ریفڕاندۆمی سەربەخۆی كوردستان شۆڕشێكی ئاشتی و دیموكراسی

ریفڕاندۆمی سەربەخۆی كوردستان شۆڕشێكی ئاشتی و دیموكراسی

موڕشید برادۆستی - سۆران : رۆژی حەوتی حوزەیرانی 2017 لە كۆبوونەوەی مەسعوود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەگەڵ لایەنە سیاسییەكان و حكوومەتی هەرێم و كۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكان، رۆژی 25ی ئەیلوول 2017یان وەك رۆژی ریفراندۆمی كوردستان بۆ "مانەوە یان جیابوونەوە لە عێراق" دیاری كرد.
خەڵكی كوردستان لە ناوخۆ و دەرەوە بە تاك و كۆمەڵ بەشێواز و جۆری جیاواز خۆشحاڵی دەربڕی و پشتگیری سەربەخۆی كوردستانیان كرد، شایەنی باسە، 93%ی خەلكی باشووری كوردستان دەنگیان بە " بەڵێ "دا بۆ سەربەخۆی كوردستان، بەڵام بە داخەوە لە 16ی ئۆكتۆبەر و دووای ریفڕاندۆم لایەنێكی سیاسیی كەركووك و بەشێكی زۆری خاكی كوردستانیان پێشكەش بە سوپای عێراق و حەشدی شەعبی كرد و بەو هۆیە ئەنجامی ریفڕاندۆمەكە بۆ كاتێكی نادیار راگیرا .
سێ ساڵ، بەسەر ئەنجامدانی گشت پرسی لە باشووری كوردستان تێدەپەرێت و هێشتا شوێنەواری ریفراندۆم بە هەرێمی كوردستان دیارە، شەقام رۆژی گشت پرسی كردۆتە رۆژێكی دیرۆكی لە مێژووی ژیانیان و ئێستاشی لەگەڵ بێت بەشی هەرەزۆری كوردستانیان ئامادەن بە " بەڵێ " دەنگ بۆسەربەخۆیی كوردستان بدەن، هاووڵاتییان لەو راپۆرتەی زاری كرمانجیدا دووپاتی دەكەنەوە، ئەگەر خیانەتی لایەنێكی سیاسی نەبووایە، ئێستا ناوی كوردستان لەسەر نەخشەی جیهان دەبوو خاوەن وڵاتێكی پڕ شكۆی سەربەخۆ دەبووین.
فەیسەل سادق مامۆستای زانكۆ بە زاری كرمانجی گووت" ریفراندۆم باشترین ڕێگەی ئاشتیانەیە كە بۆ پیادە كردن و بڕیاردان لە مافی چارەنووس وەكو ئامرازێك بەكاردەهێنرێت و بەهۆیەوە دەكرێ بریار لە چارنووسی كێشەیەكی سیاسی یان یاسایی یان یەكلاكردنەوەی سنوورێك یان جۆری حوكمڕانی لە ووڵاتێك یان مانەوەی هەرێمێك لە چوارچێوەی دەوڵەتێك یان جیابوونەوەی هەرێمێك لە دەوڵەتێك جا ئەو دەوڵەتە لەوانەیە فیدرالی بێت یان دەوڵەتێكی سادە بێت . بۆ ئەم مەبەستەش واپێویست دەكات ئەو ریفراندۆمە بە هەماهەنگی بێت لە نێوان دەوڵەت و هەرێمەكە، ودەكرێ یەكلایەنەش بێت، جاری واهەیە پێویست دەكات بە بریارێكی نەتەوە یەكگرتووەكان بێت و لە ژێر چاودێری ئەوانیش بێت هەروەها جاری واش هەیە خودی دەستوری ووڵاتەكە ڕێگە بدات كە هەرێم یان نەتەوەی دیكەی ناو ووڵاتەكە مافی ئەوەیان هەبێت كە بریار لە چارەنووسی خویان بدەن ، بۆ هەموو ئەمانەش لە مێژووی گەلان و دەوڵەتان نموونەی زیندوو هەن . كە بەهۆی ریفراندۆم و بریاردان لە دیاری كردنی چارەنووس كێشەی زۆر چارەسەر بوون و زۆرێك لە گەڵانی چەوساوەش بە مافی خۆیان گەیشتوون".
