خۆری شاعیرە گەنجەكان لە نێوان ئاوابوون و درەوشانەوەدا

خۆری شاعیرە گەنجەكان لە نێوان ئاوابوون و درەوشانەوەدا

محەممەد ئامۆكەیی – زاری كرمانجی: زۆرجار باس لەوە دەكرێت كە خۆری شاعیرە گەنجەكان بەرەو ئاوا بوون دەچێ و چیتر گەنجان تاقەتی شیعر نووسین و خوێندنەوەیان نەماوە، دەوترێت گەر وا بڕوات چەند شاعیریكی گەنج لە مەیدانەكە دەمێننەوە كە لە پەنجەكانی دەست تێپەڕ ناكەن، بەڵام لە بەدواداچوونێكی زاری كرمانجی، شاعیرە گەنجەكان بەهەموو شێوەیەك ئەوە رەت دەكەنەوە كە خۆری ئەوان لە ئاوابووندا بێ و پێداگیری لەوە دەكەن كە خۆرەكەیان هەمیشە لە دەروشاوە دایە و هەرگیز بەرەو خامۆش بوون ناچێ.
چرا چۆڵی، خانمە گەنجێكی شاعیری دانیشتووی شاری رانییە، ئەو بە هەموو شێوەیەك ئەو قسەیە رەت دەكاتەوە كە دەڵێ‌ چیتر گەنجان تاقەتی شیعر نووسینیان نەماوە"هیچ كات و لە هیچ سەردەمێكدا، ئەو كەسانە كەم نەبوونە كە پارچە نوسینێكیان نووسیبێت، جا ئەگەر ئەم نوسینە شیعر بێت یان وتەیەك یان هەر شتێك كە تۆ بتەوێ، نوسین پەیوەندی بە سات و رووداو و بارودۆخەوە نیە، تەنیا دەگەڕێتەوە سەر توانا و خولیای كەسەكە، هەندێك كەس لە تەمەنێكدا حەزیان لە نوسینە، كە گەورەتر دەبن ئیتر حەزیان لە بابەتێكیتر دەبێت، تا خولیای راستەقینەی خۆیان دەدۆزنەوە، هەر ئەوانەی كەپێشتر دەیانوسی و ئێستا نانوسن، هەر ئەوانەنە كە بۆیان دەركەوتوە ئیتر توانانی نوسین و دەربڕینیان نەماوە، چونكە بە راستی شیعر پێویستی بە رەوانبێژی و خوێندنەوەی زۆر و بیرێكی تیژ و زمانێكی پاراوە تا بتوانی مانا بە بەر پەڕوپوترین وشەدا بكەی و جوانترین و قوڵترین قەسیدە هەڵبچنێ".
نەسە سەبری شاعیر، دانیشتووی باڵەكایەتیەو خاوەن چەند كۆڕێكی شیعریە و دەڵێ"بەر لەوەی باسی شاعیر و پەیامەكانیان بكەین، پێویستمان بە ئاوڕدانەوەیە، شیعر دونیایەكی فراوانە، دونیای خەیاڵ و فەنتازیا و تێڕامانە بۆ ژیان و مردن و عەشق و جوانییە یونیڤێرسالییەكان، كە لە ناواخنی شتەكان شاردراوەتەوە، پەیامێكی بۆ تەواوی مرۆڤایەتی و هاوارێكی دوا نەهاتووی شاعیرە بەڕووی ناعەدالەتی دونیا"، ئەوەش دەڵێ‌"هەتا بارودۆخەكان سەختتربن ئیشی شیعر قوڕستر دەبێت، چونكە لە ناو هەموو نائینسانییەك جوانی و پاكی خۆی بپارێزێت. وەك بەختیار علی دەڵێت: ( شیعری باش ئەوە نییە تەنها لەیەك كات شیعر باش بكات، بەڵكو شیعری چاك ئەوەیە كە لەهەموو سەردەمەكان شیعری چاك دەكات) ، لەم جیهانی مۆدێرنەی كە ئێستا ئێمە تێیدا دەژین جیهانێكی دابەش بوو بەسەر سەنترال و پەراوێز، لە سەدەی بیست شیعر شێوەیەكی سەنترالی وەرگرتبوو، چونكە خاوەنی پەیام بوو وە رۆڵی راگەیاندنی دەبینی. شیعر هەموو تواناو ئیرادەی خۆی خستبووە كار بۆ (مانەوە، مانەوەی نەتەوە وەك شێركۆ بێكەس نموونەی ئەو ڕۆحەیە). شاعیران تا زیاتر هەستیان بە مەرگ بكردایە زیاتر روو دەچوونە ناو ئایدیاكانیانەوە"،
نەسە ئەوەش دەڵێ‌"لە ئێستادا شیعر شێوەیەكی پەراوێز وەردەگرێت، پەراوێز بەو مانایەی لای خوێنەران، خوێنەری راستەقینەی شیعر كەم بۆتەوەو شاعیری راستەقینەش بەهەمان شێوە، لەناو ئەدەبیاتی كوردی بێدەنگییەكی ترسناك هەیە، گەر بڕوانین بەر لە سەدەی بیست و یەك جگە لەچەند دیوانێكی كەم هیچیترمان نییە، هەندێك جار ئەو شیعرانەش بە توندی بە رۆحی ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژیا و دین بەستراونەتەوە".
