دارشتنی سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستان لە نێوان سیستەمەكانی (سەرۆكایەتی، پەرلەمانی، نیمچە سەرۆكایەتی)

پارێزەر / هەڵوێست میرانی
سەرۆكی نوێی هەرێمی كوردستان هەڵبژێردرا، میكانیزمی هەڵبژاردنی ئەمجارەی سەرۆك جیاوازبوو وەك لە جاری پێشوو , ئەمجارە لە جیاتی دەنگدانی گشتی بینای پەرلەمانی كوردستان گۆرەپانی هەڵبژاردنەكە بوو و دەنگی پەرلەمانتاران سەنگی مەحەك بوو بۆ هەڵبژاردنی یەكێك لە كاندیدەكان بۆ پۆستی سەرۆكی هەرێم .
باس و خواسی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم لە مشتومری پارتە سیاسیەكان, یاسانان , شارەزایانی سیستەمی سیاسی , دەربارەی جۆریەتی سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستان گەرم و گور بوو .
ئەگەرچی ئەم نوسینە شیكاریە درەنگ وەختە كە پێویست بوو لە سەرو بەندی گفتووگۆ چرو پرەكەی ئەو نوخبەیەی سیستەمی سیاسی هەرێمیان هەڵدەسەنگاند قسەیەكمان بكردبایە , ئێستاش درەنگ وەخت نیە بۆ ئاشنا بوونی خوێنەران لە سەر جۆرەكانی سیستەمی سیاسی بزانین هەرێمی كوردستان لە كامە جۆری سیستەمە .
بە پێویستم زانی كورتەیەك لە جۆریەتی سیستەمەكان ( سەرۆكایەتی , پەرلەمانی , نیمچە سەرۆكایەتی ) بۆ خوێنەران بخەمە روو بە سوود وەرگرتن لە نموونە زیندووەكانی سیستەمی سیاسی (ئەمریكا, فەرەنسا , بەریتانیا ) كە هەر سێ جۆری سیستەمەكە لە شێوازی حوكمڕانی ئەو چوار وڵاتە بەرجەستەیە و رەنگی داوەتەوە , هەروەها جۆریەتی سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستان دەستنیشان بكەم .
سیستەمی سیاسی بریتی یە لە كۆمەڵێك دام و دەزگای كارا لە كۆمەڵگایەكی ڕێكخراو كە ئەركی ڕێكخستنی ژیانی كۆمەڵگایە, وەكاروباری بەرێوەبردن دەگرنە ئەستۆ, ئەمەش لە رێگای ئەو یاسا و ڕێسایانەی بۆ رێكخستنی كار و ژیانی كۆمەڵگا دانراون, دەستور و كلتوری سیاسی بنەمای ناساندن و دیاری كردنی سیستەمی سیاسیە لە وڵات.
كۆمەڵگا پێویستی بە سیستەمێ‌كی سیاسی تۆكمە و دەسەڵاتێكی رێكخراو هەیە تاوەكو بنەماكانی ژیانی تێدا رێكبخرێ,كەوایە سیستەمی سیاسی بۆ ژیانی مرۆڤایەتی و رێكخستنیان گرینگی تایبەت بە خۆی هەیە, بە جۆرێ سیستەمی سیاسی بە ماكینە و وزەی دەوڵەت و حوكمڕانی دێتە ژماردن, لە ژێر چەتری سیستەمەوە كاری دەسەڵات و بزووتنەوە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكان رێكدەخرێن و كۆدەكرێنەوە .
هەمواری یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان ژمارە (1) ی ساڵی 2019 كە تیایدا سەرۆك لە پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێ , ئەمەش دەرگای گفتوگۆی بە رووی یاساناسان و شارەزایانی یاسای دەستوری واڵا كردووە لە بارەی جۆریەتی سیستەمی سیاسی لە هەرێمی كوردستان , ئەگەرچی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم بەو میكانیزمە تا پەسەند كردنی دەستوری هەرێمی كوردستانە كە لە ناوەرۆكی دەستور جۆری سیستەمی سیاسی و چۆنیەتی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم دەستنیشان دەكات.بیردۆزی دابەش كردنی دەسەڵاتەكان (الفصل بین الصلگات) لە لایەن فەیلەسوفی فەرەنسی مۆنتسكیۆ دارێژرا بە سود وەرگرتن لە تێزەكانی هەردوو فەیلەسوفانی ئینگلیزی ( جۆن لۆك و تۆماس هۆبز ) كە بە داهێنەری بنەماكانی سەرهەڵدان و رێكخستنی سیستەمی دەوڵەتداری دادەنرێن .
مۆنتسكیۆ لە بیردۆزەكەی روونی كردۆتەوە كە دەستوەردانی دەسەڵاتەكان كاریگەری خراپ و نەرێنی دەكاتە سەر سیستەمی حوكمرانی و بنەماكانی دیموكراسیەت دەخاتە مەترسیەوە , بۆیە گونجاوترین رێگا بۆ پاراستنی سیستەمی حوكمرانی و راگرتنی پایەكانی دیموكراسی دابەشكردنی دەسەڵاتەكانە , سیسەمی سیاسی تەندروست لە دابەشكردنی دەسەڵاتەكان رێچكەی راستەقینەی خۆی دەگرێ و دەتوانرێ لەو رێگایەوە حوكمرانێكی تەندروست و بێ كێشە بهنرێتە ئارا , ئەم بیردۆزەی مۆنتسكیۆ بووە شۆرشێكی بەرفراوان و وڵاتان بۆ چارەسەر كردنی كێشەكانی سیستەمی سیاسی پشت بە بیردۆزەكەی مۆنتسكیۆ دەبەستن و لە سەر بنەماكانی بیردۆزەكە دەسەڵاتەكانیان رێكخستووە و لە دەستوری وەڵات چەسپاندوویانە .
سیستەمی سەرۆكایەتی
تایبەتمەندی سیستەمی سەرۆكایەتی ئەوەیە خەڵك لە ڕێگای دەنگدانی نهێنی و راستەوخۆ سەرۆك هەڵدەبژێرن, واتا سەرۆك ڕاستەوخۆ لە لایەن گەلەوە متمانەی پێ دەدرێ,پێگەی بەهێزی سەرۆك وا دەكات هیچ دامەزراوەیەكی فەرمی نەتوانێ متمانە لە سەرۆك وەرگرێتەوە,تەنیا لە چەند حالەتێك نەبێ ئەگەر هاتوو سەرۆك ماوەی سەرۆكایەتی تەواو بوو, یاخود ناپاكی لە خاك و نیشتیمان كرد و بەڵگەی ناپاكیەكەی بخرێتە روو,یان توشی نەخۆشیەكی درێژ خایەن بێ و توانای ڕایی كردنی كارەكانی نەبێ,یاخود لە ماوەی سەرۆكایەتی عەقڵی لە دەست دابێ,تەنها ئەو ڕێگایانە دەتوانن سەرۆك لە دەسەڵات دوورخەنەوە.
لە سیستەمی سەرۆكایەتی دەسەڵاتی جێ بەجێ كردن و دەسەڵاتی یاسا دانان بە جیا كاری خۆیان ئەنجام دەدەن,دەسەڵاتی یاسا دانان (پەرلەمان) دەست لە كارو باری سەرۆك وەرنادات و ناتوانێ متمانە لە سەرۆك و یاریدەدەرەكانی یاخود وەزیرەكانی وەربگرێتەوە,لە بەرامبەریشدا دەسەڵاتی جێ بەجێ كردن دەست وەرنادات لە كارو باری پەرلەمان و دەسەڵاتی دواخستنی دانیشتنەكان و هەڵوەشانەوەی پەرلەمانی نیە.