سەبارەت بە ریفراندۆمی هەرێمی كوردستان ئەو مامۆستایەی زانكۆ دەڵێت" ئەوەی ڕاستی بێت لەرووی یاساییەوە هیچ كێشەیەكی نەبوو بەڵكو نیشانەی ئەو پەڕی هەست كردن بە بەرپرسیاریەتی هەرێمی و نێودەولەتی بوو لەلایەن حكومەتی هەرێم و سەركردایەتی سیاسی كوردستان، چونكە ئەوەی روویدا دژ نەبوو لەگەڵ هیچ بنەمایەكی یاسای نێودەوڵەتی بە پێچەوانەوە بەڵكو یەكانگیر بوو لەگەڵ مادەی یەكەم بڕگەی دووەمی میساقی نەتەوە یەكگرتووەكان كە مافی چارەی خۆنووسین وەكو مافێكی ڕەوای هەموو گەلان دادنێت . لەلایەكی دیكە دەرچەیەك بوو بۆ دەرباز بوون لەو هەموو كێشە و گرفتانەی كە لە عێراقدا هەن و بەهۆیەوە گەلی كورد بە مافەكانی دەگەیشت و عێراقیش لە بوونی كێشەیەكی گەورە كە ماوەی سەد ساڵە پێیەوە دەناڵێنێ دەربازی دەبوو، و كەشێكی واش دروست دەبوو كە گەلی كورد و گەلی عەرەب وەكو دوو هاوبەش و هاوپەیمان لە ناوچەكە بژین و هاوكار و یارمەتی دەری یەكتر بن لە بنیاتنان و گەشەی ئابوری و بازرگانی و زانستی و پیشەسازی و كشتوكاڵ و گەشتوگوزار تەواوی بوارەكانی تری ژیان".
ئەو پێی وایە نابێ بە پێوەڕی سەرگرتن یان سەرنەگرتن تەماشای ریفراندۆمی هەرێمی كوردستان بكرێت، دەڵێ" لەڕووی تەكنیكی و یاساییەوە ریفراندۆم هیچ كێشەیەكی نەبوو تەنانەت لەرووی دەنگدانەوە لەكەشێكی زۆر ئارام وئازاد و شەفاف بەڕێوەچوو و لەڕووی ئەنجامیشەوە ریفراندۆم سەركەوتنی بەدەست هێنا چونكە ڕێژەی نزیكەی لە سەدا نەوەدو سێی دەنگی بەڵێی بەدەست هێنا، ئەو ریفراندۆمە لەرووی یاساییەوە زۆر گرنگ بوو و دەكرێ لە هەر كاتێك كە بارودۆخ گونجاو بێت حكومەتی هەرێمی كوردستان سەركردایەتی سیاسی كوردستان سوودی لێ وەربگرن".
لە دەرئەنجامی پاڵەپەستۆی زۆری هەرێمی و تەنانەت نێودەوڵەتیش بەشێوەیەكی كاتی فشاری زۆر كەوتە سەر حكومەتی هەرێمی كوردستان و سەركردایەتی سیاسی و خەڵكی كوردستانیش كەوتە ژێر فشاری زۆری سیاسی و ئابوری و سەربازی بەڵام ئەوەندەی نەبرد زۆربەی ئەوانەی ئەو فشارەیان دروست كرد دانیان بە هەڵەی خۆیان داناو ڕەوشەكە پەیتا پەیتا ئاسایی بووەوە".
محیەدین بادلی چاودێری سیاسی بە زاری كرمانجی گووت" ڕیفراندۆم، لە هەرێم و وڵاتە دیموكراسیەكاندا، گەڕانەویە بۆ بڕیاری گەڵ و بەشدایپێكردنیان لە پرسە گرنگ و چارەنوسسازەكاندا، چونكە لەو جۆرە بڕیارو پرسانەدا، دەبێ دەستەڵات بگەڕێتەوە بۆ جەماوەر.