هەروەها ئەوەش دەڵێ‌"لەئێستادا شیعری كوردی، تەنانەت ئەو رۆحەشی كاڵبووەتەوە كە بە ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژیا بەستراوەتەوە، بەشێكی شاعیران ئێستا خاوەنی پەیامێكی ڕاستەقینە نین، خاوەنی ڕۆحێكی جوان پەرست نین، دەنووسن بۆئەوەی بنوسن نەوەك بنووسن بۆئەوەی شێوەیەكی تر بە دونیا ببەخشن، مۆڕاڵ بگەڕێننەوە بۆناو رۆحیاتی مرۆڤ، ئەو رۆحەی لە خودی چەمكی شیعردایە تا كۆتایی درێژەی پێ بدەن، بەداخەوە كە هەژاری رۆشنبیری شاعیران و خوێنەرانی ئێمە دەردەخات. بۆیە لێرەدا، دەتوانین بڵێین زۆرن ئەو گەنجانەی بەهەر هۆكارێك بێت كەوتونەتە ناو جیهانی شیعر نووسین، بەڵام لەبەر نەبوونی هەندێ شت كە لەسەرەوە باسكراون، ئەو شاعیرانە جیهانی شیعر نووسینیان لێ بووەتە خانویەكی كرێ، دەبێ رۆژێك جێی بهێڵن و خاوەنە راستەقینەكەی خانووەكە دێتەوە. پێش شاعیربوون خوێنەربوون هەیە، كە بەردەوامە تا كۆتایی ژیان، بەڵام بەشێك لە شاعیران ناخوێننەوە، بۆیە شیعرەكانیان باگراوندێكی هزری و فەلسەفی و ئایدۆلۆژیایەكی وا بە خۆیەوە نابینێ كە نووسینەكانیان مۆری شیعری لێبدرێ، چونكە خوێندنەوە جیهانبینی و ئیلهام و شارەزایی و تەكنیكێكی تر بە شاعیر دەدات. هەموو نووسینێك ناچێتە ژێر ناوی شیعرەوە، بۆیە دەتوانین بڵێین زۆرن ئەوانەی دەنووسن، بەڵام كەمن ئەوانەی دەچنە ژێر ناوی شاعیرەوە، بۆیەش خوێنەران بەشێكیان كە خوێنەری راستەقینەن، رویانكردۆتە خوێندنەوەی ئەدەبیاتی رۆژئاوایی و ئەورووپی".
خانمە شاعیر نەسرین تەنیا، پێی وایە هەستی پاك و خۆشەویستی راستەقینە كلیلی سەركەوتنی شاعیرە، بۆیە دەڵێ‌"بوون بە شاعیر هەستێكی پاك و خۆشەویستیەكی راستەقینەی پێویستە بۆ دەربڕین و داڕشتنی لە بەرانبەری دابڕان و ئازارەكانی ناخی خۆی و كۆمەڵگادا، كە بە داخەوە لە ئێستادا ئەو هەستە زۆر بە كەمی لە ناو گەنجاندا دەبینرێ، لە روانگەی ئەدەبیشەوە, خراپ بەكارهێنانی سوشیال میدیاو دوور كەوتنەوە لە خوێندنەوەی كتێب، كۆمەڵگاو گەنجانی بەرەو نەزانی نا رۆشەنفكری بردوە".
