زمانی كوردی لەنێو تیۆرە كۆن ونوێیەكانی زماندا

د.رێبوار شوانی

 پسپۆری زمانەوانی
زانكۆی سۆران
پێش ئەوەی بێینە سەر دەست نیشانكردنی زمانی كوردی لە نێو تیۆرەكاندا، باشتر وایە پێناسەی خودی زمان بكەینە دەست پێكێك بۆ ئەم باسە، بێگومان لەبەر پێگەو كاریگەری زمان لە ژیانی مرۆڤایەتیدا گرنگی یەكی زۆری پێدراوە لە لایەن پسپۆرانی بوارە جیاجیاكان، لەو گۆشە نیگایەی كە زانستی زمان و هەموو زانستەكانی تریش بەرهەمی مرۆڤن، بۆیە پەیوەندیەكی پتەو وبەهێز دروست دەبێت لەنیوان زمان و بوارەكانی تری زانستی و مەعریفی لە لای مرۆڤ، لە ئەنجامد رێژەیەكی زۆر دەبینین لە پێناسە كە بۆ زمان كراوە لەكۆن و ئیستادا،هەریەكەو لە گۆشەنیگایەتی تایبەتیەوە.
ئەوەی من بە باشی دەزانم لێرەدا باسی دوو لەو پێناسانە بكەم كە بە بۆچوونی من هەریەكەیان گرنگی تایبەتی خۆی هەبوە، یەكیك لەو پیناسانە:
پێناسەی یەكەم هی زانای بەناوبانگی زمانەوانی عەرەبی (ابن جنی) یە كە لەسالی (391كۆچی) كۆچی دوای كردوە، كە لە رستەیەكدا زمان و هەندیك لە تایبەتمەندی یەكانی دیار ی دەكات، كە بەم شێوە بە زمانی عەرەبی پێناسەی دەكات ( أصوات یعبر بها كل قوم عن أغراچهم) واتە زمان بریتی یە لە كۆمەلە دەنگێگ كە بەكاردێت لەلایەن هەر نەتەوەیەك بۆ دەربڕینی پێداوستی یەكان و لەیەكتر گەیشتن، ئەگەر ووردتر ئەم پێناسەیە شی بكەینەوە بەپێی پێودانگە زمانەوانیەكان ئەوا دەبینین بەشێەوەیەكی زانستی باسی لە تایبەتمەندیەكانی زمان كردوە لەوانەش:
یەكەم: گرنگی دان بەلایەنی دەنگ ودەنگسازی ( لغە النگق) وباس نەكردنی زمانی نوسین ( لغە الكتابە) ، كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا بیركردنەوەیەكی ژیرانەیە،چونكە زمانی دەنگی زمانیكی زندووە بەو مانایەی هەرچی دیاردەی دەنگی هەیە تێیدا دەردەكەویت وەكو ئاوازەكانی دەنگ بێ ئەوەی پەناببرێتە بەر نیشانەكانی پرسیار و سەرسوڕمان ...هتد، ئەمە لەلایەك،لەلایەكی تریشەوە ئاماژەیە بەوەی كە زمان پێك دیت لەكۆمەلە هیّمایەكی دەنگی، هەر یەك لەو هێمایانە هەلگری هێمایەكی واتایی یە، كاتیك مێشكی مرۆڤ هەلدەستێت بەگۆرینی هێما دەنگی یەكان بۆ واتایی یەكان
دووەم:زمان هۆكاری دەربڕینی هەست وسۆز و گەیاندنی بیرە بۆ بەرامبەر، واتە هۆكاری لەیەكتر گەیشتنە.
سێیەم: زمان لە كۆمەلگایەكەوە بۆ كۆمەلگایەكی تر جیاوازە.
پێناسەی دووەم/ لای ناودارو بیرمەندی زمانەوانی سویسری(فردیناند دی سۆسێر) كە بە دامەزرینەری رێبازی وەسفی و قوتابخانەی بینیەوەی (المدرسە البنیویە) وزمانەوانی رۆژئاوا بەشێوەیەكی گشتی دادەنریت، بۆ پێناسەی زمان دەلیت:(زمان بەرهەمێكی مرۆیی یە، هەروەها بریتی یە لەكۆمەلێك داب و نەریتی پێوست كە هەر كۆمەلگایەك دەیگرێتەبەر بۆ لەیەكترگەیشتن ) هەروەها دەلێت:( زمان بریتی یە لە كۆمەلێك هێما و نیشانەی رێكخراو بۆ گەیاندنی بیرۆكەكان). لەم پێناسەیەش دەتوانین كۆمەلێك تایبەتمەندی زمان دەست نیشان بكەین لەوانە:
یەكەم: زمان بەرهەم و دەرهاویشتەی مرۆڤەكانە، بەواتای ئەوەی زمان تایبەتە بەمرۆڤ و هەر لەمرۆڤیش سەرچاوەی گرتوە، ئەمەش وەلامێكە بۆ ئەوانەی كە پێ یان وایە زمان سروشە یاخود ئیلهام(تیۆری ئیلهام و وەحی)، بەمەش دی سۆسێر تیۆری ریككەوتن بەگونجاوتر دەزانیت بۆ لێك دانەوەی سەرهەلدان و دابەش بوونی زمانەكان.