زیاتر گووتی" لە مادەی 121ی دەستووری عێڕاقی فیدراڵدا هاتووە دەستەڵاتی هەرێمەكان بەپێی ئەحكامەكانی ئەو دەستوورە، مافی مومارەسەكردنی دەستەڵاتەكانی یاسادان و جێبەجێكردن و دادوەریان هەیە، تەنیا ئەوانە نەبێت كە كاردەكەنە سەر تایبەتمەندیەپاوانكاریەكانی دەستەڵاتی فیدراڵی. لە مادەی 115شدا ئاماژە بەوەكراوە، كە ئەوەی لە دەستەڵاتی حكومەتی فیدرالیدا نییە، ئەوا یاسای هەرێمەكان و پارێزگاكان لە پێشترن بۆ بڕیارلێدانیان، كەواتە، لە مادەكانی 110 و 115 و 121 ی دەستووری عێراقدا بۆمان ڕووندەبێتەوە كە هەرێمی كوردستان دەتوانێت بۆ دیاریكردنی مافی چارەنووسی خۆی بڕیاری ریفراندۆم بدات".
ئەو چاودێرەی سیاسی ئاشكراشی كرد" لە ناوەڕۆكی بەندی ژمارە 4ی ساڵی 2014ی یاسای كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردن و ڕاپرسی، هەڵبژاردن و ڕاپرسییەكان و شێوازو كاتیان قبوڵكراوەو لە ئەستۆی ئەو لیژنە باڵایەدایە، لە كاتی نووسینەوەی ئەو مادەیەدا، حكومەتی عێڕاق و دادگای باڵای فیدراڵی هیچ كاردانەوە ناڕەزایان دەرنەبڕی و بێدەنگیان لێكرد، چونكە دەیانزانی ئەوە لەژێر ڕۆشنای و سێبەری دەستووری عێڕاقدایە.لەلایەكی ترەوە، سەركردایەتی كورد بەتایبەتی بەڕێز مسعود بارزانی، گەیشتبوونە ئەو قەناعەتەی كە هەرگیز ناتوانن لەگەڵ عێڕاقی پڕلە كێشەو قەیراندا بژین، چونكە ئەوان هەمیشەو لە هەموو كاتێكدا بەشێوەی ڕاستەوخۆو ناڕاستەوخۆ دژایەتی خۆیان بەرامبەر بە هەرێمی كوردستان ناشارنەوە، بەردەوام چاویان لە چەوسانەوەو داگیركردنی خاكی كورستانەو كەمترین ماف بە ئێمە ڕەوا نابینن، بۆیە كورد گەیشتە ئەو بڕوایەی كە چیتر ناتوانن بەو شێوازە لەگەڵ عێڕاقدا بژین. هەروەها بایی بەدەولەتبوونیش خوێنمان ڕشتووەو قوربانیمان داوە كە شەرعیەت و دەرفەتی ئەوەمان هەبێت مومارەسەی مافی چارەنووسی خۆمان بكەین لە چوارچێوەی بەندێكی یاسایی و جیهانیدا، كە ئەویش خۆی دەبینێتەوە لە وەرگرتنی ڕاو بۆچوونی جەماوەرەكەمان و بڕیاردانیان لەسەر داهاتووی وڵاتەكەیان".
بادلی گووتیشی" لە 25ی ئەیلوولی 2017، لە ڕۆژێكی مێژوویدا خەڵكی كوردستان بە زۆرینەیەكی ڕەها دەنگیاندا بە سەربەخۆی و جیابوونەوە لە عێڕاقی بەزۆر پێكەوەلكێنراو، ئەوەش بووە خەنجەرێك بۆ دڵی دوژمنانی چەندین ساڵەی گەڵەكەمان، كە نەیانتوانی هەزمی ئەو پرۆسە دیموكراسییەو ڕەوایەی كورد بكەن، كەوتنە گەلەكۆمەكی و جولاندنی هیزی سەربازی بۆسەر خاكی كوردستان، بە سوود وەرگرتن لە گروپێكی خیانەتكارو خاكفرۆش، بەم هۆیەوە بەشێك لە خاكی كوردان داگیركراو گەمارۆی زەوی و ئاسمانیان خستەسەر كوردستان.بەڵام ریفراندۆم بووە كارتێك و دەنگێكی بەهێز كە ژیان و پێكەوە بوون لەگەڵ عەڕەبەكان مەحاڵە، هەروەها ریفراندۆم هەنگاو و بازدانێكی بەهێزی دیموكراسی و سیاسی بوو بەرەو ئامانجی سەربەخۆی و دەوڵەتبوون، هەركاتێك سەردەم و كاتەكان ڕەخسان، ئەوا ڕیفراندۆم كارتێكی بەهێزە بۆ گەیشتن بە دوائامانجی نەتەوەكەمان كە ئەویش سەربەخۆی كوردستانە".
