دەبێ ئەو بۆچوونانەی دەڵێن كیانی سیاسی نەمێنێت بە ئاسایی وەرگرین

دەبێ ئەو بۆچوونانەی دەڵێن كیانی سیاسی نەمێنێت بە ئاسایی وەرگرین

رێبین رەسول ئیسماعیل، نووسەر و چاودێری سیاسی لە دیمانەیەكی زاری كرمانجی بە راشكاوانە تیشك دەخاتە سەر كۆمەڵێك پرسی گرنگ كە لە چەند رۆژی رابردوو لە هەرێمی كوردستان سەریان هەڵدا و دۆخی سیاسی هەرێمی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.
دیمانە/ رێبین ئیبراهیم
* كیانی سیاسی هەرێمی كوردستان موڵكی كییە؟
ــ هەرێمی كوردستان بەپێی پرۆسەیەكی مێژوویی لەدوای ڕاپەرینەوە لەمیانەی كۆمەڵێك ڕێكاری سیاسییەوە دامەزراوەو، لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە بژاردەی فیدرالی بۆ مانەوە لەناو عێراق هەڵبژێردراوەو بڕیاری لەسەر دراوە. دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، ویستی خەڵكی كوردستان كە لەمیانەی بڕیارەكەی پەرلەمانەوە بەرجەستە ببوو، كرایە بنەمای پێوەندی لەگەڵ حكومەتی تازەی عێراقداو، لەدەستووری عێراقیش دانی پێدانراوە. بەو مانایەی پێكهاتن و دانپێدانان بەم كیانە سیاسییەی كە ناوی هەرێمی كوردستانە، پرۆسەیەكی دوورو درێژو ئاڵۆز بووە، هەم لەلایەنی یاسایی و دەستوورییەوە، هەمیش لەلایەنی سیاسی و جوگرافییەوە.
* كێ بڕیار لەسەر مانی و نەمانی دەدات؟
ــ ئەوەی بڕیار لەسەر نەمان و هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی كوردستان دەدات، كۆمەڵێك ڕێكارو پرۆسەی یاسایی و دەستووری و سیاسییە، بەڵام بەشێوەیەكی وا داڕێژراون، ئەگەر ئەم پرسە ئەستەمیش نەبێت، زۆر زەحمەت دەبێت، بەلایەنی كەم پێویستی بەهەمواركردنەوە یا ڕاگرتن و هەڵوەشاندنەوەی دەستووری عێراقی دەبێت، ئینجا لەمیانەی كودەتای سەربازییەوە بێت، یا هەڵگەڕانەوە لەپرۆسەی سیاسی عێراقیدا. لەپاڵ ئەمانەشدا، دەبێت یەكەمجار پەرلەمانی كوردستان بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی قەوارەی هەرێم دەربكات، ئینجا هەرێمی كوردستان ڕاپرسی بكات بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم قەوارەیە، دواتر پرۆسەی تێكەڵاوبوونەوەو ئاوێتەبوون لەگەڵ وەزارەتەكانی عێراقیش پرۆسەیەكی ئاڵۆزو سەخت دەبێت. هەموو ئەم ڕێكارانە بۆ ئەوە دانراون تاوەكو ئەم قەوارەیە بتوانێت بمێنێتەوەو بەردەوام بێت، نەوەكو هەڵبوەشێتەوە.
* ئەگەر ئەم كیانە سیاسییە نەمێنی كورد بەرەو كوێ دەروات؟
ــ با وا تەماشای ئەم پرسە نەكەین گوایە نەمانی قەوارەی سیاسی هەرێمی كوردستان كارەساتی سیاسی لێ دەكەوێتەوە، ڕاستە لەناو وڵاتێكی وەكو عێراق بەدەستووریشەوە هیچ مافێك گرێنتی ناكرێت، بەڵام لەئێستادا شەرعییەتی خودی ئەم قەوارەیە لەژێر پرسیار گەلێكی میللییانە دایە، لەناوخۆی كوردستانەوە، نەوەكو لە دەرەوەی كوردستان. ئێستا ئەوەی گومانی لەشەرعییەتی ئەم قەوارەیە هەیە، هاووڵاتییانی كوردستانن، نەوەكو دوژمنەكانی. ئەگەر قەوارەیەكی سیاسی نەتوانێت خۆی بەڕێوە ببات، نەتوانێت بەپێنج مانگ و شەش مانگ مووچەیەكی تەواو بداتە فەرمانبەرانی خۆی، كە بنەمای ئیدارەدانی ئەم قەوارەیەن، ئەگەر حزبە سیاسییەكانی لەسەر هیچ بنەمایەك ڕێَك نەكەون و وەكو مانگایەكی شیردەر تەماشای ئەم قەوارەیە بكەن و بیدۆشن و سامانی سەرزەمینی و ژێرزەمینی بۆ خۆیان و بنەماڵەكانیان بەتاڵان ببەن، سووپای وڵاتانی دراوسێ بەئارەزووی خۆیان دەیان كیلۆمەتر بێنە ناو وڵات و سەدان گوند داگیر بكەن، هەر ڕۆژەی فڕۆكەی وڵاتێك ناوچەیەك و شارێكت بۆمباباران بكات، حكومەتێك نەبێت بەرانبەری بووەستێتەوە، نەوێرێت پێی بڵێت بووەستە. بەڵام لەناوەخۆدا ئەم حكومەتە مافی هاووڵاتییانی خۆی پێشێل بكات، مووچەیان پێ نەدات، ئازادی مرۆڤەكان لەژێر هەڕەشەی ئاسایش و پۆلیسدا بێت، خۆ پیشاندان كە بەیاسای پەرلەمان مافێكی شەرعی خەڵكە، لێیان قەدەغە بكرێت و لەسەری زیندانی بكرێن، مانای وایە ئەم قەوارەیە لەناوەخۆیدا هەڵگری بنەماكانی مانەوەو درێژەدان بەخۆی نییە، نەوەكو بەهۆی فاكتەری دەرەكییەوە. ئەگەر هەرێمی كوردستان هەڵبوەشێتەوە، لەناوخۆدا هەڵدەوەشێتەوە، ئێمە خۆمان هەڵیدەوەشێنینەوە، نەوەكو لەدەرەوەڕا لەبار ببرێت.
*ئەوانەی داوای نەمانی دەكەن لە چ بازنەیەكی نەتەوەیی یا نیشتمانی دادەندرێن؟
ــ ڕاستی كاری من و هیچ كەسێك و حزبێك و دەزگایەك نییە، ناسنامەی نەتەوەیی و نیشتیمانی بەسەر هاووڵاتییانی هەرێم دابەش بكات، پێم وانییە هەر كەسێك داوای هەڵوەشاندنەوەی هەرێم بكات، خائینە، یا نەتەوەیی و نیشتیمانی نییە. ئێمە دەبێت یەكەم شت واز لەم ناسنامە درۆیانە بێنین كە خەڵكی پێ فریودراوە. ئەم جۆرە دابەشكردنە مۆدێلی بەسەر چووەو درۆكەی ئاشكرا بووە، ئەگەر دەسەڵات خۆی نەتەوەیی و نیشتیمانی نەبێت، ئەدی ئەو كات دەبێت چی بكرێت؟ ئەگەر حكومەت خۆی هیچ بنەمایەكی نیشتیمانی و نەتەوەیی نەپارێزێت؟ ئەدی ئەو كات چی بكرێت؟ هەموو ئەوانەی داوای هەڵوەشاندنەوەی هەرێمیش دەكەن، لەپەنای ناسنامەی نیشتیمانی یا نەتەوەیی یا ئیسلامییەوە داوای دەكەن، بەڵام لەڕوانگەیەكی جیاوازەوە تەماشای ئەم ناسنامە ساختەیە دەكەن. ئەوانیش گەمەیەكی تر دەكەن، وەكو گەمە ناشیرینەكانی حكومەت و پێكهاتەكانی، بگرە قێزەونتریشە.
* بە دیدی تۆ كاردانەوە لە ئاست ئەو كەسانە دەبێ چۆن بێت؟
ــ دەبێت بەپێی بنەماكانی ئازادی ڕادەربڕین و دیموكراتی، ڕێز لەبۆچوونەكانیان بگیرێت و لەم چوارچێوەیەدا ڕەخنەی لێبگرین، ئۆكەی بڕوامان پێی نییەو لەگەڵی نین، بەڵام وەكو گوتم ئەوانیش لەڕوانگەیەكی ترەوە تەماشای ئەم هەرێمە دەكەن، پێیان وایە ئەم هەرێمە بۆتە بار بەسەر هاووڵاتییانی خۆی، بۆتە نیعمەت بۆ چەند بنەماڵەیەك و، بۆتە بار بەسەر خەڵكی كوردستان. پێیان وایە ئەمە دەبێت ئەنجام و باجێكی حەتمی سیاسەت و حوكمڕانییەكی تاڵانكار و گەندەڵ بێت، حكومەتێك مانگانە بەملیۆنەها بەرمیلی نەوت دەفرۆشێت، بەڵام داهاتەكەی دیار نییەو تاڵان دەكرێت، حكومەتێك بەبێ هیچ لێپرسینەوەو پێداچوونەوە، كەوتۆتە ژێر بیست و حەوت ملیار دۆلار قەرزی دەرەكی و ناوخۆیی، حكومەتێك لەوەتەی دامەزراوە، لەكاتی قەیرانەكاندا یەكەم شت بیری لێ بكاتەوە، بڕینی مووچەی كارمەندو فەرمانبەران و خانەنشینانی خۆیەتی، بەو مانایەی فەرمانبەر دەبێت باجی فەشەلی سیاسەتی حكومەت بدات. لەهەموو دونیا كاتێك حكومەتێك شكست دێنێت، دەست لەكار دەكێشێتەوە، كاتێك حزبێك لەحكومەتدا شكست دێنێت، لەحكومەت دەكشێتەوە. ئەم حزبانەی ئێمە لەبەر تاڵانكاری و گەندەڵی، خەریكە لەحزبی سیاسییەوە دەگۆڕێن بۆ مافیای سیاسی، لێرەوە تێدەگەین ئەم جۆرە بانگەشەیە بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەرێم ئەوەندەی كاردانەوەیەكی پووچی سیاسییە، ئەوەندە بیركردنەوەیەكی سیاسییانەی لەپشت نییە.
ئایا لۆژیكییە بە هۆی خراپی حكومڕانی یا بوونی كێشەی دیكە داوا نەمانی كیانی سیاسی هەرێم بكرێت؟
ــ ئەو نموونە حوكمڕانییەی حكومەتی هەرێم، بەتایبەتی لەماوەی شەش ساڵی ڕابردوودا پێشكەشی كردووە، ئاساییە ببێتە هۆی سەرهەڵدانی بانگەشەی لەم جۆرە. بەڵام، پێویستە ئەم بانگەشەیە لەچوارچێوەی خۆیدا تەماشا بكرێت، بەو مانایەی كاردانەوەیەكی سروشتییە بەرانبەر بەو ناعەدالەتییەی لەهەرێمی كوردستان و لەحكومەتەكەی پارتی و یەكێتی و گۆڕانەوە بەرهەمهاتووە. بۆیە ئەوە ڕەنگە سەرەتای بانگەشەیەكی لەم جۆرە بێت، بەڵام بەدڵنیاییەوە كۆتاییەكەی نییە. بەردەوامی فەشەلی سیاسی حكومەتی هەرێم، لەداهاتوودا دەمانخاتە بەردەم ئەگەری تری زۆر خراپیش، بۆیە بەئاسایی ببینە ئەگەر سەرلەنوێ فەوجی جاشان لەژێر ناوی جیاوازی تازەدا كرایەوە، پێت ئاسایی بێت ئەگەر فەوجی پاسەوانی گوندەكانی توركیا، لەگوندە سنوورییەكانی ناو هەرێم لەگەڵ توركیا دروست بكرێن، پێت ئاسایی بێت ئەگەر ئێران لەسەر سنووری خۆی لەناو گوندەكانمان پاسداری تازە دروست بكات و مووچەیان پێبدات و لەدەرەوەی دەسەڵاتی حكومەتی هەرێمدا بن. لەنێو سیاسەتدا بۆچوونێكی وا هەیە دەڵێت قەیرانی ئابووری و دارایی، دایكی هەموو قەیرانە سیاسییەكانە. بۆیە پێم وایە ئەوەی تا ئێستا بینیومانە، سەرەتای قەیرانەكانە، ئەم قەیرانانە قووڵترو گەورەتر دەبن، ئەو كات لەژێر كۆنتڕۆڵیش دەردەچن. هیوادارم وامان لێ نەیەت، بەڵام بەهۆی ئەم سیاسەتە چەوتەی سی ساڵی ڕابردوو، ڕەنگە ڕۆژێك بێت داوا لەحكومەتی بەغدا بكەین، لێبوردنێكی گشتیمان بۆ دەربكات و بەسوپاسەوە وەكو هاوڵاتی عێراقی پلە دوو قبووڵمان بكەنەوە.

زۆرترین بینراو