عێراق لە قۆناغی پیربووندا


 موحسین  عیسا                    
ئەگەر سەرنجی نەخشەی جیهان بدەین، ئەوا دەبینین نەخشەی جیهانی لە چەند وڵاتێک پێكهاتووە. هەریەک لەو وڵاتانەش لەرووی قەبارە و مێژوویەوە لە یەکتریدا جیاوازن، هەندێک لە وڵاتان مێژوویەکی دێرین و سنوریکی جوگرافیای گەورەیان هەبووە، بەڵام بەهۆی هەندێ هەلومەرج و بارۆخ هەڵوەشاونەتەوە بۆ چەند وڵاتێکی لەخۆی بچووکتر، وەك یەکێتی سۆفیەت، لە ١٩٩١ دا هەڵوەشایەوە بۆچەند وڵاتێک. ئەمەش ئەوە دەگەینێت ئەو وڵاتانەی کە مێژوویەکی نوێیان هەیە لە مندڵدانی ئەو وڵاتانە دروست بوونە کە خاوەن مێژوویەکی دێرینن، ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە هەر  دەوڵەتێک لەسەرەتای دروست بوونیەوە تاکوو هەڵوەشانەوەی بە چەند قۆناغێک تێدەپەرن. ئەو قۆناغانەش بریتین لە قۆناغی لەدایک بوون: لەم قۆناغەدا دەوڵەت تەنها بیر لە بەهێز کردن و سەقامگیری خۆی لەرووی سیاسی و ئابووری دەکاتەوە. بیر لە فراوانخوازی سنووری دەستەڵاتی ناکاتەوە و نایەوێت هیچ گرفتێکی ناوچەیی و نێودەولەتی بۆخۆی سازبکات. ئەمەش بەو واتاییە کە دەوڵەت لەم قۆناغەدا جێگیرە و هەوڵی بەهێزکردنی خۆی دەدات بۆ ئەوەی لەم قۆناغەوە بۆ قۆناغی لاویەتی هەنگاوهەڵبڕێت، قۆناغی لاویەتیش بریتییە: لەو قۆناغەی دەوڵەت توانای ئابووری، سیاسی و سەربازی لەوپەڕی بەهێزیدایە و هەوڵدەدات هەژموونی سیاسی و ئابووری خۆی لەرووی ناوچەیی و نێودەوڵەتییەوە بەرفراوان  بکات. هەر بۆیەش ئەو دەوڵەتانەی بەم قۆناغە تێدەپەرن، دەبنە هۆی دروست کردنی مەترسی لەسەر ئاشتی جیهانی و هەڵگیرساندنی جەنگ، لەپێناو بەرفراوانکردنی هەژموونی سیاسی خۆیاندا، هەر وەك ئیتاڵیا لە ساڵی ١٩١١ دا گەیشتە ئەو قۆناغە و هێرشی کردە سەر ئیمپراتوریەتی عوسمانی. هەڵبەتە لەدوای ئەم قۆناغەش (قۆناغی لاویەتی)، قۆناغێکی تر بەدوایدادێت ئەویش بریتییە لە قۆناغی کامڵ بوون، لەم قۆناغەدا دەوڵەت توانیویەتی ئەو خواستە سیاسی و ئابووریانەی کە هەی بووە بەدەستی بێنێت. هەربۆیەش بەردەوام  هەوڵدەدات دەسکەوتەکانی بپارێزێت. هەرکاتێک هەستیکرد بەرژەوەندیەکانی کەوتونەتە ژێر هەڕەشە و مەترسیەوە ئەوا هەموو رێگایەک دەگرێتە بەر بۆ ئەوەی دەستکەوتەکانی بپارێزێت، تەنانەت پەنابردنە بەر جەنگ و نانەوەی ئاژاوەش بێت. لە ئێستاداش وڵاتی بەریتانیا و ئەمریکا لەم قۆناغەدان و هەوڵی پاراستنی ئەو دەسکەوتانە دەدەن کە بەدەستیان هێناوە. هەروا  لەدوای ئەم قۆناغەش قۆناغێکی تردێت، کە بریتی یە لە قۆناغێ پیربوون، ئەم قۆناغە دوا قۆناغە لە سوری ژیانی دەوڵەتدا و پێیدا تێپەردەبێت. لەم قۆناغەدا دەوڵەت لە ئاستی ناوەخۆ و دەرەوەدا روو بەڕووی کێشەو گرفت و ئاژاوە دەبێتەوە، دەوڵەت دەستەلاتی نامێنێت و لاواز دەبێت. بەم هۆیەش وڵات بەرەو پوکانەوە و لەناوچوون دەروات و گروپی چەکدار و جوداخواز سەر هەڵدەدەن، ئەم گروپانەش زۆر لە دەوڵەت بەهێزترن و دەوڵەت توانای زاڵ بوون و کۆنتڕۆلکردنیانی نامێنێت. هەر وەکوو  ئێستای عێراق، کە لە قۆناغێ پیری دایە و بەرەو پوکانەوەو لەناوچوون دەروات. ئەوەی عێراقشی بەرەو ئەو قۆناغە بردووە، پێکهاتە یاخود سروشتی کۆمەلگەکەیەتی، چونکە کۆمەڵگەی عێراق کۆمەڵگەیەکی بیابان نشینە. هەڵبەتە کۆمەڵگەی بیابان نشینیش کۆمەڵگەیەکە بەردەوام خەریکی تاڵان و هێرشکردنە سەر یەکترن، تاکەکانی ئینتیمایان بۆ خێلەکەیان زیاترە وەک لەوەی بۆ دەولەت. پێیان باشترە خۆیان حکومڕانی خۆیان بکەن و خۆیان بپارێزن، نەک بکەونە ژێر هەیمەنەی دەوڵەت و پارێزگاریان ڵێبکرێت. هەرکاتێکیش دەستەڵاتی حکومەت بەرەو لاوازی بڕوات  ئەوا دەستەڵاتی بیابان نشینی بەرەو هەڵکێشان  دەروات، ئەم هەڵکێشانەی دەستەڵاتی بیابان نشێنیش دەبێتەهۆی دروست بوونیی ئاژاوە، رێگری و ململانێ لەنێو کۆمەڵگەدا. لە لایەکیتریشەوە عێراق لەچەند نەتەوە و ئاین و مەزهەبێکی جیاواز پێکهاتووە، بەلام حکومەتی عێراق نەیتوانیوە پێکەوەژیانی ئاشتیانەی نێوان نەتەوەکان و بیرورا جیاوازەکان دەستەبەر بکات. 
