دكتۆر مەقسود ئیسماعیل: چارەسەری ئێسك و شكان لای وەستای كوردەواری مەترسیدارە

دكتۆر مەقسود ئیسماعیل: چارەسەری ئێسك و شكان لای وەستای كوردەواری مەترسیدارە

دیدار-محەمەد هەسنانی
بزیشكێكی پسپۆری ئێسك و شكان، لە دیدارێكی زاری كرمانجی دەڵێت " تائێستا كەسانێك هۆشیاری رۆشنبیری تەندروستیان وەك پێویست نییەو لەكاتی شكانی ئەندامێكی جەستەیان لە بری پزیشكی پسپۆر و نەخۆشخانەكان روو دەكەنە لای وەستای كوردەواری و بەیتارەكان، ئەوەش كارێكی مەترسیدارە.
لەبەردەوامی قسەكانیدا د. مەقسود ئیسماعیل پزیشكی پسپۆری ئێسك و شكان و نەشەرگەری گشتی، بەزاری كرمانجی راگەیاند " شكان جەستە بریتیە لە شكانی تەواو یان ناتەواوی لە پێكهاتووە بەردەوامەكانی ئێسك، ئەویش بریتیە لە چەند جۆرە شكانێك یەكێك لەوانە شكانی داخراو: كە لەسەرخۆ بەهۆی هێزێكی راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ ڕوودەدات. هەروەها شكانی كراوە: ئەم جۆرە بەهۆی هێزێكی توندی ڕاستەوخۆ یان ناراستەخۆ ڕوودەدات .جۆرێكی تر شكانی ئاڵۆز: ئەم جۆرە شكانە داخراوە یان كراوەیە زیانی دەماری و بۆڕی یەكانی خوێن و پەردەی ناوەوەی لەگەڵدا دەبێت".
دەشڵێت " ئەركە لەكاتی ئازاری زۆر یان هەست كردن بە شكانی ئەندامێكی جەستە، راستەوحۆ كەسەكە بگەێندرێتە نەخۆشخانەو لای پزیشك و راستەو تیشكی بۆ بگیرێت بۆ ئەوەی بزانرێت ئایا شوێنی شكانەكە كوێیەو چۆنە، یان تەنها ئازارێكە پێی گەیشتووە، ئەوكات پزیشك رێوشوێنی تەندروستی بۆی دەگرێتەبەر بۆ چارەسەر كردنی، ئایا تەنها پێویستی بە بەستنەوە هەیە یان نەشتەرگەری بۆ ئەنجام بدرێت".
لەبەشێكی دیكەی قسەكانیدا د. مەقسود ئیسماعیل، نیگەرانی خۆی دەربڕی لەوەی كە بەداخەوە كەسانێك لەكاتی شكانی جەستەیان یان بوونی ئازارێكی زۆر راستەوخۆ روو دەكەنە لای ئەو كەسانەی كە وەستای كوردەوارین یان بەیتارن، ئەوەش زۆرجار لەكاتی دەستكاری كردنی كەسەكە دووچاری پەككەوتەی دەبێەوە، یان هەندێك كەس بەم هۆیەوە گەیاندراونە نەخۆشخانەو نەشتەرگەریمان بۆ ئەنجام داون، بۆیە ئەركە هاووڵاتییان ئاستی رۆشنبیری و هۆشیاریان هەبێت و لەكاتی هەر روودانێك رووبكەنە نەخۆشخانەو سەردانی پزیشكی پسپۆر بكەن، بۆ چارەسەر كردنی شكستە، نەك رووبكەنە وەستای كوردەواری و كەسانی دیكە بۆ ئەوەی دووچاری زیان و مەترسی جەستەیان نەبنەوە".
ئەوەشی خستەروو " شكان چەند جۆرێكە بۆنموونە منداڵ لەكاتی لەدایكبوونیدا لەوانەیە تووشی هەندێ شكان ببێ وەكو شكانی ئێسقانەكانی ران و قۆڵی و كەلەی سەر كلیلەی مل، بەشی زۆری ئەم شكانانە پارچەكان لەیەكتر جیاواز دەكەنەوە، زۆر جار ئەم شكانانە نازانرێت تا ئەگەری چاك بونەوە، هەستی پێ دەكرێ دوو تا سێ هەفتە پاش لەدایكبوون ئەم شكانانە زۆر خێرا چاك دەبنەوە، چاك نەبوونەوەی نەزانراوە تەنها ئەگەر ئێسقانەكە نەخۆش بێ. پارچە شكاوەكان زۆری بە خواری یەكتر دەگرنەوە، پاشان بەشی زۆریان راست دەبنەوە لە ساڵانی یەكەمی ژیانی منداڵەكە .
شكانی ئێسقانی قۆڵ: ئەم شكانە لە ناوەندی ئێسقانەكە دەبێت بە تایبەتی لە كاتێكدا كە منداڵەكە بە سەركۆم لەدایكدەبێ كە هەوڵی لەدایكبوونی منداڵەكە دەدرێ بە قۆڵ راكێشانەكە شكانەكە خوار دەبێ لەبەر ئەوەی ماسولكەكانی سەرەوە پارچە ئێسقانەكەی سەرەوەی رادەكێشن. هەندێ جار دەمارەكە ئەزیەت دەدرێت ئەم دەەمارە بە (6تا8) 8هەفتە چاك دەبێتەوە. چارەسەر كردنی ئەم شكانە دەبێت قۆڵ بەسنگەوە ببەسترێتەوە و هەندێك جار لۆكە دادەنرێت تاوەكو قۆڵە كە هەندێك بۆدەرەوە بچێت بەمەرجێك دەست و پەنجەكانی سەربەستبێت بێت بتوانێت بیانجوڵێنیت چاك بوونەوەی ئەم شكانە بە سێ هەفتە دەبێت، شكانی كلیلەی مل ئەم شكانە لەناوەندی ئێسقانەكە دەبێ كە بەهۆی پاڵە پەستۆی پەنجە لەسەر ئێسقانەكە دەبێت، لەكاتی منداڵ راكێشان بەهۆی شانی لەكاتی لەدایكبووندا پارچە شكاوەكان لەیەكتر جیاواز دەبنەوە زۆر جار نازانرێ تا یەكتر دەگرنەوە بەهۆی گرێیەك دیار دەبێت هەندێك جار هەردوو كلیلی مل دەشكێت بۆ چارە سەر بوونی ئەم شكانە هیچی پێناوێ تەنها دەبێت منداڵە كە رانەكێشرێت بۆماوەی (2تا3) هەفتە ،شكانی ئێسقانی ران:- ئەم شكانە لەبەشی سەرە وەی ئێسقانەكە دەبێت بەهۆی سورانی ئێسقانەكە لەكاتی سورانی قاچ لە حالەتی ((breech یان لەحاڵەتی دەرهێنانی منداڵە كە لەنەشتەر گەری (caesarean section) منداڵ پاش لەدایكبوونی لەدوایی مانگی یەكەم نێكی (hip) دەنوشتێتەوە بۆ گۆشەیەكی راستت بۆ لای سكی. لە بەر گرژی ماسولكەكانی (كە شتێكی ئاساییەcontraction of psoas muscle لەبەر ئەوە پارچە ئێسقانەكەی سەرەوە جیاواز دەبێت لە گەڵ پارچە ئێسقانە شكاوەكەی خوارەوە گۆشەیەكی 90 پلە دروست دەكات، ئەگەر هاتوو ئەم شكانە چارە سەر بكرێت، لەكاتێدا كە ڕانە شكاوە كە بە ڕاستی دابنرێت لە سپایكا یا سلپنیت ئەوا ئەم شكانە بەخۆڕایی یەكتر دەگرێتەوە بە پلەی 90 خواری ڕانەكە چاك دەبێتەوە، ئەم خواربونەوە لە تەمەنی (6تا8) ساڵ نامێنێت بەڵام كورتەیەكی زۆرجار ئەگەرچی كەم دەبێتەوە، چارەسەركدنی تەواوی ئەم جۆرە شكان بەراكێشانی هەردوو قاچی منداڵەكە بۆ سەرەوە بە گۆشەیەكی راست 90 و چەسپاندنی لە سەرەوەو بەستانەوەی لە خوارەوە بە هۆی سكیەوە بە تەختەكە كە دوو تا سێ هەفتەی دەوێت بۆ یەك گرتنی ئێسقانەكە و ئەگەر شكانە كە پارچە كانی زۆر لە یەكتر نەترازابن ئەوا دەتوانرێت بە سپیلنت چارە سەر بكرێت و بتوانرێت بگۆردرێت لە كاتی شوشتن".
د. مەقسود ئیسماعیل بزیشكێكی پسپۆری ئێسك و شكان و نەشەرگەری گشتی، ئەوەشی ئاشكرا كرد " شكانی كڵاوەی ئەژنۆ، هێزی راستەوخۆ وەك چەكوشو لێدان، .هێزی راكێشانی ناراستەوەخۆ كە پارچەیەكی ئێسكە كە رادەكێشێ، شێوازەكانی شكان، ئازاری راستەوخۆ وەك بەربوونەوە بەسەر ئەژنۆ یان لێدانێ بەهۆی دەشبۆردی ئۆتۆمبێل. دەبێتە هۆی دەرزێك كە ڕووەكانی لێك نەترازابن یان شكانێكی وردوو خاش بوو. ئازاری نا راستەوخۆ لە كاتێكدا روودەدات كە یەكێك پێی خۆت بگرێت بەرامبەر بەربەستێكی رەق و بە توندیش ماسولكەی چوارسەرە (quadriceps ) گرژ بكات تاوەكو بەرنەبێتەوە ئەمە دەبێتە شكانێكی پان و كەلێن لەنێوان پارچەكانیاندا هەیە .
نیشانە كانی:-
نەخۆش هەست بە ئازار و ئاوسانی ئەژنۆ دەكات، لەوانەیە پێستی پێشەوەی جومگەی داماڵرابێت(abrasion) لە كاتی دەستلێدان ئازاری دەبێت و كەلێنێكیش هەست پێبدەكرێت بۆ راستكردنەوەی ئەژنۆ پێویستە راست كردنەوەی ئەژنۆ پێویستە بپشكرێت، ئەگەر نەخۆشەكە توانی قاچی بەرز بكاتەوە بە رێكی ئەوا میكانیزمی ماسولكەی چوارسەرەی تەواوە، تیشكی ئێكX-Ray) :-) لەوانەیە یەكێك لەمانە نیشان بدات: هێلێكی شكان (یان زیاتر) بەبێ لێكترازان كە دەبێت جیابكرێتەوە لە كڵاوەی ئەژنۆی لەتبوو كە هێڵێكی لووس بەلاری درێژدەبێتەوە لە گۆشەی سەرووی لای دەرەوەی كڵاوەی ئەژنۆ، چەند هێڵێكی شكان لەگەڵ لێكترازانی نارێك و پێك، شكانێكی پان لەگەڵ هەبوونی كەلەنێك لەنێوان پاچەكانیدا".
چارەسەركردن: شكانێك كەرووەكانی لێكترازابێت یان كەمێك لێكترازابێت ئەگەر هاتوو خوێن لەناو جومگەدا هەبوو ئەوا دەریدەینین پاشان بەگەچ لوولەیەكی بۆ درووست دەكەین كە ئەژنۆی بەرێكی بگرێت بۆ ماوەی چوار هەفتە یان سێ هەفتە، شكانی وردو خاشبوو بە هەڵگرتنی ئێسكی كڵاوی ئەژنۆ بەنەشتەر گەری چارەسەر دەكرێت، شكانی پانی لێكترازاو بە رێگای نەشتەرگەری پارچەكانی دەخرێتەوە سەر یەك بەهۆی جێگیرگركەری ناوەوە لە پاشانیش ماسەلكەكەی درێژ كەرەوەی ئەژنۆش چاكبكرێتەوە، ئەگەر لەپاشان نەخۆش تووشی سوانی جومگەی ژێر كڵاوە بوو ئەوا ئێسكی كڵاوە لادەبرێت، بەمەش ئەژنۆ خێراتر چاك دەكرێتەوە لەوەی ئەگەر هات و یەكسەر دوای رووداوەكە لێبكرێتەوە. لەدوایدا پاڵپشتی گەچی بۆ دادەنێین تا ئەو كاتەی درێژكردنەوەی چالاكی ئەژنۆ دەگرێتووە، دەتوانین هەموو ڕۆژیێك لایببەین بۆ ئەوەی نەخۆش راهێنانی چالاكی پێك هێنانەوەی ئەژنۆ بكات .
پێشبینی: prognosis
هەمیشە نەخۆش ئەركی جومگەی بەباشی دەگەڕێتەوە، بەڵام رێژەیەكی زۆریان لەدوایدا توشی سوانی جومگەی ژێر كڵاوە دەبن.

زۆرترین بینراو