دووەم: زمان كۆمەلێك داب ونەریتە كە كۆمەلگا لەسەریان رێك كەوتووە، داب و نەریتە زمانیەكانیش هەموو ئاستەكانی زمان دەگرێتەوە.
سێیەم:زمان كۆمەلێك هێمای دەنگی یە، كە هەریەك لەو هێمایانە نیشانەیە بۆ واتایەكی دیاریكراو، مێشك بەو توانایەی كە پێیدراوە هەلدەستێت بە وەرگێرانیان و كردنەوەی كۆدەكانیان.
چوارەم: زمان هۆكاری سەرەكی دەربڕینە.
پێنجەم: زمان لە كۆمەلگایەكەوە بۆ یەكی تر دەگۆرێت.
شەشەم: زمان بە كرداری قسەكردن دیتە بوون,(جیاوازی كردن لەنیوان زمان و ئاخاوتن)
سەبارەت بە تیۆرەكانی پۆلێن كردنی زمانەكان و دابەشكردنیان بۆ سەر چەند خێزان وگروپێك، ئەوا دەتوانین بیانكەینە دوو جۆر:
یەكەم: تیۆرە كۆنەكان
دووەم: تیۆرە نوێ یەكان
تیۆرە كۆنەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە زمانەكان بەهۆی رووداوی تۆفانەكەی پێغەمبەر نوح (دروودی خوای لەسەر) لەناودەچن و جارێكی تر سەرهەلدەدەنەوە و دابەش دەبنەوە، بە پێی ئەم تیۆرەش سێ (3) پۆلین كردن هەیە بۆ زمان، هەر جۆریكان ناونراوە بە ناوی كورەكانی نوح كە ئەوانیش:
یەكەم: زمانە یافسی یەكان: ناو نراوە بە ناوی ( یافپ) كوری نوح،نیشتمانی رەسەنی ئەم جۆرەیان بابل و ئەرمینیایە، پاشان بەشێكیان كۆچ دەكەن بۆ هیند و و بوخاراو ئەفغانستان و بەشێكیش بۆ ئەوروپا، ئەم بەشەش زۆرترین زمانەكان لەخۆی دەگرێت، كە ئەوانیش زمانە هیندی یەكان و ئەورۆپی یەكان و ئیرانیەكانن،
دووەم: زمانە سامی یەكان: نیشتمانی رەسەنی ئەم جۆرەیان بەشی رۆژئاوای كیشوەری ئاسیایە، وەكو زمانەكانی عەرەبی و عیبری و ئاشوری وسوریانی وكەنعانی و....هتد دەگرێتەوە.
سێیەم:زمانە حامی یەكان: شوێنی رەسەنی ئەم جۆرەیان بەشی رۆژئاوای كیشوەری ئەفریقیایە، وەكو زمانی میسریە كۆنەكان ( قیبتیەكان) و حەبەشی و نۆبیەكان وبەربەری یەكان ..هتد دەگرێتەوە.
بە پیًی ئەم تیۆرە زمانی كوردی دەكەوێتە بەشی زمانە یافسی یەكان و لەخیزانی زمانە ئیرانیەكان پۆلێن دەكریت، هاوشێوەی زمانی فارسی و ئەفغانی و پاكستانی و پەشتووی و بەلووجی و...هتد.
بەشی دووەم وكۆتایی
لەبەشی یەكەمی ئەم بابەتە، باسی پێناسەكانی زمانمان كرد، هەروەها تیۆرەكانی پۆلین كردنی زمانیشمان دەست نیشان كرد، گوتمان تیۆرەكان دوو جۆرن: تیۆری كۆن و تیۆری نوێ‌، شوین و پێگەی زمانی كوردیمان دەست نیشان كرد لە تیۆری كۆندا، لەم بەشەدا باس لە شوینی زمانی كوردی دەكەین بە پێی تیۆرە نوێ‌ یەكان.
