دەمانچە دەگمەنەكەی پاشایی گەورەی رواندز

دەمانچە دەگمەنەكەی پاشایی گەورەی رواندز

كۆكردنه‌وه‌ی: محەمەد هەسنانی
لەكارخانەی پاشایی گەرەی رواندز، میرنشینی سۆران، جۆرەها چەك و تەقەمەنی دروستكراون، ئەوەی زۆریش جێگەی سەرەنجی خەڵكەكە بووە، دروستكردنی جۆرە دەمانچەیەكی دەگمەن و سەرەنج راكێش بووە و زیاتر بەدەستی پلەدارو سەركردەكانی ئەو كاتەوە بووە.
دەمانچەی كارخانەی (میر محەمەد بەگ پاشای گەورەی رواندز) كە بە میرنشینی سۆران ناسراوە، كاتێك وەستا رجب، سەرپەرشتی كارخانەكەی دەكرد، وەستا غەفور كەركوكی، دەستێكی باڵای هەبووە لە دروست كردنی چەك و تەقەمەنی، هەروەها وەستا برایم ماویلی، دەستێكی باڵای هەبوو لە بیناسازی، لەساڵی 1820 دروست كراوە.
كارخانەی چەك و تەقەمەنی میری گەوەری سۆران، بەشێكی گرنگ لەم كارخانەیە چۆنیەتی دروست كردنی (باروت) بووە، كە ماددەیەكی سەرەكی پێویستە بۆ گوللە (تۆپ- تفەنگ- دەمانچە - قەرەبیناو- خۆش كردنی ڕێگاو بان دروست كردنی پرد) كارگەران و كارمەندانی ئەم بەشە زۆر بە وردبینی و زیرەكانە توانیویانە كەرەستەكانی باروت ئەو مادانەی پێویستە بۆ دروست كردنی باروت، هەر لەناو بە دەست بێنن و پەیدای بكەن، كەرەستەكانی دروست كردنی باروتی خۆمانەو لە كارخانەی میری گەورەی سۆران، لەم خاڵانە روون دەكەینەوە".
  - یەكێك لە پێكهاتەكانی جەوهەری باروت یان خوێی باروت، كە ناوە زانستیەكەی (نەتەراتی پۆتاسیومە) هێما زانستیەكەی  ( kn o 3 )بەم شێوەیە ئامادەكراوە، لە تێكەڵ كردن و كارلێكردنی خۆلە مێشی بەجێ ماوی سووتانی دار بەتایبەتی دار بەڕو لەگەڵ مادەی تێكچوی ئەندامی نایترۆجینی بە تایبەتی ڕیخۆلەی باریكی ئاژەڵان كە مادەیەكی یەكجار هەستیارە، بۆ ئەم مەبەستە زۆر زیرەكانە ئەم كارلێكردنەیان ئەنجام داوەوخوێی باروتیان دروست كردوە، كە ڕێژەكەی لە باروت 75./. 2- گۆگرد كبریت ناوە، لاتینیەكەی سولفەر و هێمازانستیەكەی (s) ئەم مادەیە ( گۆگرد) زۆر بەئاسانی دەست كەوتوون، چونكە لە كوردستان هەم بەسەربەست هەم بە شێوەی گراو كانی هەیەكە مادەی كبریتیان، زۆر لەگەڵ دایە تەنها بە كوڵان و بەرزكردنی پلەی گەرمی گیراوەكە و سارد كردنەوەی ناكاوكبریتەكە لە ئاوەكە جودا دەبێتەوە دەست دەكەوێ".
  - ڕێژە گۆگرد لە باروت 10./. 3- كاربۆن هێما زانسییەكەی ( c) یە ئەم مادەیەش، زۆر بە ئاسانی دەست كەوتووە، تەنها بە هاڕین وورد كردنی ( ڕەژو یان خەلوز ) دەست دەكەوێ، چاكترین كاربۆن لە ڕەژوی دار بەڕو دەست كەوتوە ڕێژەی كاربۆن، لە باروت 15./. كوردستانیان ئەوەیە پایەی دەوڵەتداری كە 200 ساڵ پێش ئێستا هەوڵی بۆ دراوەو بناغەی بۆ دانراوە".
 - میری گەورەی سۆران توانی لە كارخانەی، جبەخانەیەكی گەرەی هەبێت، بۆ دروستكردنی جۆرەها چەك و تەقەمەنی وە تۆپ و دەمانچە و تفەنەگ و جۆرەها تەقەمەنییەكان، كە تائێستاش چەندین جۆری تۆپەكانی پاشای گەورەی رواندز، لە مۆزەخانەو شوێنە گشتییەكان وەك سمبولێك ماوەنەتەوە، ئەوەی زۆر جێگەی سەرەنجی خەڵكەكەش بووە، دروستكردنی جۆرە دەمانچەیەكی دەگمەن و سەرەنج راكێش بووە، كە لە كارخانەی میر محەمەد، پاشایی گەروەری رواندز دروستكراوە، كە ئەمەش زیاتر بەدەستی پلەدارو سەركردەكانی ئەو كاتەوە بووە".
كارێكی دیكەی سەرەكی ئەم میرنشینەش، بریتی بوو لەوەی كە سكەی پارەی سەربەخۆ و ئاڵای تایبەت بەخۆی هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا چاكسازی و پاكسازی لە خودی بنەماڵەی خۆی دەست پێبكات و دادپەروەری و دیموكراسی یەكسانی دابین بكا، ئەمانەش هەمووی ببونە نموونەیەك بۆ پایەی دەوڵەتداری و رۆژ لەدوایی رۆژ میرنشینەكە گەشە بكات و دەستەڵاتەكانی خۆی بەرفراونتر بكات".
میرنشینی سۆران لە ساڵەكانی (1399-1835) حكومەتێكی كوردی بووە، لەسەرەتاوە لەلایەن كوردێكەوە بوو ناوی میر كەڵۆس سەرپەرشتی كراوە، دواتر لە سەردەمی میر مستەفا بەگ دا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەكات، میر مستەفا لەساڵی 1813 دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی كوڕەكەی خۆیەوە بەناوی (میر محەمەد بەگ پاشای گەورەی رواندز) كە بە میرنشینی سۆران ناسراوە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەمەدە زیاتر بە پاشا كوێرە بەناوبانگ بووە كە لەساڵی 1816 دا سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند، لەساڵی 1835 دا بەدەستی هێزەكانی عوسمانی كۆتایی بە میرنشینەكە هاتووە.

سەرچاوەكان:
میرنشینی رواندز
مێژووی میرنشینی سۆران
مێژوی كورد

زۆرترین بینراو