زمانی كوردیی، پاسەوانی بوون-دایك نییە

هەندرێن

 


«تەبەعییەتا وان ئەگەر چ عارە
ئەو عار لخەلقێ نامدارە
نامووسە ل حاكم و ئەمیران
تاوان چییە شاعیر و فەقیران».
ئەحمەدی خانێ

« یەك بە یەك بوونە خائینی دەوڵەت
خائینی موڵلك و دوشمنی میللەت».
حاجی قادری كۆیی

(ئەم تێبینییانە لەسەر زماندا چەند ساڵ لەمەوبەر نووسراوە، كە ئێستا بوونی لەوكات زیاتر بە دەردی لە بیرچوونەوە دەتلێتەوە، بۆیە هیچی نوێ لەناو زمانی كوردییدا لە ئارادا نییە)
زمان قسە كردن نییە، چونكە قسەكردن بەشێكە لە جەستە، غەریزە، لە خۆڕسكی گیانەوەران.
زمان بەدیارخستنی كولتوور، زایەڵەی ویست، رێكردنە بەرەو بوونایەتییە جیاوەزەكەت.
زمان لە یادگەوە دەستپێدەكا و بەرەو خۆیەوە دەجوولێ، تا زایەڵەی ژیان، دەنگ، رەنگ و زەنایەكانی خاكی بوونی دەرەكیی و ناوەكییەتی بوونت كۆبكاتەوە و بە گۆ بهێنێت، واتە وەك بوونێكی جیاواز لە دایك بیت، دەربكەویت و ببیت بە خۆت.
لێرەوە زمان نەبۆتە ئەو هزرە كە بوون بدۆزێتەوە، چونكە لە كن كورد زمان هێشتا لە وسەی رۆژانە، كە ئەمیش زمان نییە، تێپەڕی نەكردووە؛ زمان لە كن كورد، بە تایبەتیش لە هەرێمی كوردستان، كولتوور نییە، چونكە زمانی ئیستای كوردیی، زمانی دەرەوەی خۆیەتی،لاساییە؛ زمان لە كن كورد زایەڵەی ویستیش نییە، چونكە كورد لەم هەرێمە هەرایەدا، وازی لە بانگی زمان هێناوە، خۆی بە بێزمانیی، یانیش بە ڵاڵی خەریكی گغەكردنە بە زمانی ئەوانیتر؛ زمان لەم هەرێمەدا دەنگ، رەنگ و زەنایەكانی خاكی بوونی دەرەكیی و ناوەكیش نییە، چونكە خاك و بوونایەتی بوو بە خاشاك.و بەرخۆری دەرەكیی. بۆیە لە دەرەوەی گوتارێكی مێژوویی بێزمانین. هەر ئەمەیشە وایكردووە، نە دەبین بە خۆمان و نە بەوانیتریش. زمانی ئێمە نە توانیویەتی خۆمان كۆبكاتەوە نە ئەوانیتریش گوێیان لێمان بێت. لە ئاكامی ئەمەدا، ئێمە لە زمانی خۆماندا نامۆین.
لەوەش زێتر، زمانی كوردیی لەم هەرێمەدا، یادەوەریی تاڵانكراوە، چونكە یادگە، یادەوەریی ئەم هەرێمە وەك موەلیدەی چوار ئەمپێر، تەنێ مانگێكی لە مێژوو لە بیر ماوە و دەمێنێت.
لەوەش بترازێ، لە دۆخی بێماڵیی زمانی كوردییدا نەوەی ئێستا وەك میراتگری نەوەی رابردوو، نازانێت لە كام سەتەدا دەژیت؛ نازانێت كورد كەی دابەشكرا؛ نازانێت بۆ كوردە؛ نازانێت نەتەوە چییە و بۆ دەبێ لە خێڵ و هۆزەوە ببێت بە نەتەوە، كە نەشبێت هێشتا لە نەبووندایە؛ نازانێت ئەنفال كەی بوو. هەر بۆیە ئێستا زۆرینە، بۆ ئەوەی نەڵێم گشت، نازانێت بۆ هەیە و بۆ بێزارێكی بێزمانە، چونكە زمانێكی نییە بۆ دەربڕین؛ چونكە یادەوەرییەكی نییە بۆ دەستپێك و رێكردن بەرەو خۆی..
تۆ مرۆڤگەل، كۆمەڵگەیەكت دیوە، خوێندكارەكانی، ئەكادیمییەكانی، نووسەرەكانی، لە سیاسییەكانیشی بگەڕێ، نەزانێت ئاخافتنێكی رێك و كۆك، بە زمانەكەی خۆیەوە دەرببڕێت،؛كۆمەڵگەیەكت دیوە، كە زمان بەشێكی سەرەكی بێت لە بوونی جیاوازی كولتووریی و سیاسییەكەی، كەچی زۆرینەی خوێندەوارانی نە هەست بە بایەخی زانینی رینووس، نە بە خاڵبەندیی و نە بە ئاوازی زمانەكەی بكا ؟! لە دۆخی ئەوهای زمانییدا، بوونایەتی لە ماڵ بەدەرە. كۆمەڵگەیەكت دیوە، بەشی هەرە زۆری كتێبی نووسەرەكانی زمان نەزانیت و بشبن بە نووسەری گەورەی گەلەكەمان؟... هەر بەراست، كۆمەمەڵگەیەكت دیوە، ئەو هەموو زانستگە و مەكتەب و ... هەبێت، كەچی زۆرینەی ئەندامەكانی نەتوانن نە بەزمانی دایكی و نە بە زمانێكی دیكەش، نە بە جوانی قسە بكە و نە بشنووسێت؟
تۆ خوێندكاری زمانی كوردیی، ئەدەب، كۆمەڵناسیی، مێژوو و ... تاد زانستگەی هیچ نەتەوەیەكت دیوە، بە زمانی ئەدەب، نووسراو، ستاندەرد قسەكردن، لە كاتێكدا دوای دەیان ساڵ خوێندن بیری لەوە نەكردۆتەوە كە ناتوانێ كۆپلەیەك لە نووسین بە زمانی دایكی خۆی بە جوانی بخوێنێتەوە، كەچی خۆی بە رەوا بزانێت بڵێت، دەرسەكە زمانی فەلسەفیی، سەخت و ... تاد، تێناگەین؟
كەواتە لە یادی زمانی دایكدا، خەوشێك نییە ددان بەوەدا بنێین كە ئێمە هێشتا لە زماندا هەڵوەداین، تەنێ زمانێكی سادەی هەستەكییمان هەیە نەك پاسەوانی بوونن-دایك، چونكە زمان لە بوونی ئێمەدا، كردەیەكی بیركردنەوە نییە.
بۆیە لێرەدا یادی زمانی دایكیش، بوو بە بەشێك لە بۆنە و ئاهەنگە لاسایكردنەوەكان.

«تێكدا نە دگالبن نە نەگلوب
ڤێكرا نە موحێبن ئەو نە مەحبوون
بێ بەهرەنە وان ژ عیشقبازی
فارغ ژ حەقیقی و مەجازی
كورمانج نە لڕ دبێ و نەزانن
ئەمما د یەتتم وبێ مەجالن
فیلجوملە نە جاهل و نەزانن
بەلكی د سێفیل وبێ خودانن».
ئەحمەدی خانێ

«حاڵەتی ژێر دەستی هەر وایە
نۆكەری كاری چاكی بۆ نایە»
حاجی قادری كۆیی

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

بیروڕا

زۆرترین بینراو