شانەدەر كۆنترین و گەورەترین ئەشكەوت لە كوردستان و عێراقدا

شانەدەر كۆنترین و گەورەترین ئەشكەوت لە كوردستان و عێراقدا

كۆكردنەوەی-محەمەد هەسنانی: 
ئەشكەوتی شانەدەر بە دووریی 122كم دەكەوێتە باكوری شاری هەولێر، لە سنووری قەزای مێرگەسۆر، لە بەشی باشووری دامێنی چیای برادۆست هەڵكەوتووە، پێش هەزاران ساڵ مرۆڤی نیاندەرتاڵ لەم ئەشكەوتە ژیاوە، بۆیە بە لانكەی ژیانی مرۆڤای سەرەتایی دادەنرێت.
ئەو ئەشكەوتە شێوەیەكی سێگـۆشەیی هەیە، بە بەرزیی 18م قوڵایی 40م و پانیی 27م لە ناوەوە فراوان دەبێتەوە تا دەگاتە 60م، بۆ یەكەم جار لە ساڵی (1951- 1961) لەلایەن زانای بەناوبانگی شوێنەوارناسی زانكۆی كۆڵۆمبیا پاچەكۆڵەی تێدا كراوە، كە بە كۆنترین و گەورەترین ئەشكەوت دادەنرێت لە كوردستان و عێراقدا". 
سەفەر سوار بەڕێوەبەری گەشتوگوزاری مێرگەسۆر لەبارەی مێژووی ئەم ئەشكەوتەوە رایگەیاند "لە ساڵی 1951 تا ساڵانی دواتر، لەلایەن زانای بەناوبانگی شوێنەوارناسی زانكۆی كۆڵۆمبیا (رالف سولیكی) هەڵكۆڵینی تێدا كراوە، لە ئەنجامی لێكۆڵینەوە چوار چینی شوێنەواری ژمارەیەك ئیسكەپەیكەری مرۆڤی نیاندەرتاڵ و كۆمەڵێك كەلوپەلی لە بەرد دروستكراو دۆزرایەوە كە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردینی كۆن، واتە 6 تا 8 هەزار ساڵ بەر لە زایین، ئەوەش ئەوە دەگەیەنێت كە هەزاران ساڵ لەمەوبەر ژیان لەو ناوچەیەدا هەبووە".
  دەربارەی گرنگیدان بەو ئەشكەوتە وەك شوێنەوارێكی گرینگ و لەرووی گەشتوگوزاریشەوە، بەڕێوەبەری گەشتوگوزاری مێرگەسۆر، ئاماژەی بەوە دا "كە ساڵانە گەشیارێكی زۆر لە هەرێمی كوردستان و عێراق و وڵاتانی بیانی، سەردانی ئەو ئەشكەوتە دەكەن و سەرسامن بە هەڵكەوتەی شوێنەكە و دیوی ژوەرەوەی ئەشكەوتەكە. گوتیشی: "ئەو ئەشكەوتە بەهاوكاریی كۆمەڵەی دۆستایەتیی كوردستان-بەریتانیا، كە چەند كەسایەتیەكی دیاری هەرێمی كوردستان سەرپەرشتیی دەكەن، نۆژەن كرایەوە، ئەوەش دوای ئەوەی كاروان بارزانی هەوڵێكی زۆر جدیی دا، چونكە ساڵانی بە لە نۆژەنكردنەوە، بەهۆی خراپیی رێگای ئەشكەوتەكەوە بە ئاستەم مرۆڤ دەیتوانی بچێتە لای ئەشكەوتەكە، بەڵام خۆشبەختانە لە سایەی كاروان بارزانی و كۆمەڵەی دۆستایەتیی كوردستان-بەریتانیا، نۆژەن كرایەوە و خزمەتگوزاریی باشی پێشكەش كرا، وەك دروستكردنی رێگاكە و قڕتاوكردنی لە سەرەتاوە تا پاركینگی ئەشكەوتەكە و دیوی دەرەوەی ئەشكەوتەكەش بە پەیژە دروست كراوە تا ناو ئەشكەوتەكە، هەروەها لەسەر رێگاكە شوێنی پشوودان دروست كراوە، وەك دانانی كورسی و چەند خزمەتگوزارییەكی دیكە، لەبەردەم ئەشكەوتەكەشدا مێژووی ئەشكەوتەكە، بە چەند تابلۆیەك هەڵواسراوە بە هەرسێ زمانی (كوردی-عەرەبی-ئینگلیزی). چەند فەرمانبەرێكی گەشتوگوزاریش لەوێن بۆ ئەوەی لە رووی پاراستنی پاكوخاوێنی و ناساندنی مێژووی ئەشكەوتەكە هاوكار بن".
 سەفەر سوار، ئەوەشی ئاشكرای كرد، لە بەرنامەیاندایە و داواكاریشمان پێشكەش بە لایەنی پەیوەندیدار كردووە، بۆ ئەوەی رێگاو دەوروبەری ئەشكەوتی شانەدەر، زیاتر نۆژەنبكرێتەوەو خزمەتگوزاری پێشكەش بكرێت، تا لە رووی گەشتیارییەوە گرینگیی زیاتری پێ بدرێت، هەم خزمەتی شوێنەكە بكات و هەمیش هەندێك كافتریا و چێشتخانە و چەند خزمەتگوزارییەكی دیكەی لێبكرێتەوە.
هەروەك دكتۆر جەمال رەشید، پسپۆڕی مێژووی رۆژهەڵات، لە نوسینێكیدا دەڵێت: "لە چەرخی پالیۆلیتەوە كە ئەمە چەرخی بەردینی كۆنە، مرۆڤ لە شانەدەرەوە كە هاتووەتە دەرەوە، بێگومان سەرێكی رواندزی داوە، چونكە شانەدەر دەكەوێتە نزیكی ئەو ناوچەیە، واتا كولتووری مرۆڤی چەرخی بەردین كە بناغەی گۆڕانكارییە بەتایبەت زابی چەمی شانەدەر، كە نیشانەی شۆڕشی كشتوكاڵیی لێ دیارە، كە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە هەشت هەزار ساڵ پێش زایین، من كە دەڵێم شۆڕشی كشتوكاڵی، مەبەستم لە زۆر شتە كە شۆڕشی كشتوكاڵی دەیهێنێتە سەر زەمین، یەكێك لەو شتانە بناغە و دانانی بیری ئایەنی بۆ مرۆڤی كۆن، هەروەها رێكخستنی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی و بناغەی كۆمەڵگا، كە پێكەوەژیانە سەرەتاكەی لەو ناوچەیەدا دەست پێدەكات، ئەوجا درەنگتر تەماشای دەكەین دەكەونە سەر رووبارەكان.

 

زۆرترین بینراو