لای خۆشیەوە، هەژار رەحیمی مامۆستای زانكۆ بە زاری كرمانجی گووت" سێ ساڵ بەسەر یادێكی پڕ شكۆ و مەزن لە باشووری كوردستان تێدەپەڕێت، ئەویش یادی رێفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستانە، رێفراندۆمێك كە بە دەنگی %93ی بەشداربووانی خەڵكی كوردستان، مۆر كرا. رێفراندۆمێك كە دواجار بوو بە یەكێك لە پڕ شانازی ترین ئەكتە سیاسییەكانی مێژووی هاوچەرخی كورد.

ئاورنگ شێخ عەلی یاسا ناس و نووسەر لە بارەی ریفڕاندۆمی كوردستان بە زاری كرمانجی راگەیاند" ریفڕاندۆم خاڵی وەرچەرخانە و مێژوو دەكاتە دووبەش، چونكە بە درێژای مێژوو دەوڵەتی عێراق زوڵم و ستەمی بەرامبەر بە كورد كردووە، تەمەنی دەوڵەتی عێراق 20 بۆ 30 ساڵ بووە كە دەست بە تەعریبی ناوچە كستووكاڵی و شوێنە ستراتیژیەكان كراوە، لەلایەكی دیكەوە ئەوانی تر لە كوردستان بەر لێشاوی ئەنفال و كیمیاباران و وێران كردنی گوندەكان كەوتوون، بەلای دەوڵەتی عێراق قڕكردن و جینۆساید بووە، تەنانەت زۆربەی نوسەرانی عەڕەب و توركیش حاشا لەو راستییە ناكەن و كە كورد بە درێژای مێژوو چەوسێندراوەتەوە و غەدری بەرامبەر كراوە، ئەمە ئەوە دەسەلمێنێت كە پێش ریفڕاندۆمیش كورد خاكی داگیر كراوە و چەوسَنراوتەوە تەنانەت كار گەیشتە ئەو رادەیەی كە ناوی شاری كەركووك بگۆڕن بۆ بۆیە دەتوانین بڵێیین ریفڕاندۆم كە ئەنجامدرا بەهۆی ئەو هەموو نا عەدالەتییە و ستەممە بووە كە بەرامبەر گەلی كورد كراوە، چونكە لە دووای 2003 و پێكهێنانی عێراق دیسان دان بە ماف و ئیمتیازاتەكانی كورد نەنرا و دووبارە ستەم بەرامبەر بە كورد كرا و هەموو هەوڵێك درا كە مافەكانی كورد بە تەواوی دابین نەكرێت .
ئاورنگ شێخ عەلی، دووپاتی كردەوە" بۆیە ریفراندۆم بڕیارێكی بوێرانە بوو لە كە لایەن سەرۆك بارزانی درا و زۆربەی زۆری خەلكی كوردستان بە بەڵێ دەنگیان بۆ جیابوونەوە لە عێراقدا، ریفڕاندۆم زۆر پێویست بوو تا بە جیهان ببینێت و ببیستێت بزانێت كوردیش هەیە، لەلایەكی دیكەشەوە خەونی هەموو كوردێكی دڵسۆزە سەربەخۆی كوردستان، ئەوەی لایەنە جوانەكانی ریفڕاندۆم بینیمان، یەك دەنگی و یەك رەنگی و هەست كردن بە نیشتیمانپەروەری كورد بوو لە باشووری كوردستان، كە بێ گوێدان بە بەرژەوەندی حیزبی و مەبەستێكی دیاری كراو، روویان كردە سەر سندووقی دەنگدان و بە تێكڕای دەنگ و وتییان بەڵێ بۆ سەربەخۆی كوردستان .
گووتیشی" بە داخەوە دووای بەڕێوەچوونی پڕۆسەی رێفراندۆم، لایەنێكی كوردی دەستی لەگەڵ دوژمن تێكەڵ كرد و خیانەتی بەرامبەر بە خەلك و خاكی كوردستان كرد، دووبارە خەونی كوردیان لە گۆڕنا و خیانەتی 16ی ئۆكتۆبەر بووە پەلەیەكی رەش لە سەر سیاسەتی ئەوان و بۆ هەمیشە سەرشۆڕییان بۆ دەمێنێتەوە".

زۆرترین بینراو