خۆمانین توندوتیژی ئەنجام دەدەین و كولتوور تەنها بەهانەیێكە

خۆمانین توندوتیژی ئەنجام دەدەین و كولتوور تەنها بەهانەیێكە

بەرەڤان شاكر سلێمان لاچ:
ساڵانە لە هەرێمی كوردستان لە رۆژی 25ی 11ی هەموو ساڵێك، هەڵمەتێك ڕادەگیەنرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان، لە چوارچێوەی ئەم هەڵمەتەدا كۆمەڵێك سیمینار و وۆركشۆپ لەلایان ڕێكخراوەكانی بواری پاراستنی مافی ئافرەتان و بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان پێشكەشدەكرێت، ئەمە لە كاتێكدایە سەڕەڕای ئەم هەوڵانە كەچی ئەو توندوتیژییانەی بەرامبەر بە ئافرەت دەكرێت بەردەوامن، بەشێك لە ئافرەتان باس لەوە دەكەن ئەو ڕێكخراوانەی داوای پاراستنی مافی ئافرەتان دەكەن نەیانتوانیووە كارێكی ئەوتوو بكەن.
ساوین زوبێر، كچە قوتابیێكی زانكۆیە و دەڵێت: بەردەوام باس لەوە دەكرێت كە ئافرەت و پیاو لە مافدا یەكسان بن، بەڵام بەبۆچوونی من ئەمە گەورەترین ستەمە لە ئافرەت دەكرێت، دەبێت ئەوە بزانین ڕەگەزی نێر و مێ بە هیچ شێوەیەك یەكسان نیین، بەپێی ئەوەی ئافرەت دایكە، دەبێت مافەكانی ئافرەتیش زیاتر بێت.
ئەو قوتابییەی زانكۆ دەشڵێت: لە كوردستان ئافرەت وەكو جەستە سەیردەكرێت نەك وەك مرۆڤ، ئەمە جگە لەوەی نەتوانراوە وەك پێویست سوود لە تواناكانی ئافرەت وەربگیرێت، هەرچی ئەو پۆست و پلانەی لەناو دامەزراوە حكومیی و حزبییەكانە كە بە ئافرەتدراوە بەمنەتەوە بۆیان داناوە نەك ماف، ئەمە جگە لەوەی دانانی ئافرەت لەم پۆستانەدا تەنها بانگەشەیەكە بۆ ئەوەی وا دەربخەن لە كوردستان مافی ئافرەت پارێزراوە و دەتوانێت پۆست و پلە بەڕێوەببات، بەڵام لە ڕاستیدا دەسەڵاتێكی پیاوسالاری لە پشت ئەو بەرپرسە ئافرەتانەوە هەیە.
سەبارەت بەوەی بۆچی توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت دەكرێت، ساوین، گووتی: رۆژانە بە جۆرەها شێواز توندوتیژی دژی ئافرەتان دەكرێت، زۆرجاریش كولتوور دەكرێتە بەهانە بۆ ئەو توندوتیژییە، بەڵام ئەگەر سەیری ڕابردووی كۆمەڵگای كوردی بكەین، دەبینین ئافرەت و پیاو پێكەوە كاریان كردووە، جا چ كاری ماڵەوە بێت یا دەرەوە، بۆیە كە دەڵێن كولتووری كوردی هۆكاری توندوتیژی و بێڕێزیكردنە دژی ئافرەت ئەوە تەنها بەهانەیێكە و هیچی تر نا.
ئێمە وادەزانین لەم چەند ساڵانەی دوایدا زۆر پێشكەوتووین، بەڵام لە ڕاستیدا زۆر وەپاشكەتووین، چونكە ئەوەی ئێستا بانگەشەی بۆ دەكرێت وەك مافی ئافرەت ماف نییە، بەڵكو ئەوە زیاتر بەزاندنی سنووری كولتوور و بەها كۆمەڵایەتییەكانە و دەیانەوێت ئافرەت وەك كاڵا بەكاربێنن، هەم لە ماڵەوە كاری پێ بكەن و هەم لە دەرەوەش كاری پێبكەن، ئەمە خۆی لە خۆیدا ستەمێكی ترە كە لە ئافرەت دەكرێت.
ئەمە جگە لەوەی دەبێت ئافرەت ئەرك و ماف و سنووری خۆی بزانێت و خۆی نەبێتە هۆكاری ئەوە بێڕێزی بەرامبەری بكرێت.