گرنگترین تیۆرە نوێ یەكان بریتین لە دوو تیۆر:
یەكەم/ تیۆری فردریك شلیگل (1772-1829)
ئەم تیۆرە لەلایەن زمانەوانی ئەلمانی شلیگل دامەزراوە بۆیە بەناوی ئەویش ناونراوە، بەپێی ئەم تیۆرە هەموو زمانەكان لەسەر بنەمای مۆرفۆلۆژی واتە چۆنیەتی دروست بوونی ووشە دەكرین بە سێ‌ بەشەوە كە ئەمانەن:
1/ زمانە لكاوەكان (إلصاقی): ئەو زمانانەن كە بۆ دروست كردنی ووشە پەنا دەبردریتە بەر پێشگر و پاشگرەكان، كاتێك ئەم پێشگروپاشگرانە دەخرێنە سەر ڕەگی ووشەكان لە ئەنجامدا وشەیەكی نوێ دروست دەكرێت.وەكو زمانەكانی توركی و ژاپۆنی.
2/ زمانە تێكچڕژاوەكان (تصریفی): بریتین لەو زمانانەی كە وشە دروست دەبیت لە ئەنجامی گۆرانكاریە مۆرفۆلۆژیە ناواخنەكانەوە، كە تێیدا وشە گۆڕانكاری زۆر بەخۆیەوە دەبینێت. وەكو زمانی عەرەبی و زمانی كوردی.
3/ زمانە دابڕاوەكان ( عازلە): ئەو زمانانەن كە پشت نابەستێ‌ بە گیرەكەكانەوە، بەلكو وشەكان لە شیوەی مۆرفیمی سەربەخۆن، كە دەكرێ وشە سادەكانی زمانی كوردی لەم جۆرەیان بن.
ئەوەی تێبینی دەكرێ لەم تیۆرە ئەوەیە: كە خاوەنی جیاكەرەوەیەكی زانستی وورد نیە بۆ پۆلێن كردنی زمانەكان، بۆ نموونە زمانی كوردی دەكرێت لە هەر سێ‌ جۆر پۆلێن بكرێت، هەروەها زمانی عەرەبیش، بۆیە ئەم تیۆرە بەرەو دواوە پاشەكشەی كرد لەناوەندە زانستی و ئەكادیمیەكانی زمان.
دووەم/ تیۆری ماكس مۆلەر (1823-1900)
ئەم تیۆرە بنیات نراوە لەسەر بنەمای خزمایەتی و نزیكی لەنیوان ئاستەكانی زمان، بەپێی ئەم تیۆرەش زمانەكان دابەش دەبن بەسەر سێ‌ خیزان:
شوێنی رەسەنی ئەم زمانانە (ئاریا یان ئاریان) بوە، كە دەكەویتە (بانی ئێران) لە چیای زاگرۆس لە رۆژئاواوە تا روباری سند لە رۆژهەلاتەوە دەگریتەوە، وشەی ئێرانیش هەر لە ئاریانەوە هاتووە، ئینجا لەسێ‌ خیزانی زمانی پێك هاتوون:
1/ زمانە هیندیەكان( هندی كۆن، هندی نوێ‌،بەهاراتی، تیلۆغۆ،میراسی،تامیل،ئۆردی)
2/ زمانە ئێرانیەكان: ( فارسی كۆن، پەهلەوی، فارسی نوێ‌،كوردی كۆن(ئاڤیستا)، كوردی نوێ‌، پەشتوی، بەلوجی، پاكستانی، ئەفغانی، تاجیكی)
3/ زمانە ئەوروپایی یەكان( جەرمانی،یۆنانی و ئیتالی و سلاڤی ...)
زمانی كوردی لەم جۆرە پۆلین دەكریت لە خیزانی زمانە ئێرانیەكان.
دووەم/ زمانە سامی حامی یەكان: بەشێك لە زمانە ئەفریقی یەكان و ئاسیایی یەكان دەگرێتەوە، رۆژهەلاتی ناوەراست بەشیوەیەكی گشتی و باكوور و رۆژهەلاتی ئەفریقیا دەگرێتەوە، لە دیارترین زمانەكانی ئەم جۆرەیان: زمانی عەربی و عیبریە.
سێ‌ یەم/ زمانە تۆرانیەكان: لەم جۆرەیاندا هیج لێك چوون و خزمایەتیەك نابینرێت، تەنها ئەوە نەبیت كە لەژێر ئەم ناوە كۆمەلێك زمانی دوور بەیەك كۆكراوەتەوە، وەكو زمانەكانی: توركی و توركمانی و مەغۆلی و مەنشوری ....هتد
كەواتە بە پێی ئەم تیۆرە زمانی كوردی لە خیزانی زمانە ئیرانیەكانە كە ئەویش بەشێكە لە زمانە هیندۆئۆرپیەكان.

زۆرترین بینراو