لە سیستەمی سەرۆكایەتی جیاكاری ڕەها لە نێوان دەسەڵاتی جێ بەجێ كردن و دەسەڵاتی یاسادانان هەیە, سەرۆك خاوەن دەسەڵاتێكی فراوانە , فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانە, دامەزراوە گشتی و باڵاكان ئاراستە دەكات,داڕێژەری ستراتیژی دەرەوە و ناوەوەیە,جوڵە دیپلۆماسیەكانی وڵات لە لایەن سەرۆكەوە ئاراستە دەكرێ , دەسەڵاتی لێپرسینەوە و لابردنی وەزیر و یاریدەدەرەكانی هەیە,مافی دەركردنی لێبوردنی گشتی و تایبەتی هەیە,مافی ئەوەی هەیە پێشنیاری پڕۆژە یاسا بۆ پەرلەمان بكات..
مێژووی سەرهەڵدانی سیستەمی سەرۆكایەتی دەگەرێتەوە بۆ دوای راگەیاندنی سەربەخۆیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە .
ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا نموونەیەكی زیندووی پیادەكردنی سیستەمی سەرۆكایەتی یە, 13 ساڵ دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ساڵی 1789 لە ڕێی دەستورێكەوە بۆ یەكەم جار سیستەمی سەرۆكایەتی لە دایك بوو,لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سەرۆك ڕاستەوخۆ لە لایەن گەلەوە هەڵدەبژێردرێ, ماوەی خولی سەرۆكایەتی چوار ساڵە, دوای تەواو بوونی ماوەكەی سەرۆك بۆی هەیە خولێكی تر خۆی هەڵبژێرێتەوە, لە ئەگەری دووبارە هەڵبژاردنەوەی سەرۆك و دوای تەواو كردنی دوو خول مافی خۆ كاندید كردنی بۆ خولی سێهەم نامێنێ,لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەنجومەنی وەزیران (حكومەت) و سەرۆك وەزیران بوونی نیە,سەرۆك لە هەمان كات پیادەی دەسەڵاتەكانی ئەنجومەنی وەزیران دەكات و پابەندە بە دەسەلاتی جێبەجێ كردنەوە, سەرۆك وەزیرەكان و یاریدەدەرەكان و ڕاوێژكارەكانی دەست نیشان دەكات كە یارمەتی سەرۆك دەدەن لە ڕاسپاردنی كارەكانی.
لایەنی ئەرێنی سیستەمی سەرۆكایەتی
یەكەم: سەرۆك ڕاستەوخۆ لە لایەن گەلەوە هەڵدەبژێردرێ, بەو جۆرە سەرۆك ڕەوایەتی بەهێزی هەیە وەك ئەوەی لە لایەن ئەندامانی پەرلەمان هەڵبژێردرێ,
دووەم: پەسەند كردنی پێشنیارەكان و بڕیاردان لە ئەگەری بوونی سەرۆكێكی دەسەڵاتدار كاریگەری خۆی هەیە, خێراتریش بڕیار و پێشنیارەكان پەسەند دەكرێن.
سێهەم:بەهۆی جێگیری و بەهێزی پێگەی سەرۆكەوە كەمینەیەكی پەرلەمان ناتوانن فشار درووست كەن بۆ لێپێچینەوە لە سەرۆك , بەمەش سەامگیری سیاسی لە وڵات ناكەوێتە مەترسیەوە.
لایەنی نەرێنی سیستەمی سەرۆكایەتی
یەكەم: بەهۆی بوونی دەسەڵاتێكی فراوانەوە ئەگەری هەیە سەرۆك ببێتە سەرۆكێكی تۆتالیتار و خۆ سەپێن.
دووەم: لە سیستەمی سەرۆكایەتی دامەزراوەی یاسا دانان و جێ لەجێ كردن دەسەڵاتیان بەسەر یەكتریەوە نیە, لە ئەگەری بوونی ناكۆكی لە نێوان ئەو دەسەڵاتانە ئەگەر هەیە ئەو یاسایانەی سەرۆك پێشنیاری دەكات پەرلەمان ڕەتی بكاتەوە, یان بە پێچەوانەوە پەرلەمان یاسا دەربكات و سەرۆك یاساكە ڤیتۆ بكات.
لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی سەرۆكایەتی پێچەوانەی بنەماكانی دیموكراسیەت نیە, لە ئەمریكا ئەو سیستەمە پەیرەو دەكرێ و لە هەمان كاتدا بنەماكانی دیموكراسیەت تیایدا چەسپاوە , لە ئەمریكا سەرۆك لە لایەن گەلەوە ئارەزوومەندانە لە پرۆسەیەكی دیموكراسی لە رێگای سندوقەكانی دەنگدانەوە هەڵدەبژێردرێ , پرۆسەی دەستا و دەستی دەسەڵات درێژەی هەیە , هاوڵاتیانی ئەمریكا بە یەكسانی مافی بەشداری سیاسیان هەیە , كێبەركێی تەندروستی حزب و كەسایەتیە سیاسیەكان لە ململانێی هەڵبژاردن بە مەبەستی گەیشتن بە دەسەڵات , هەبوونی ئازادی تاك و ئازادی سیاسی , ئەمانە و تەواوی بنەماكانی دیموكراسیەت بەرقەرار كراوە لە ئەمریكا و بەشێك لەو وڵاتانەی سیستەمی سەرۆكایەتی تێدا بەرجەستەیە.
سیستەمی پەرلەمانی
سیستەمی پەرلەمانی مۆدێلێكی دیموكراسی حوكمكردنە تیایدا دەسەڵاتی جێبەجێ كردن (حكومەت) شەرعیەت لە دەسەڵاتی یاسا دانان (پەرلەمان) وەردەگرێ, بە جۆرێ پەرلەمان چاودێرە بەسەر ئەدای كاری حكومەت و لە ئەگەری كەمتەرخەمی لە بەڕێوەبەردنی سیاسەتی گشتی وڵات مافی لێپێچینەوە و هەڵوەشاندنەوەی حكومەتی هەیە.
سیستەمی پەرلەمانی جۆرێكە لە حكومەتی نوێنەری, بوونی پەرلەمانێكی هەڵبژێردراو و لە لایەن گەلەوە لە پایە بنەڕەتیەكانی ئەو سیستەمەیە, لە سیستەمی پەرلەمانی پرەنسیپی هاوكاری و هاوسەنگی نێوان دەسەڵاتەكانی یاسادانان و جێبەجێ كردن بە ڕوونی دەردەكەوێ, بە جۆرێ حكومەت و پەرلەمان گرێدراوی بەكترن.
لەم سیستەمە دەسەڵاتی جێبەجێ كردن فۆڕمی دوانەی وەرگرتووە سەرۆكی وڵات و سەرۆكی حكومەت كە دوو پایەی باڵای دەسەڵاتی جێبەجێ كردنن پێگەی سیاسی و بەڕێوەبردنیان جیاوازە و لە هەمان كات نوێنەری دەسەڵاتی جێبەجێ كردنن, پێگەی سەرۆك, پاشا, ئیمبراتۆر جیاوازە لە پێگەی سەرۆكی حكومەت, دەسەڵاتی ( پاشا, سەرۆك ) دەسەڵاتی تەشریفاتین, هەریەك لە وڵاتانی پەریتانیا ژاپۆن هۆڵەندا ئیسپانیا دەسەڵاتە تەشریفاتیەكە لە پاشاوە بۆ نەوەكانی دەگوازرێنەوە, لە وڵاتانی تر سەرۆك لە لایەن زۆرینەی پەرلەمانەوە متمانەی پێ دەبەخشرێ و ڕادەسپێردرێ تا ڕۆڵە تەشریفاتیەكە بگێرێ.
سیستەمی پەرلەمانی بەستراوەتەوە بە ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی پەرلەمان, ئەو پارتەی زۆرینەی كورسیەكانی پەرلەمان مسۆگەر دەكات یاخود گەورەترین كوتلەی پەرلەمان حكومەت پێكدەهێنێ و ئەو حكومەتەش بەرپرسیاریەتی سیاسی وڵاتی دەكەوێتە ئەستۆ لە بەڕێوەبردنی كارەكانی بەرامبەر پەرلەمان و خەڵك, لەو سیسەمە پەرلەمان و حكومەت دەستدەخەنە كاروباری یەكتر و لە هەمان كاتیش چاودێرن بەسەر یەكترەوە.
نەریتێك لە سیستەمی پەرلەمانی بە زەقی دەردەكەوێ ئەویش نەریتی پرسیار كردنە لە سەرۆكی حكومەت و وەزیرەكانی, پەرلەمان مافی ئەوەی هەیە هەفتانە یان مانگانە چەند سەعاتێك بۆ ئەندامانی پەرلەمان تەرخان بكات بۆ پرسیار كردن و لیپێچینەوە لە سەرۆكی حكومەت و وەزیرەكانی بۆ هەڵسەنگاندنی ئەدای كاری حكومەت, ئەو جۆرە پرس و پرساندنە تەنها بۆ ئەنجومەنی وەزیرانە و سەرۆكی وڵات لە ڕووی سیاسیەوە بەرامبەر پەرلەمان بەرپرسیار نابێ.
لە سیستەمی پەرلەمانیدا دەسەڵاتەكانی سەرۆك پرۆتۆكۆلین و سەرۆك وەك سیمبوڵ و پاراستنی دەستور و یەكپارچەیی خاكی وڵات سەیر دەكرێت , سەرۆك رۆڵی ناوبژیوانی دەبینێت لە نێوان دامەزراوەكانی یاسادان و جێبەجێ كردن .
لایەنی ئەرێنی سیستەمی پەرلەمانی
یەكەم: لەبەر ئەوەی باڵادەسترین دامەزراوە پەرلەمانە پارتە بچوكەكان چانسی بەشداری كردن و ڕۆڵ بینینیان هەیە لە دەسەڵات..
دووەم: لەو سیستەمە كەمینەكان پەراوێز ناخرێن و شانبەشانی پارتی دەسەڵاتدار ڕۆڵ دەگێڕن لە دەسەڵات لە ئەگەری پێكهێنانی حكومەتی ئیئتیلافی..
سێ یەم: لەو سیستەمە ژینگە لە بارە بۆ فرە حزبی, چونكە تەواوی حزبەكان و گرووپ و رێكخراوە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكان بە گەورە و بچووكەوە بەشداری هەڵبژاردنەكان دەكەن بە ئامانجی بەدەستهێنانی كورسیەكانی پەرلەمان..
چوارەم: لەو سیستەمە ژینگە لە بار نیە بۆ كودەتای سەربازی,مەیلی كودەتای سیاسی زیاترە بەو پێیەی پەرلەمان باڵاترین دامەزراوەیە,بە تایبەت ئەو پەرلەمانەی ژمارەی كورسی پارت و لایەنەكان لە یەكتر نزیكە,كاتێك حكومەت كەمتەرخەم دەبێ لە بەڕێوەبردنی سیاسەتی گشتی وڵات ئەوا پێش تەواو بوونی وادەكەی كەنارگیری دەخرێ و متمانەی لێ دەستێنرێتەوە, بەو جۆرە كاتێ كوتلەكانی ئۆپۆزسیۆن و كوتلەیەكی زۆرینە لە پەرلەمان كودەتایەك بەسەر زۆرینەی پەرلەمان دەكەن, بەمەش ڕێككەوتنی پێشوو هەڵدەوەشێنرێتەوە, لە ڕیگەی واژوو كردنی ڕێككەوتنێكی نوێ لە پەرلەمان زۆرینەیەك پێكدەهێنن و حكومەتێكی نوێ پێكدەهێنن, كودەتای سیاسی مەترسی كەمترە وەك لە كودەتای سەربازی كە وڵات توشی كۆمەڵێك كێشە و ئاڵۆزی گەورە دەكات لەوانە ململانێی سیاسی توند و پێكدادانی سەریازی .
لایەنی نەرێنی سیستەمی پەرلەمانی
1-سیستەمی پەرلەمانی لە ئەنجامی فرە دەنگی و فرە حزبی و فرەیی سیاسی دێتە دی , سیستەمی پەرلەمانی ئەو كاتە سیستەمێكی تەندروستە كە دەنگدەران ئاستی هۆشیاری سیاسیان بەرز بێت و لە سەر بنەمای توانستی زانستی و لێهاتوویی سیاسی دەنگ بە كاندیدەكان بدەن , پارتە سیاسیەكانیش كاندیدەكانیان لە سەر بنەمای لێهاتوویی و خاوەن باگراوندێكی سیاسی قوڵ كاندیدەكان هەڵبژێرن .
بە پێچەوانەوە پەرلەمان لە ئەدا كردنی وەزیفەی راستەقینەی خۆی دوور دەكەوێتەوە و فەوزا درووست دەبێ , بەو هۆیەوە سەقامگیری سیاسی دەكەوێتە مەترسی و كۆمەڵێ قەیرانی سیاسی روو لە وڵات دەكات .
سیستەمی نیمچە سەرۆكایەتی ( تێكەڵ )
سیستەمی نیمچە سەرۆكایەتی (تێكەڵ) بە جۆرێك دارێژراوە هەردوو سیستەمی سەرۆكایەتی و پەرلەمانی كۆدەكاتەوە , لەم سیستەمە سەرۆك بە هەڵبژاردنی راستەوخۆی گشتی لە ناو گەلەوە لە رێگای سندوقەكانی دەنگدانەوە هەڵدەبژێردرێ و دەسەڵاتی فراوانی هەیە .
حكومەت لە پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێ و پەرلەمانتاران متمانە لە رێگای زۆرینەی پەرلەمانەوە متمانە بە سەرۆك وەزیران و وەزیرەكان دەدەن , سەرۆك وەزیران و وەزیرەكان بەرپرسیار دەبن بەرامبەر پەرلەمان و پەرلەمان توانای لێپرسینەوەی لە سەرۆك وەزیر و وەزیرەكان هەیە .
نموونەی سیستەمی سیاسی تێكەڵ (فەرەنسا) یە, لە دەستوری 1958 ی فەرەنسا سیستەمی سیاسی تێكەڵ چەسپا و لە 1962 كار بەو سیستەمە كرا , سەرۆك خاوەن دەسەڵاتە و حكومەتی ئەو وڵاتەش لە پەرلەمانەوە متمانەی پێدەدرێ و بەرپرسیارە بەرامبەر پەرلەمان , دوای فەرەنسا هەریەك لە وڵاتانی فینلاند , ئێرلەندا و نەمسا پشت بە سیستەمی سیاسی تێكەڵ دەبەستن .
سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستان لە نێوان هەرسێ سیستەمەكە ( سەرۆكایەتی , پەرلەمانی , نیمچە سەرۆكایەتی )
گەر لە ماوەی پێكهێنانی دامەزروەی سەرۆكایەتی هەرێم لە 2005 سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستان هەڵسەنگێنین بە بەراورد بە هەرسێ سیستەمەكە , دەردەكەوێ سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستان بە قۆناغی سیستەمی سیاسی تێكەڵ تێپەریووە , هەرێمی كوردستان دەستورێكی هەمیشەیی نیە تا بە روونی سیستەمی سیاسی هەرێممان بۆ بخاتە بەردەست , بۆیە دەتوانین لە رێگای بەراوردەوە سیستەمە هەڵسەنگێنین و جۆریەتیەكەی دەستنیشان بكەین .
لە 2009 سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە رێگای دەنگدانی گشتی راستەوخۆ هەڵبژێردرا و خاوەن دەسەڵاتێكی فراوان بوو , سەرۆكی حكومەت و وەزیرەكانیش لە پەرلەمانەوە بە دەنگی زۆرینەی پەرلەمانتارانەوە متمانەیان وەرگرت, سەرۆكی هەرێم بەرپرسیار نەبوو بەرامبەر بە پەرلەمان , لە هەمان كاتدا سەرۆكی حكومەت و وەزیرەكان بەرپرسیار بوون بەرامبەر بە پەرلەمان , ئەمەش لەگەڵ سیستەمی نیمچە سەرۆكایەتی یەكانگیرە و دارشتنی جۆری سیستەمەكە نیمچە سەرۆكایەتی بوو هاوشێوەی فەرەنسا و نەمسا .
گەر هەڵسەنگاندنێك بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم لە 10ی 6ی ئەمساڵ بكەین بۆمان دەردەكەوێ سیستەمی سیاسی هەرێم بە شێوەیەكی ئاڵۆز دارێژراوە , لە هەمواری یاسای ژمارە (1) ساڵی 2019ی سەرۆكایەتی هەرێم ئاماژە بەوە دراوە سەرۆكی هەرێم لە پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێ تا پەسەند كردنی دەستور .
دارشتنی سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستان بەم ناروونی یە بۆ رێككەوتنی لایەنە سیاسیەكان كە زۆرینەی پەرلەمان پێكدێنن ( پارتی , گۆران, یەكێتی ) و چەند لایەنێكی تر دەگەرێتەوە ئەویش بۆ تێپەراندنی قەیرانی سیاسی هەرێم كە لە ماوەی چوار ساڵی رابردوو رووبەرووی هەرێمی كوردستان ببوویەوە .
سەرۆكی هەرێم كاك نێچیرڤان بارزانی لە پەرلەمانەوە متمانەی پێدرا و بە هەمان دەسەڵاتی پێشوو پیادەی دەسەڵاتەكانی دەكات , ئەگەر دارشتنی سیستەمی سیاسی هەرێم ( سەرۆكایەتی , یاخود نیمچە سەرۆكایەتی ) بێ, هەنگاوی یەكەم دەبوایە سەرۆك بە هەڵبژاردنێكی راستەوخۆ لە لایەن گەلەوە هەڵبژێردرێ و وەك ئێستا خاوەن دەسەڵاتێكی فراوان بێ , ئینجا بە پێی جۆری سیستەمەكە حكومەت پێكدەهێنرا.
ئەگەر سیستەمی سیاسی هەرێم پەرلەمانی بێ سەرۆكی هەرێم لە پەرلەمانەوە لە لایەن زۆرینەی پەرلەمانتارانەوە متمانەی پێدەدرێ , بەڵام هاوشێوەی سیستەمی سیاسی عێراق سەرۆك خاوەن دەسەڵاتێكی پرۆتۆكۆلی دەبێ و لە هەمان كات سەرۆك وەزیران خاوەن دەسەڵاتێكی فراوانی جێبەجێكردن دەبوو .
بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان لەو ئاڵۆزیەی سیستەم رزگاری بێ , پێویستە هەنگاوەكانی هەموار كردنەوەی پرۆژەی دەستوری هەرێمی كوردستان خێراتر بكرێ و لەم خولەی پەرلەمان تەواو بكرێ , ئەو كات لە دەستوری هەرێم سیستەمی سیاسی هەرێم بە روونی دەستنیشان دەكرێ .






زۆرترین بینراو