دەرهاوێشتە ئابووریەكانی نزمبوونەوەی نرخی نەوت و ڤایرۆسی كۆڕۆنا

اسماعیل عبدالرزاق باڵەكی

 

لەڕێكەوتی (8/3/2020) نرخی نەوتی خاو لەبازاڕەكانی جیهانی نزمبوونەوەیەكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی كە زیاتر لە (20%) ی نرخەكەی لەدەست دا بەجۆریك بوو كە لە دوای جەنگی كەنداوەوە بەم جۆرە كەمنەبۆتەوە بەتێكڕایی ,هەربۆیە بە پێویستی دەزانم تیشكێك بخەمە سەر هۆكار و دەرئەنجامەكانی بەتایبەتی لەسەر عێراق و هەرێمی كوردستان,سەبارەت بە هۆكارەكانی ئەم كەمبوونەوەیە چەند هۆكاریكی ماوەكورت و ماوە درێژی هەن,
*هەرچی هۆكارە ماوەكورتەكانن وەك ڕوون و ئاشكرایە جەنگێكی سیاسی و ئابووری هەیە لەنێوان رووسیا و سعودیەی هاوپەیمانی ئەمریكا بەجۆرێك كە ڕۆژی پێنج شەمەی ڕابردوو كۆبوونەوەی (opec plus) واتە ولاتە خاوەن نەوتەكانی ئەندام لە رێكخراوەكە و دەرەوەی رێكخراوەكەش سەبارەت بە كەمكردنەوەی بڕی خستنەڕووی نەوت كۆبونەوە چونكە لە بازاڕدا بڕی خستنەڕووی نەوت زیاتربوو لە بری خواستەكەی چونكە لە ئێستادا جیهان پێویستی بە نزیكەی (97)ملیۆن بەرمیلی ڕۆژانە هەیە بەلام بڕی خراوەڕووی نەوت (100) ملیۆن بەرمیلی ڕۆژانەیە بەم پێیەش بەپێی یاسای خواست و خستەڕوو نرخی كالاكە كەم دەبێتەوە, هەربۆیە ڕێكخراوی ئۆپیك كە یەكێك لەئامانجە سەرەكیەكانی پاریزگاری كردنە لە نرخی نەوت داوای كەمكردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوتی كرد بە بڕی (1,500,000) بەرمیل تاكو بڕی خستنەرووی كەمبكاتەوە و ڕێگری بكات لەنزمبونەوەی نرخەكەی بەلاو ڕووسیا بەم داوایەی ئۆپیك و سعودیە وەك گەورەترین بەرهەمهینەری ناو رێكخراوەكە ڕازی نەبوو, ئامادەش نەبوو بڕی بەرهەمهێنانی نەوت كەم بكاتەوە.
*لەلایەكی تر ڤایرۆسی كۆرۆنای جۆری (covid-19) كە ئێستا جیهانی هەراسان كردووە كاریگەری گەورەی لەسەر ئابووری جیهان دروستكردووە بەتایبەتی شوێنی سەرهەڵدانی ڤایرۆسەكە كە ولاتی (چین)ە كە پشكی شێری زیانەكانی بەردەكەوێ بەتایبەت كەرتی پیشەسازی و بازرگانی گەشتیاری ,ئەم ولاتە بەگەورەترین كڕیار و بەكاربەری نەوت دادەنرێ لەسەر ئاستی جیهان, جا لەبەر ئەوەی ئابووری چین ئابووریەكی گەورەو قەبەیە بۆیە ڕەنگدانەوەی لەسەر ولاتانی تریش دروست دەكات بەحوكمی ئەوەی رێژەیەكی زۆری پیشەسازی جیهانی لەم ولاتەیەو جێ پەنجەی لەسەرئاستی كردارە بازرگانیەكان دیارە جا چ هەناردەكردن بێت یان هاوردە كردن بێت بۆنمونە لەماوەیەكی زەمەنی كەمدا خواستی چین لەسەر نەوت لە (14) ملیۆن بەرمیلی رۆژانە كەمبۆتەوە بۆ نزیكەی(11,5) ملیۆن بەرمیلی رۆژانە,