لە درێژەی ئاخافتنەكانیدا ساوین گووتی: لە كوردستان كۆمەڵێك دامەزراوەی حكومی و كۆمەڵگای مەدەنی هەن كە بانگەشەی ئەوە دەكەن كە داكۆكی لە مافی ئافرەتان دەكەن، بەڵام بەبۆچوونی من ئەوانە بەبیانووی مافی ئافرەت بەردەوام دەیانەوێت خۆیان دەربخەن، بەهیچ شێوەیەك ئەم ڕێكخراوانە بە نوێنەرو داكوكیكاری مافی ئافرەتان نازانم، چونكە لە چەندین كەیسی ناو دادگاكاندا مافی ئافرەتان خوراوە، لە هیچ لەم كەیسانەدا ئەوانەی خۆیان بە داكوكیكاری مافی ئافرەت دەزانن داوای مافی ئەو ئافرەتانەیان نەكردووە.
ئەوان زیاتر لە كۆڕ و كۆبوونەوەكان وا خۆیان دەردەخەن كە خاوەنی ئافرەتن، بەڵام لە ڕاستیدا خودی ئەم ڕێكخراوانەن كە مافی ئافرەت دەخۆن.
نازانم بۆچی ئەو پارەی بۆ سیمینار و وۆركشۆپەكان خەرج دەكرێت نادەن بەو ئافرەتانەی كە لە هاوسەرەكانیان جیابوونەتەوە و هیچ سەرچاویەكی داراییان نییە؟
ئەمە جگە لەوەی ئەم سیمینار و وۆركشۆپانە هیچ سوودێكی ئەوتووی بۆ ئافرەتان نەبووە.
ڕەغەد عەلی، كە دانیشتوویێكی سۆرانە و دەڵێت: ئافرەت نیوەی كۆمەڵگایە، بۆیە دەبێت مافی ئافرەت وەك خۆی و زیاتر لەوەی كە ئێستا هەیە بیدرێتێ.
كە باس لە ئافرەت دەكرێت وادەزانرێت ئەو ژنەیە كە دەبێت لە ماڵەوە كاربكات، كەچی ئافرەت زۆر لەوە گەورەترە و دەبێت دەسەڵاتێكی زۆر زیاتر درابا بە ئافرەت.
لە كوردستان ئەو تێگەیشتنە هەیە كە ئافرەت لاوازە و توانای دەسەڵات و بەڕێوەبردنی نییە، كەچی بەپێچاوانەوە ئافرەت توانایێكی زۆر زیاتری هەیە، بەڵام دەرفەتی ئەوە بە ئافرەت نەدراوە كە هێز و توانای خۆی دەربخات.
ڕەغەد، گووتیشی: ئەگەر لە كوردستان دەسەڵاتێكی باش درابا بە ئافرەت دەكرا زۆر باشتر لەم شێوازەی كە ئێستا هەیە بەڕێوەیان بردبا، بەڵام لە كوردستان سیستەمی پیاوسالاری كۆمەڵگای كۆنترۆل كردووە و وایكردووە تواناكانی ئافرەت لەناو كۆمەڵگا بەزربێت.
ڕەغەد، پێی وابوو: لە كوردستان ئافرەت تەنها وەك دیكۆرێك لە شوێنێك دەكرێتە بەڕێوەبەر یا هەر پۆستێكی تر، ئەوەی هەیە تەنها پیاوەكە ئەو پۆستانە بەڕێوەی دەبەن، نموونەش بۆ ئەم قسانەم ئەو ئافرەتانەن كە بوونەتە ئەندام پەرلەمان یا وەزیر، كە ئەمانە دەبوایە كاری لە پێشینەیان پاراستن و كاركردن بوایە بۆ خزمەتكردنی توێژی ئافرەتان، كەچی ئەمانە خۆیان ئامرازێكن لە دەست دەسەڵاتی پیاوسالاری.
سەبارەت بەو ڕێكخراوانەی كە لە بواری پاراستنی مافی ئافرەتان كار دەكەن ڕەغەد گووتی” لە كوردستان كۆمەڵێك ڕێكخراوی بواری پاراستنی مافی ئافرەتان هەیە، بەڵام تا ئێستا نەمبینیووە كە یەك ڕێكخراو كارێكی وایكردبێت كە لە بەرژەوەندی ئافرەتدا بووبێت.
لە كوردستان چەندین ئافرەت هەیە كە بێ سەرپەرشتن یا لە هاوسەرەكانیان جیابوونەتەوە، كەچی سەرچاوەیەكی داراییان نییە، دەبوایە ئەم ڕێكخراوانە كارێكیان بۆ ئەم ئافرەتانە كردبا.
ئەمە جگە لەوەی ئەمانە بەردەوام باسی توندوتیژی دژی ئافرەت دەكەن و زۆریان گووت لەم بارەیەوە، كەچی تا ئێستاش بەردەوام توندوتیژی دژی ئافرەت دەكرێت و بگرە ئەم ڕێكخراوانە خۆشیان بەشێكن لەو توندوتیژییەی دژی ئافرەت دەكرێت.
بۆیە من وەك ئافرەتێك ئەگەر كارێكم هەبێت یا مافێكم خورابێت بەهیچ شێوەیەك پشت بەو ڕێكخراوانە نابەستم و ئەو ڕێكخراوانە با چیتر بەناوی ئافرەت خۆیان دەرنەخەن.
دیمەن عەزیز، پارێزەرێكی ئافرەتە و سەبارەت بەو یاسایانەی كە دانراون بۆ پاراستنی مافی ئافرەت دەڵێت: كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گرنگیێكی زۆری داوە بە ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەت، هەربۆیەش هەر دەست درێژیێكی ڕەگەزی بۆ سەر ئافرەت بە كارێكی نایاسایی داناوە، بەڵام ئەگەر ئێمە باس لەو یاسایانە بكەین كە لە عێراق و كوردستان كاریان پێدەكرێت، دەبینین یاسایێك دانراوە لە خالی(11)ی یاسای ژمارە (8)دا، دەستدرێژی رەگەزی بۆسەر ئافرەت بەجۆرێك لە دەستدرێژی خێزانی دادەنرێت، بەڵام وەك دەبینین بەردەوام ئەم تاوانە دژی ئافرەت ئەنجام دەدرێت، هەر وەك لە ماددەی(29)ی بڕگەی(4)ی دەستووری هەمیشەیی عێراقدا هاتووە( هەموو شێوازەكانی توندوتیژی و ستەم ڕێگەپێنەدراون لە ناو خێزان، یا كۆمەڵگادا).
سەبارەت بەو توندوتیژییانەی دژی ئافرەت دەكرێت لە دامەزراوەكانی ناو كۆمەڵگادا، ئەم پارێزەرە گووتی: هەر داواكاریێكی نایاسایی لە ئافرەت بكرێت، یا ناچاربكرێت بۆ ئەنجانمدانی هەر كارێك، بەپێی یاسا ئەوا ئەو ئافرەتە مافی تایبەتی خۆی هەیە و كەسی داواكراو سزا دەدرێت، بۆ ئەم مەبەستەش یاسایێكی نێودەوڵەتی هەیە و نەتەوە یەكگرتووەكان لە(19-6-2015)، بڕیاری ژمارە (293/69) پەسەندكرد، كە تێیدا كۆمەڵك سزا بۆ ئەنجامدەرانی ئەم دەستدرێژییە دانراون، ئەمە جگە لەوەی لە ماددەی (8)ی پەیماننامەی نێودەوڵەتی بۆ مافە مەدەنی و سیاسییەكاندا هاتووە (ناكرێت هیچ كەسێك بخرێتە ژێر كویلایەتییەوە).
ئەم دەقە ئەوەمان بۆ دەردەخات كە پرسی توندوتیژی دژی ئافرەت تەنها بەستراو نییە بە كۆمەڵگایێك یا وڵاتێك، بەڵكو پرسێكی نێودەوڵەتییە، بەڵام جۆری توندوتیژی لە كۆمەڵگایێكەوە بۆ كۆمەڵگایێكی تر جیاوازترە.
دیمەن عەزیز گووتیشی: لەڕووی یاساییەوە ئێمە كۆمەڵێك ماددە و بڕگەی یاسایی زۆر باشمان هەیە كە پشتگیری لە پاراستنی مافی ئافرەت دەكات، بەڵام ئەوەی هەیە لە كوردستان دۆخێكی ترە، ئەویش سستییە لە جێبەجێكردنی ئەم یاسایانە، كە زۆرجار هەر كاریان پێناكرێت ولە ڕێگەی كۆمەڵاتیییەكانەوە ڕێكدەكەون.
بەڵام دەبێت ڕێكخراوەكانی پاراستنی مافی ئافرەتان دەبێت بە ڕۆلی خۆیان هەستن و كار بۆ ئاشناكردنی ئافرەت بەو ماددە و بڕگە یاساییانەی كە داكۆكی لە مافی ئافرەتان دەكات.
ساڵانە لەم هەڵمەتەدا ئامارەكانی توندوتیژی دژی ئافرەتان دەخرایە ڕوو، بەڵام بۆ ئەم ساڵ و بەپێی بڕیاری حكومەتی هەرێمی كوردستان نابێت هیچ ئامارێكی بڵاوبكرێتەوە، بەڵام ئەگەر باس لە ڕێژەی جیابوونەوەی هاوسەران بكەین، دەبینین لە ساڵی 2017دا (5729) گرێبەستی جیابوونە هاوسەران تۆماركراوە، لە ساڵی 2018دا (9192) گرێبەستی جیابوونەوەی هاوسەران تۆماركراوە، بەپێی ئەم ئامارەی كە ئاماژەمان بۆ كرد ڕێژەی لێكجیابوونەوەی هاوسەران زیادی كردووە، لە پێداچوونەوەمان بۆ دەست كەوتنی ئاماری ئەمساڵ بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان ئامادەنەبوو ئاماری ئەم ساڵی بەڕێوەبەرایەتییەكەی خۆیان بخاتەڕوو.
لای خۆشیەوە دوریا زكری، چاڵاكوانی بواری ئافرەتان دەڵێت: وێڕای هەبوونی بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و كۆمەڵێك ڕێكخراوی جۆراوجۆر كە داوای مافی ئافرەتان دەكەن، وێڕای هەموو ئەم ساڵانە كە خۆیان ماندووكردووە، بەڵام زۆربەیان ئەركی ئافرەتیان لەبیركردووە، هەروەك چۆن باس لەوە دەكەن كە ئافرەت مافی هەیە، دەبێت بەو شێوەیەش باس لەوە بكەن كە ئافرەت ئەركیشی هەیە.
دەبێت ئەوەش بزانین ماف داوا ناكرێت بەڵكو بەدەست دەهێنرێت، هەڵبەت ئەمەش هەنگاو بەهەنگاو بەدەست دەهێنرێت، كۆمەڵێك هەنگاو هەن كە بەپێی دابونەریتی كۆمەڵگە دەبێ بنرێن و كاری لەسەر بكرێت، لێرەدا تاك بەرپرسی یەكەمە بۆ ئەوەی توندوتیژی دژی ئەنجام نەدرێت.
ئەو چاڵاكوانە گووتیشی: ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە كوردستان داهاتێكیان نییە كە بتوانن یارمەتی ئافرەتان بدەن یان داڵدیان بدەن، ئەمە جگە لەوەی دەبێت حكومەت هاوكاربێت بۆ رەخساندنی دەرفەتی كار بۆ ئەو ئافرەتانەی بێ سەرپەرشتن یا لە هاوسەرەكانیان جیابوونەتەوە.
منێكی چاڵاكوان كە توانای ماددیم نەبێت یارمەتی ئافرەتێك بدەم كە خەرجی خۆی و منداڵەكانی پێبكات و توانای داڵدەدانی ئافرەتێكی هەڵهاتوو لە زوڵمم نەبێت و یاسا هاوكارم نەبێت بۆ وەرگرتنی مافەكانی ئەبێت چارە چیبێت؟ كاتێك لایەنی پەیوەندیدار كەڕ و ڵاڵ خۆی بنوێنێت لەئاست كۆمەڵێك كێشە و نەهامەتی و بەربەست كە تووشی ئافرەت و ئاشتی خێزانی دەبێت، چەپڵە بەدەستێك لێنادرێت بەڕاستی ڕێگا چارەی پێویست ئەوەیە، حكومەت ڕێكخراوەكانی تایبەت بە ئافرەتان لەژێر یەك چەتر كۆبكاتەوەو پەیڕەو و پڕۆگرامی تایبەتی هەبێت، لەهەموو ڕوویێكەوە ئامادەكاری خۆی بكات بۆ بەرقەراركردنی ئاشتی خێزانی و درووشمەكە بكرێت بە (ئاشتی خێزانی، یا بەڵێ لەخێزانێكی بەختەوەر و لێك تێگەیشتوو بۆ كۆمەڵگەیەكی بەهێز)، چیتر ڕێگە نەدرێت پرسی ئافرەت بۆ خۆ دەرخستن و بەرژەوەندی تایبەت بەكاربهێنرێت، با لەقاڵبی قسەوە دەربچین بۆ كاركردنێكی جددی و كاریگەر كار بكەین.

 

زۆرترین بینراو