عێراقی بێچووە "زۆڵ"ی کۆڵۆنیالیزمی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا لە لێواری مەرگ دایە

"بێ بنەچەیە و هیچ هاوبەشیەک پێکهاتەکانی کۆ ناکاتەوە." 
یادگار اسماعیل- مامۆستای زانکۆ
لەوەتەی دروستکردن و داتاشرانی بیرۆکەی وڵاتی بەناو عێراق لە لایەن میس بێڵ وەک پێشنیاز و راسپاردەکانی چێرچڵ و داتاشینی سنوورەکانی لە لایەن سایکس و بیکۆ، وڵاتەکە تا ئێستا پێکهاتەیەکی سیاسی یەکگرتووی نەبووە. لەوەش خراپتر، نەتەوە و پێکهاتەی دژیەک و ناتەبا و بێ مێژووی هاوبەش بە زۆرەملێ لە هاوسەرگیریەکی سیاسی ناچاری پێکەوەژیان کراون. لەو کاتەشەوە تا ئێستا پێکهاتەی دەسەڵاتدار لە پشتگوێ خستن و ستەمکردن و کۆمەڵکوژکردنی پێکهاتە ژمارەکەمەکان بەردەوام بوون. ئەوەش وای کردووە عێراق بێجگە لە گۆڕەپانی شەڕی بریکاری بترازێت هیچ واتا و رامانێکی دیکە نەدات، ئەمە تەنانەت بە گریژیەکانی کۆتایی تەموزی ٢٠٢٢ شەوە.
لە عێراق وێڕای ئەوەی لە نێوان پێکهاتەکان دژایەتیەکی زەق هەیە، لە نێو پێکهاتەکان خۆشیان ناکۆکی ستراتیژی هەیە. شیعەکان دوای ٢٠٠٥ لە زۆر پرسی یەکلاکردنەوەی دەسەڵات و پایە سیاسییەکان ناکۆک بوون. لە نێو سونەکانیش بەلایەنی کەم سێ ئاراستە هەبوون، کە یەکێکیان سەدامیە نوێیەکان، دووەمیان سونە دەستوپێوەندەکانی شیعەکان، یان بەغداد و قوڵایی عێراقن،  سێیەم جۆری سونەکانیش سونە عێراقی و عێراقچیەکانی دەرەوەی بەغدادن. ئەوەی پەیوەندیشی بە کوردەوە هەیە، جیاوازییەکانیان ئەوەندە کاریگەر نەبوونە تا شوێنپەنجەیان لەسەر بارودۆخی قوڵایی عێراق هەبێت، ئەمە بۆ پێکهاتەکانی دیکەش راستە، کە بەشێکیان لەگەڵ کورد بە نمرە یەک و ئەوانی دیکەش لەگەڵ زۆرینە کێشەی متمانەیان هەیە.
کێشەکانی ئەم دواییە زەقتر پەیوەندیدارن بە هاوکێشە سیاسییەکان و شەڕی بریکاری لایەنەکان، کە زیاتر خۆی لە نێو پێکهاتەی زۆرینە، کە شیعەیە، دەبینێتەوە. شیعەکان لە نێوان باسکی سەدر و باسکی هاوئاهەنگی تەواو دابەش بوون و هیچ کامیان دانوستان لەگەڵ ئەوەی دیکە ناکەن. کارتێکەرە هەرێمییەکان و تەنانەت رابردووی خراپی مالیکی و تۆمارە دەنگییەکانیش بارودۆخەکەیان ئەوەندەی دیکە خراپتر کردووە.
ئەم بارودۆخە لە کاتێکدایە دەبێت ئەوەشمان لە یاد بێت، لە رابردووش لە دانانی کازمی سەرۆکوەزیر و سەرۆککۆمار و سەرۆک پەرلەمانەکانی خولەکانی رابردووش وڵاتانی هەرێمی و ڕۆژئاوا هەژموونیان هەبووە. بۆیە لایەنە شیعەکان و بە دیاریکراوی باڵی هاوئاهەنگی زیاتر لە پەیڕەوکردنی شێوەیەکی دەسەڵاتی نزیک لە وڵاتێکی هەرێمی دەر دەکەون. ئەوان لەخۆگری ئەو هەموو هێزوو پێکهاتە چەکدارە لادەرە شیعیانەن، کە لە رابردووش زۆرترین هەژموون و دەسەڵاتیان بەسەر عێراق هەبووە و بە شێوەیەکی گشتی بە هۆکاری زۆرێک لە نەهامەتی و قەیران و جەنگەکان، و هەندێک جار هاتنی داعشیش، دادەنرێن.