*هەرچی پەیوەستە بە هۆكارە درێژخایەنەكان, هەرچەندە نەوت كالایەكی ئابووری و ستراتیجی گرنگە بەتایبەت وەك سەرچاوەیەكی گرنگی ووزە و بۆ بواری پیشەسازیش و گەلێك بواری تریش بەلام لەگەڵ ئەوەشدا خاوێن نیە و ژینگە پیسكەرە و پاشماوەی ژەهراوی لەدوای خۆی جێدەهێڵێ هەربۆیەشە ولاتە پیشەسازیە پێشكەوتوەكان كەمتر خواستیان لەسەریەتی بەڵكو خەریكە ڕوو دەكەنە سەرچاوە نوێیەكانی ووزە كە یەكێك لە تایبەتمەندیەكانیان ئەوەیە ژینگە پیس ناكەن وەك تیشكی خۆر و ئاو و با ...هتد. جگە لەمانەش گازی سروشتیش كە شارەزایان وای بۆ دەچن تا ڕادەیەكی زۆر شوێنی نەوت بگرێتەوە .
سەەبارەت بە كاریگەریەكان بە تایبەت لەسەر ئابووری عێراق, عێراق یەكێكە لەو ولاتانەی كە ئابووریەكی رەیعی هەیە رەنگە چاكترین نمونەش بێت لەوبوارە هەربۆیە یەكێكە لە زەرەرمەندترین ولاتانی ئەم دۆخە چونكە داهاتی گشتی عێراق بەڕێژەی (94%) پشت بەنەوت دەبەستێ هەربۆیە هەرگۆڕانكاریەك رووبدات لەسەر نرخی نەوت و بڕەكەی راستەوخۆ كاریگەری لەسەر كۆی كایە ئابووریەكانی ئەو ولاتە جێدەهێڵێ , دۆخ و گوزەرانی هاولاتیانیش بەدەر نیە لەوكاریگەرییانە, بۆرونكردنەوەی زیاتری ئەمە تیشكێكی بچوك دەخەینە سەر بووجەی ساڵی(2020)ی عێراق كە هەرچەندە تاكو ئێستاش پەسەند نەكراوە چونكە دۆخی سیاسیش لەعێراق دۆخێكی شلۆق و ناجێگیرە و حكومەتێكی كاربەرێكەر ئیدارەی ئەم ولاتە دەكات, لە بووجەی سالی (2019)ی عێراق وا خەمڵێنرابوو كە ڕۆژانە (3,8)ملیۆن بەرمیل بەرهەمبهێنێت و نرخی هەر بەرمیلێكیش بە (56) دۆلار مەزەندە كرابوو كەچی بڕی كورتهێنانی (19) ملیار دۆلاربوو كەچی ئەمساڵ هەم نرخی نەوت دابەزیوە هەمیش بری بیەرهەمهێنانەكەی, دەرئەنجام بڕی كورتهێنان(عجز)ی لە بووجە بۆ نزیكەی (50) ملیار دۆلار بەرز دەبێتەوە ئەمە ئەگەر هاتوو نرخی نەوت بەو دۆخەی ئیستا بێت كە نرخی هەربەرمیلێك لە دەوروبەری (32) دۆلار كرین و فرۆشتنی پێوە دەكرێ بەم پێیەش ئابووری ولاتی عێراق و هاوشێوەكانی بەرەو ركود و وەستاوی دەچی. سەبارەت بەهەرێمی كوردستانیش هەمان كاریگەری دەبی چونكە ئەمیش پشكی شێر لە داهاتەكەی پشت بە نەوت دەبەستێ كە زیاترە لە (85%)ی كۆی داهاتەكانی هەروەها نزیكەی(95%)ی هەناردەكانی هەرێمی كوردستان نەوتە, تەنانەت هەرێمی كوردستان بەحوكمی ئەوەی دەولەتێكی سەربەخۆ نیە سیادەی نیە كاریگەری زیاتریشی بەردەكەوێ چونكە نەوتی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی نەوتی ڕێكخراوی (ئۆپیك) نافرۆشرێ و هەمووكات نرخی نەوتی هەرێم لەخوار نەوتی جیهانیەوەیە و هەروەها هەرێمی كوردستان ناتوانێ قەرزی دەرەكی بكات لە ولاتان و ڕێكخراوە جیهانیەكانی وەك سندوقی دراوی نێودەڵەتی و بانكی نێودەوڵەتی. هەرچەندە لەم جەنگە ئابووری و بارودۆخە نەخوازراوەی ئێستای جیهان پێیدا تێدەپەرێ هیچ لایەنێك و ولاتێك براوە نیە بەلام رێژەی زیانەكانی هەندێك ولات زیاترە لە هەندێكی تر وەك ئەو ولاتانەی كە سەرچاوەی داهاتەكانیان هەمەچەشن نیە تەنها لەیەك دەرچە داهاتیان دەست دەكەوێ وە عێراق و سعودیە و ولاتانی كەنداو بەلام لەهەموویان زیاتر عێراق چونكە وەك باسمان كرد رێژەی پشت بەستنی بە نەوت لە هەموو ئەوانی تر زیاترە ئەویش (94%) هەرچی سعودیەیە بەرێژەی (65%) روسیا(40%)هەرێمی كوردستان (85%).
جا لەبەرئەوەی هەرێمی كوردستانیش یەكێكە لەو لایەنانەی ئەم دۆخەی لەبەرژەوەندی دا نیە و تەنانەت ئەگەر هەندێك رێكار هەیە نەگیرێنە بەر ئەوا لەزەرەرمەندترینان دەبێت هەربۆیە بەپێویستی دەزانم بەشێك لەو رێكارە گرنگانە بخەمەڕوو
*ئاستی پشت بەستن بە نەوت كەمبكرێتەوە,ئابووری پێشكەوتوو و تۆكمە ئەو ئابووریەیە كە سەرچاوەی داهاتەكانی هەمەچەشنە و هەمووسێكتەرە ئابووریەكانی بەگەرخستوە هەربۆیە پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان بەپلان بایەخ بەهەموو سێكتەرەكان بدات بەتایبەتیش كشتوكاڵ كەهەرێمی كوردستان شوێنیكی گونجاوە بۆ ئاسایشی خۆراك چونكە سەرچاوەی ئاوی باش و خاكی بە پیتی هەیە, هەروەها كەرتی پیشەسازی و گەشتیاریش بەهەمان شێوە
*لە حالەتی ئێستادا ئەوەی كە زۆر پێویستە ئەوەیە كە چاو بەخەرجیە گشتیەكاندا بخشێندرێتەوە بەتایبەتی خەرجی زیادە و ناپێویست و وەستاندنی هەندێ كار و پرۆژەی سالانی پێش كە ماوەیەكە بەگەر خراونەتەوە دەكرێ بووجەكانیا بۆ بواری گرنگتری وەك تەندروستی و دەرمان و مەوادی خۆراك و بژێوی هاولاتیان تەرخان بكرێ
*پشت بەستن بە داهاتە ناوەخۆییەكان و شەفافكردنیان و رێكخستنەوەی میكانیزم شێوازی كۆكردنەوەی داهاتەكان بەژداری پێكردنیان وەك سەرچاوەیەكی گرنگە داهات وەك داهاتی خاڵە سنوریەكان و وەزارەتی ناوەخۆ و باجەكان ...هتد
*جا لەبەرئەوەی نەوت شا دەماری ئابووری ئەم ولاتەیە بە عێراق و هەرێمی كوردستانیشەوە بۆیە پێویستە كەرتی نەوت رێك بخرێتەوە ئەویش بەئەنجامدانی چەندكارێك وەك گریبەستەنەوتیەكان رونترو شەفاف بن, و كردارەكانی گەران و پشكنین و پالاوتنی نەوت ڕێك بخرێ , و پاڵاوگە نایاساییەكان دابخرێن, نەهێشتن و بنبركردنی فرۆشتنی نەوت لەرێگەی كەسیی و بەقاچاخ, دۆزینەوەی دەرچەیەكی(مخرج) دڵنیایی بۆ هەناردەكردنی نەوت , بەبازاڕكردنی نەوت و دۆزینەوەی كڕیار بۆی كە لەكۆتاییەكەی نەوت وەك كاڵایەك لۆبی بكات بۆ هەرێمی كوردستان و قەزیەی كوردی
هەموو ئەو رێكار و ڕێگە چارانەو چەندانی تریش پێویستە بگیرێنەبەر بەمەبەستی دەربازبوون لەو قەیرانە جیهانیە بەكەمترین زیان . هەرچەندە بازاڕی نەوتی جیهانی جیگیرو(استقرار) نیە پێشبینی زۆر زەحمەتە بەلام ئەزموونی پێشوو وە موئەشیرەكان وا نیشان دەدەن كە ئەم بارودۆخە كاتیە و پێشبینی دەكرێ دوای دەربازبوون لەم كەمی خواستە بەتایبەت بەهۆی كاریگەری ڤایرۆسی كۆرۆنا و كیشە سیاسیەكانی نێوان روسیا و سعودیە و ئەمریكا,نرخی نەوت بگەرێتەوە حالەتێكی ناوەندی.

 

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو