەبێ گوێدانە پۆست و پلە و لایەنگری حیزبی و ئەو هێزە قارەمانانە و ناوناوبانگە پیرۆزەكانیان لیخن نەكرێت بەهۆی چەند كەس و بۆ چەند ملیۆن دینارێكی حەرامەوە.
لەكۆتاییدا، گەر ئەم پڕۆسەیە سەربگرێت و وەك دەوترێت مانگانە لانی كەم بڕی 100 ملیار دینار دەگەڕێتەوە گەنجینەی حكومەت، ئەوە بەدڵنیاییەوە ئایندەیەكی گەش و خۆشگوزەرانی چاوەڕوانی هەموان دەكات، بە پێچەوانەشەوە گەر خوانەكردە شكستی هێناو تەنها وەك پڕۆژە یاسا مایە و یا كاری پێنەكرا ئەوا بەدڵنیایی كارەساتی جەرگبڕی سیاسی و ئابووری و ئەمنی و كۆمەڵایەتیشی لێدەكەوێتەوە كە دووریش نییە تەواوی ئەم ئەزموونی حوكمڕانییەمان لەكیس بچێت لەسایەی ئەو دۆخە ناجێگرەی تەواوی عێراقی گرتۆتەوە.
بەهیوای ئەوەی ئەم كابینەیەی حكومەتی هەرێم كە دروشمی كوردستانێكی بەهێزی بەرزكردۆتەوە لەسایەی ئەم یاسای چاكسازییەدا بتوانێت حكومەتێكی بەهێزی دوور لە گەندەڵی ڕێكبخاتەوە و دادپەروەری و یەكسانی لە نێوان فەرمانبەرانی پلە باڵاكان و پلە نزمەكاندا وەدی بێنێت، تا بتوانێت خۆشگوزەرانی زیاتر بۆ هاووڵاتییان و ئاوەدانی زیاتریش بۆ هەرێمەكەمان دەستەبەر بكات و ڕێگە بگرێت لە تەقینەوەی توڕەیی و ناڕەزایەتی هاووڵاتییان تا ئەوەی لە عێراقدا ڕوودەدات لە هەرێمیشدا سەر هەڵنەدات و ببێتە حكومەتێكی ڕەشید و دادپەروەر و ئەمین لەسەر ژیان و گیان و سەروەت و سامانی هاووڵاتییان و وڵاتیشمان.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو