خۆپیشاندانەكانی عێراق لە روانگەی یاسا و واقیعی سیاسی

سەناریا ئومێد هەورامی

خۆپیشاندان و ناڕەزاییەتی نیشاندان، هاوشێوەی هەڵبژاردن و مافی دەنگدان، مافێكی سیاسی و یاسایی ددانپێندراوە، واتە ئەگەرچی خۆپیشاندانەكان و ناڕەزایەتییەكان ڕەفتاری سیاسین، بەڵام ڕەهەندی یاسایی و دەستووری هەیە و لەرێگەی دەقی یاساییەوە رێكخستنی بۆ كراوە. یەكێك لە هۆكارەكانی خۆپیشاندان وەك چالاكییەكی سیاسی دەگەڕێتەوە بۆ نەمانی ئاستی متمانەی سیاسی هاوڵاتیان بە دامەزراوەكانی دەوڵەت (پەرلەمان، حكومەت، دادگاكان، پۆلیس، نەبوونی خزمەتگوزاری و گەندەڵی.... هتد)، بۆیە تاكەكان بۆ نواندنی هەڵویست و ئاگاداركردنەوەی دەسەڵات بۆ بەدەنگەوە هاتنی خواستەكانی شەقام، پەنا دەبرێتە بەر خۆپیشاندنی جامەوەری.
لە سەرەتادا وەك دەستپێكێك پێویستە جیاوازی لە نێوان هەر دوو چەمكی ڕێپێوان و خوپێشاندان بكەین كە دوو چەمكی جیاوازن لە شێوەو ناوەروكدا، بەلام لە زۆر لایەنەوە تێكەڵ بە یەكتر دەبن و بە یەك چاو مامەڵەی لەگەڵ دەكەن. چەمكی رێپێوان بریتییە لە گردبوونەوەی خەڵكانێك كە بەسەر شەقامەكاندا ڕێدەكەن و گوزارشت لە خواست و داواكارییەكی دیاریكراو دەكەن. ئەم شێوازە دوورە لە توندو تیژی و بە شێوەیەكی هێمنانە بەرێوەدەچێ، بەڵام خۆپپیشاندان كومەڵە كەسانێكن بۆ هەڵوێست نواندن خۆپیشاندەران بۆ پشتگیریكردن یاخود دژوەستانەوە دەڕژێنە سەر شەقامەكان كە زورجار توندوتیژی و ئاڵوزی بەدوای خۆیدا دێنێت لەسەر ئاستی كومەڵ تا دەگاتە ئاستی تاكەسی. هەردوو چەمكەكەش یەك مەبەستیان هەیە كە دەربڕینی ناڕەزایەكانیان بە شێوەی جیاواز.
خۆپیشاندان وەك مافێكی دەستووری لە دەستووری عێراقی 2005:
دەستوور وەك باڵاتین دەق و تێكستی یاسایی لە هەڕەمی دەوڵەت، خۆپیشاندانی وەك مافێكی سیاسی و یاسایی هەژمار كردووە، هەر بۆیە و پاڵپشت بە دەستووری عێراقی، هاوڵاتیانی عێراق لە باشوور و ناوەراست دەنگی ناڕەزایەتییەكان گواستۆتەسەر شەقام بۆ داواكردنی مافە یاساییەكانیان بە تایبەتی خزمەتگوزاری سەرەتای، لە ئەساسدا خۆپیشاندان مافێكی دەستورییە كە خۆی لە دەربڕینی بیروڕا دەبینێتەوە بە شێوەیەكی ئازادانە، ماددەی (٣٨) دەستووری عێراقی باس لە ئازادی دەربڕینی بیروڕا دەكات بە هەر فۆرم و شێوازو ئامرازێك بێت، بەڵام بە مەرجێك پێچەوانەی سیستەمی گشتی و ئادابی گشتی نەبێت، ئازادی تاك لە گردبوونەوەو خۆپیشاندانی ئاشتی و ڕێكخراو بە پێی یاسا. هەروەها بە پێی یاسای سزای عێراقی ژمارە (١١١)ی ساڵی ١٩٦٩ رێوشوێنی تایبەت بە خوپیشاندان ڕێكخراوە لەڕووی ئەو توندوتیژی و سەرپێچیانەی كە لە ئەنجامی خوپیشاندانەكان دەكەونەوە .
چەند نمونەیەك لە خۆپیشاندانەكانی ئەم دواییە:
لە لوبنان دواهەمین خۆپیشاندان بە داواكاریی كەمكردنەوەی باج دەستی پێكرد، پێشتر حكومەت باجی لەسەر هەندێك لە كاڵاكان زیاد كردبو، لەگەڵ دەستپێكردنی ناڕەزایەتیی خەڵكدا حكومەت بە خێرایی دەستەبەرداری بڕیارەكەی بو، بەڵام ئەوە خۆپیشاندانەكانی رانەگرت و داواكارییەكان بەرزبونەوە بۆ هەڵوەشانەوەی حكومەت، سەرەنجام سەرۆك وەزیران دەستی لەكار كێشایەوە و كابینەكەی هەڵوەشایەوە.
بەڵام ئەوەش نەیتوانی خۆپیشاندانەكانی لوبنان رابگرێت و هەتا ئێستەش خەڵك هەر خۆپیشاندان دەكەن و داوای گۆڕینی رژێم و رۆشتنی سیاسی و بەرپرسە "گەندەڵەكان" دەكەن.
لەعێراقیش بەهەمان شێوە سەرەتای خۆپیشاندانەكان داواكاریی چەند دەرچویەكی زانكۆكان بو بۆ دامەزراندن، دواتر ئەم دواكارییانە بەرفراوان بون بۆ داواكاردنی خزمەتگوزاری و پاشان بو بە خۆپیشاندانیك دژ بە گەندەڵیی و وتنەوەی دروشم لە دژی "بەرپسانی گەندەڵ".
زۆرێك لە پسپۆرانی سیاسی ئەوە دەخەنەڕوو كە خوپیشاندانەكانی عێراق سەرەتا خوپیشاندانێكی خورسكی و جەماوەری بوون، داواكاریەكانیان ڕەوا و دەستووری بوون كە خۆی لە دامەزراندن و هەڵی كار بۆ گەنجان و شوێنی نیشتەجێبوون بوون دەبنییەوە، ئەمانەش مافی سەرەتایی هەموو تاكەكانە.
بەڵام لە ٢٥ ی ئۆكتۆبەری ٢٠١٩ خوپێشاندەران لە بەغدا و پارێزگاكانی دیكەی عێراق لە خۆپیشاندانی داواكاری دەرچوون بەرەو خۆپیشاندانی سیاسی چوون كە توندوتیژی زۆری لێكەوتەوە لە كوشتن و بڕین و سووتاندن و تێكدان.
ئایا جێگای سەرنج و تێرامان نیە كەوا خوپێشاندەران لەو داواكارییە دەستوری و ڕەوایانەوە كە بەڵێنی جێبەجێكردنیشیان پێدرا سەربكێشێ بۆ گوڕینی حكوومەت و ڕەوشی سیاسی وڵات ؟!
بێگومان هەمیشە خۆپیشاندانەكان گریمانەی ئەوەیان لێدەكرێت كە دەستێكی دەرەكی لە دواوە بێت، نواندنی توندوتیژی و كوشتن و برینداربوونی هاوڵاتی سڤیل و هێزەكانی دەوڵەت ئەو گریمانەیە دەسەلمێنن، هەندێك لە خوپێشاندەران دانیان بەوە دانا ، كەوا بەشێك لەوانەی خوپێشاندان دەكەن ، ئەوان نین كە لە سەرەتاوە خۆرسكانە خوپێشاندانیان دەكرد ، ئەمەش ئەوە دەگەینێت كەوا دەستێكی دەرەكی لەم خوپێشاندانانە هەبێت كە تاكە ئامانجیان دروستكردنی پشێوی و تێكدان و وێرانكاریە، بە تایبەتی گۆرانی لیستی داواكارییەكان لە خزمەتگوزارییەوە بۆ گۆرێنی سیستەمی سیاسی عێراق لە پەرلەمانی بۆ سەرۆكایەتی، هەمواركردنەوەی دەستوور و گۆڕانكاری لە سیستەمی حوكمڕانی ئەوە دەسەلمێنن كە دەستی سیاسی خزاوەتە نێو خۆپیشاندەران.

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

دەرمانناسی

دەرمانناسی

رواندزیانی

رواندزیانی

بیروڕا

زۆرترین بینراو