زمان و شارستانییەت

ئەحمەد كامەران
21 ی شووباتی هەموو ساڵێك وەك رۆژی زمان دیاری كراوە, ئەمەش رۆژێكی گرنگە چونكە زمان وەك ئەوەی دەگوترێت بە ناسنامەی سەرەكی گەلان دادەندرێت، واتە بۆ ناسینەوەی هەر گەلێك لە رووی كولتووری و شارستانییەكەی سەرەتا لە رێگای زمانەكەیەوە پەنجە دەخرێتە سەر ئەو گەلە بۆ ناسینەوەی.
ئەگەر چی بە درێژایی مێژوو چەندین زمان بوونیان هەبووە، هەریەكەیان تایبەت بە گەلێك بوونە، بەڵام لەگەڵ لە ناوچوونی ئەو گەلەوە راستەوخۆ زمانەكەش لەگەڵی لەناوچووە، بۆ نموونە وەك زمانی (سۆمەری و ئەكەدی) كە خاوەنی زمانێكی تایبەت بەخۆیان بوون، بەڵام لەگەڵ لەناوچوونیان زمانەكەیشیان فەوتا، ئەوەی ئێستا مابێتەوە لە پاشماوەی ئەو دووزمانە ئەوەیە كە لە ناوەندە ئەكادیمییەكان خوێندنەوەی لەسەر دەكرێََت, یا تەنها توێژینەوەی لەسەر دەكرێت، لەگەڵ ئەوەشدا وەك لایەنی مێژوویی دەخوێندرێت بۆ ناسینی زمانی ئەو دوو گەلە، هەر چەندە ئەم دوو زمانە وەك نموونەیەك بوو خستمەڕوو، لە بنەڕەتدا چەندین زمانی دیكەمان هەبووە، بە درێژایی مێژوو لەناوچوون لەگەڵ ئەوەشدا لە مێژوو تۆمار نەكراون و بە نادیاری ماونەتەوە, ئەگەر چی لە سەدەی بیست و یەكداین و نزیكەی 1600 زمان بوونیان هەیە لە جیهان ، جگە لەوەش ئەم زمانانە خۆیان لە چەندین شێوەزار دەبینێتەوە، ئەمەش جێگای سەرسووڕمانە كە گۆیەكی زەوی ئەم هەموو زمان و شێوەزارە لە خۆی هەڵگرتووە، لە پاڵ ئەوەشدا زۆری ئەم زمانانە لەلایەكی دیكەوە بۆتە مایەی نائارامی كە هەر خاوەن زمانێك دەیەوێت خۆی بەسەر زمانەكانی دیكەدا بەسەپێنێت، لە دەرەئەنجامی ئەمەشدا جەنگ و ململانێ درووست دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا هەندێكیان بەهۆی بارودۆخی جیا جیاوە مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە ئەمەش دەبێتە هۆی لەناوچوونی ئەو گەلە.
هەر كاتێك دەربارەی پرسێك قسە بكەین یا تاوتووێ بكرێت، پێویستە ناوی گەلێكی ستەملێكراو بێتە نێو ئەو پرسانەوە ئەویش گەلی (كورد)ە، ئەگەر چی پرسەكە دەربارەی زمانە بێگومان كوردیش یەكێكە لەو گەلانەی خاوەن زمانێكی فرەوان و تایبەت بەخۆیەتی بەپێی ڕیزبەندییەكان بێت، لە پلەی (40) هەمین زمانی جیهان دایە, بەڵام ئەوەی جێگای نیگەرانییە ئەوەیە بە درێژایی مێژوو هەوڵدراوە ئەم گەلە ناسنامەكەی لێ بسێننەوە ئەویش زمانە شیرینەكەیتی لەپاڵ ئەوەشدا داگیر كردنی خاكەكەی، بەتایبەتیش لەلایەن گەلانی ( فارس و عەرەب و تورك) ئەگەر چی ئەم سێ گەلە رەگەز پەرستە بەردەوام هەوڵیان داوە زمانی كوردی و بوونی كورد بسڕێننەوە لە نەخشەدا یا هەوڵی بچووكردنەوەیان داوە لە هەموو روویەكەوە، بەڵام هەمیشە شكستیان هێناوە هەردەم شكستیش دەهێنن بەرامبەر بە گەلی كوردی خێر لەخۆ نەدیو, رەنگە لە هەندێ لایەنەوە بەشێوەیەكی كرچ و كاڵ گاریگەرییان درووست كردووە بۆ سەر زمانی كوردی، بەڵام نەیانتوانیوە تەواوی زمان و شارستانییەتی خۆیان بەسەر گەلی كوردا بسەپێنن.
هەڵبەتە پرسێكی تری مەترسیدار بۆ سەر زمانی كوردی بریتییە لە حوكمی دەسەڵاتدارانی كوردی كە ماوەی 28 لە هەرێمی كوردستان دەسەڵاتیان گرتۆتە دەست, وایان كردووە ژینگەیەكی نا لەبار بۆ خەڵكی هەرێمی كوردستان درووست بكەن لە هەموو روویەكەوە, كە هەر جارەو خەڵك تووشی قەیرانێك دەكەن جارێك كارەبا و نەوت و غاز و بێ كاری و نەبوونی دامەزراندن بۆ گەنجان, دەرئەنجامی ئەم هەموو ناخۆشییە دەبێتە هۆی ئەوەی لەلای بەشێكی زۆری تاكی كوردی رقی لە زمانی خۆی ببێتەوە، بەتایەتیش لە نێو بەشێكی زۆر توێژی گەنجان كاتێ دەبینێت هەلی كاری دەست ناكەوێت، دەڵێن: زمان و ئاڵا و خاك بەمن چی كە هەلی كارێكم دەست ناكەوێت، بێگومان ئەم قسانە جێگای داخە لەبەر ئەوەی زمان و خاك و ئاڵا هیچ پەیوەست نەكراوە بەم دەسەڵاتە، بەڵكو ئەوە شەرەفێكە وەكو هەموو گەلێكی تر هەمانە, ئەگەر چی ئەم بارودۆخە وا بەردەوام بێت ئەم تۆزە خاك و زمان و ئاڵایەشمان دەكەوێتە لێواری مەترسییەوە لەلایەن دووژمنانەوە، بۆیە ناكرێت بەهۆی پرسێكی سیاسی و ئابووری كۆمەڵێك پرسی دروستكراودا ئێمە زمانی خۆمان بخەینە مەترسییەوە, چونكە دوایی دووژمنان ئەم هەلانە بۆ خۆیان دەقۆزنەوە و چەندین كاری نەخوازراو بەرامبەر بە كورد ئەنجام دەدەن.
(هەردەم زیندو وشیرین بێت زمانی كوردی).

 

زۆرترین بینراو