کەواتا ئەمانە چۆن دەگەنە رێککەوتن و بەشینەوەی دەسەڵات، کە لە لایەک سەدرییەکان ڕەتی دەکەنەوە حکومەتی پشکپشکێنە پێکبهێنن و لە لایەکی دیکە چوارچێوەی هاوئاهەنگی کۆسپ دەخەنە بەردەم پێکهاتی کابینەی نوێ. ئەمە سەرەڕای ئەوەی کوردیش بایی خۆی، بەڵام بە کاریگەری کەمتر، ناتەبان لە دیاریکردنی سەرۆک بۆ عێراق.
بێجگە لەو دابەشکارییە، ئەوەی زیاتر هیوابڕە ئەوەیە جۆرە گەڕانەوەیەکی سەیر هەیە بۆ پابەندیی تائیفی، ئایینزایی و پابدنی شێخ و کەسایەتیە ئایینیەکان و بە تویتێک لەو گەرما زۆرە دەیان هێننە سەر شەقام و سەر پەرلەمان و دەشیان نێرنەوە ماڵەوە. ئەم دیاردەیە زۆر نوێ نیە، بەڵام ئاماژەی مەترسیدارن و ئاراستەیەکی خراپتریان گرتووە بەوەی لەهەر چرکەساتێک ئەگەری شەڕی نێوەخۆ هەیە. شەڕیش ئەگەر ڕووبدات، وڵاتەکە و تایبەت باشوور و ناوەڕاستی عێراق زیاتر لێکتر جیا دەکاتەوە و ئاسۆ تەواو تاریکتر دەبێت.
ئەو بارودۆخە تەواویی گێژەلوکەکە نیە، بەڵکو چاوتێبڕینی وڵاتانی هەرێمیش سەربارە. لە لایەک هاتنەناوەوەی وڵاتێک و لە لایەکی دیکە وڵاتێکی دیکە هەژموونی باڵادەستە و لە پاڵپشتیکردنی چوارچێوەی هاوئاهەنگی و بڕیارەکانی بەردەوامە. ئەمانە ئاماژەی زۆر مەترسیدارن، بەڵام تا کار لەکار نەترازێت، سەرکردە عێراقییەکان تای پەرۆشی نایان گرێت. ئەمە لەبەر دوو هۆکارە، یەکەمیان ئەوەیە بەناو سەرکردە عێراقییەکان بەرژەوەندیخواز و پاوانخوازی دەسەڵاتن و لە لایەکی دیکە هەر لایەنە و پێناسەیەکی خۆی بۆ عێراق هەیە وەکو وڵات و تەواو ناکۆکە لەگەڵ لایەنەکانی بەرامبەر.
بە کورتی، زوو یان درەنگ، ئەگەری روودانی شەڕێکی خوێناوی شیعە دژی شیعە، داگیرکران یان جەنگێکی بریکاری لە عێراق هەیە. ڕەنگە بیر لەوە بکرێتەوە عێراقییەکان لە وەها ئەگەرێک یەکتر بگرن، بەڵام ئەوەش بیرکردنەوەیەکی ڕووکەشە. بەو پێیە عێراق چارەسەر و داهاتووێکی گەشی نابێت، پێکهاتەکان و هاووڵاتیانی عیراقیش بەردەوام دەبنە سووتماکی هاوکێشە ئاڵۆزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان. تاکە چارەسەر جێبەجێ کردنی دەستووریش نیە، بەڵکو گۆڕینی شێوازی دەسەڵاتە لە عێراق لە فیدراڵی بۆ کۆنفیدراڵی و فرە هەرێمیی و فرەناوەندیی لەسەر بنچینەی ئایینی و نەتەوەیی و سیاسیی. ئەو ئەگەرەش خوازراو نیە، بەڵام تاکە دەرچەیە کە لە لایەک بەریەککەوتنی پێکهاتەکان کەمتر دەکاتەوە و، لە لایەکی دیکە، پێکهاتەکان لەسەر ناکۆکییەکان کەمتر لۆمەی یەکتر دەکەن.