خانمە شاعیر ڤینۆس فایق نایشارێتەوە كە لە ئێستادا كاروانی گەنجانی شاعیر بەرەو كەمی رۆیشتووە، بۆیە دەڵێ‌"دوای راپەرین گەنجانێكی زۆرمان هەبوون شیعریان دەنووسی و شاعیری باش بوون، بەڵام ئێستا كەمترین گەنجی شاعیرمان هەیە"، ڤینۆس باس لە هۆكارەكانی پاڵ كەمبوونەوە گەنجانی شاعیر دەكات و دەڵێ‌"لە رستیدا شیعر پیشە نیە، تاكو بپرسین خەڵك یان گەنجامان بۆچی نایكەن؟ بوون بە شاعیر بە پلەی یەكەم پێویستی بە بەهرەیە، بەهرەی نوسین، پێویستی بە بیركردنەوە و تێڕوانینێكی شاعیرانەیە لەبەرانبەر دەوروبەر، بوون بە شاعیر پێویستی بە خوێندنەوەی ئەوانەی پێش خۆمان و بەردەوام بوون لە خوێندنەوەی ئەوانەی ئیستا هەیە. هەروەك هەڵسەنگاندنی بواری ئەدەب و بەتایبەت شیعر بە زۆری ژمارەی شاعیرەكان و بەتایبەت شاعیری گەنج نیە، بەڵكوو بەوەی تاچەند شاعیری گەنجمان هەیە هەڵگری فكر بن و تێڕوانین و دونیابینی فكریان هەیە؟ ئینجا تاچەند چاویان شاعیرانە دونیا دەبینێ، گوێیان وەكوو شاعیر دەبیستێت، تا چەند لە توانایاندایە جوانی لە شتە ناشرینەكانیشدا بدۆزنەوە، تاچەند لە توانایاندایە لەناو ناشرینترین واقیعدا دەقە جوانەكان بەرهەم بهێنن؟ یان چەند نوسەر و گەنجی شاعیرمان هەن هەڵگری تێڕوانین و دەربڕین و بیركردنەوەی جیاواز بن؟ ئەوانەی كە پرسیارە جیددیەكان تەرح بكەن و دەرگای دەقەكانیان بۆ هەموو ئەگەر و وەڵامە جیاوازەكان واڵا بكەن ؟"، ئەوەش دەڵێ‌" شاعیربوون واتا قۆستنەوەی چركەساتەكان و تۆماركردنی ئەزموونە شیعریە جیاوازەكان دوور لە وانە شیعریە ئامادەكراو و سنوورە جوگرافیا تەسكەكان و لەدەرەوەی ئەو زاكیرە شیعریە تەقلیدیەی كە بە راستە و پرگال هێڵكاری بۆ هەموو بیركردنەوەكان كردوەو سنووری بۆ هەموو هەنگاوەكان داناوە تەنانەت لە دەربڕینەكانیشدا، لەبەرانبەر ئەم وردكرنەوەیەشدا لەبارەی گەنجانەوە دەبێت ئەویتر ببینین، واتا ئەو كەشوهەوا كۆمەڵایەتی، ئابووری، ئیداری و خزمەتگوزاریە، كە ئایا لانیكەمی ئەو ئەجوائە تەندروستەیان بۆ گەنج دروستكردوە بۆ ئەوەی ببێتە خاوەن هوشیاری و بیركردنەوەو دنیابینی خۆی و لە بوارەكانی داهێناندا وەبەریان بهێنێت؟ بە واتایەكیتر شاعیر ئادەمیزادە، پێویستی بە دەستگیرۆیی و خزمەتگوزاری هەیە،
لەبەرانبەر ئەمەدا ئایا ئێمە شاعیری گەورەمان هەن كە چەند بەهرە و توانایەكی شیعریان لە باوەشگرتوەو دەستگیرۆییان كردوون لەبەرنبەر ئاستەنگەكانی بەرهەمهێنانی شیعر و بەچاپگەیاندن و ناساندنیان بە خوێنەر؟ ئایا ئێمە خاوەنی كۆمەڵێ دەزگای پەیوەندیدار و تایبەتمەندین كە ساڵانە پەیوەندی بە شاعیرە گەنجەكانەوە بكەن و بیانهێننە پێشەوە و یاریدەدەریان بن بۆ ئەوەی پەرە بە ئەزموونی ئەدەبی و شیعریان بدەن؟ وەكو سازدانی فیستیڤاڵ و بۆنە ئەدەبیە باشەكان بۆ ئەوەی ئامادەگی خۆیان دروستكەن لە بواری ئەدەبدا و پێدانی كانسی بوون بە شاعیر بە شێوەیەكی تەندروست، بۆ ئەوەی شیعر نوسین لەلایەن نەبێتە بێهوودەیی و تەنها خۆبەتاڵكردنەوە یان تەنها رەخنەگرتن و دەستخستنە سەر ناشرینیەكان"،
ڤینۆس زیاتر قسە دەكات و دەڵێ‌"دواجار لە كۆمەڵگای ئێمەدا بە تیۆری بە پیرۆزكردن لەو بوارەكانی سیاسەت و ئەدەبدا بەڕێوەدەچێت، بەوەی كە هەموو دەزگا حزبی و دەزگاكانی راگەیاندن تەنها لە خزمەتی چەند ناوێكدا دەبن، ئیتر گەنج لەولاوە هەست بە پەروازیكراوی دەكات، لە خودی كرداری نوسین بێهیوا دەبێت، ئەمەیە وایكردوە كە واتێبگەین كە ئێمە شاعیری گەنجمان نیە یان كەمن، كۆمەڵگای ئێمەی ستراكتوورێكی بونیادگەرانەی نیە، بەڵكو كۆمەڵگایەكە بە تیۆری بیرۆكەی دەسەڵاتی سەروو و مێگەل لە ژێرەوە بەڕیوەدەڕوات، هەڵبەتە لە هەموو بوارەكانی هونەر و ئەدەب و سیاسەتدا ئەمە رەنگیداوەتەوە، لەم میانەیەدا ئەوشی بەهرەیەكی هەیە، ناچار دەبێت بەشێوەیەكی هەڵە وەبەری بهێنێت، بۆ نمونە تەنها لە رەخنەگرتن یان شیعر نوسین لای دەبێتە تەنها خۆ بەتاڵكردنەوەیەك لە ناشرینیەكانی ئەو واقیعە سەخت و قورسەی كە تیایدا دەژی".

بیروڕا

زۆرترین بینراو