ئەگەر ئاورێک لەمێژووی حوکمرانی عێراق بدەینەوە، ئەوا بۆمان روون دەبێتەوە کە عێراق بە چەند سیستەمێکی حوکمرانی جیاواز تێپەریوە. سەرەتای دامەزراندنی عێراق بۆ سالی ١٩٢١ دەگەرێتەوە، کە لە لایەن وڵاتی بەریتانیا  بە شێوازی سیستەمی پاشایەتی دامەزرا و مەلیک فەیسەل کرا بە پاشای عێراق. سیستەمی پاشایەتیش لە سالێ ١٩٥٨ دا بەهۆی سەرکەوتنی شۆرشی ١٤ تەمووز کۆتای پێهات و سیستەمی کۆماری  بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لەدوای ئەم شۆرشەش عێراق چەندین کودەتای سەربازی بەخۆیەوەبینیوە، هەر وەک  لەسالی ١٩٦٨ تا ساڵی ٢٠٠٣  بەعس توانی لەرێگەی کودەتای سەربازییەوە جلەوی دەستەلات بگرێتە دەست و حوکمرانییەکی تۆتالیتاریای لە  عێراقدا پیادە بکات، ئەم حوکمرانیەی بەعس تا  سالی ٢٠٠٣ بەردەوام بوو، دواتریش لەلایەن ولاتانی هاوپەیمان و ئەمریکا کۆتاییان بە دەستەڵاتی رژێمی بەعس هێنرا لە عێراقدا و دەولەتێکی فیدرالی دامەزرێندرا. مەبەست لە دەولەتی فیدرالیش بریتییە لەو پەیمانەی لە نێوان هەموو پێکهاتەکان لە چوار چێوەوی یەک وڵاتدا و لە ژێر چەتری دەستووردا بۆ پاراستنی مافی هەموو پێکهاتەکان.
بەلام حکومەتی فیدرالیش  لە عێراقدا نەبووە هۆی ئەوەی کە عێراقێکی یەکگرتوو، بەهێز و خاوەن سەروەری بونیات بنرێت، چونکە ئەوەی عێراقی بەرەو یەکگرتووی و بەهێزی دەبرد جێ بەجێکردنی دەستوور بوو، کە مافی تەواوی پێکهاتەکانی عێراقی تێدا زامن کرابوو. بەلام لایەنی زۆرینەی(شیعە) عێراق هەمیشە پێشێلی مافی پێکهاتەکانی تری عێراق دەکرا، هەر بۆیەش لەدوای روخانی حکومەتی رژێمی بەعس لە عێراقدا  هیچ حکومەتێکی کردەی وجودی نەما، ئەو حکومەتە فیدرالیەی کە دامەزرێنرا نەیتوانی عێراق لە پارچە پارچەبوون بپارێت، بەڵکوو بووە هۆی ئەوەی عێراق بەرە بەرە بەکردار دابەشی سەر سێ ناوچەی کورد، سونە و شیعە ببێت. هەریەکەیان هەوڵێ بەهێزکردن و بەدەست هێنانی دەستەلاتیان دەدا و داوای جوداخوازیان دەکرد، چونکە ئازادی خۆیان لە سەبەخۆی خۆیاندا دەبینەوە. ئەمەش بێ متمانەی پێکهاتەکانی عێراق دەردەخات بەرامبەر حکومەت، چونکە پێکهاتەکانی عێراق ئەمەیان بۆ روون بوو کە حکومەتی عێراق توانای جێ بەجێکردنی ئەو ماف و ئیمتیازاتانەی نییە کە لە دەستووردا بۆیان زامنکراوە. تەنانەت ئەو حکومەتەی کە دامەزراوە بە حکومەتێکی زۆر لاواز دەیبینن، کە توانای دابین کردنی تەناهی و ئاسایش، یەکسانی، مافە ئازادی و مەدەنیەکانی نییە. هەربۆیە پێکهاتەکانی عێراق بۆ پاراستن و مانەوەی خۆیان هەڵسان بە دروستکردنی گروپی چەکداری تایبەیت بەخۆیان، زۆرێک لەو گروپانەش لە لایەنی دەرەکییەوە پشتیوانیان لێ دەکرێن و بۆ بەرژەوەندی خۆیان لە عێراقدا بەکاردەهێنرێن، ئەمەش بووتە هۆی نانەوەی ئاژاوە و تیرۆر و ناسەقامگیری لە عێراقدا، ئەم پاڵپشتی و دەست تێوەردانەدەرەکیە هێچ سەروەریەکی بۆ عێراق نە هێشتووتەوە. مەبەست لە سەروەری پیادەکردنی دەستەلاتی دەولەتە لە ناوەخۆی وڵاتدا، هەروەها لە ئاستی دەرەکیش خاوەنی سیاسەتی خۆی بێت و پاشکۆی هیچ ولات و ئەجندایەک نەبێت. بەلام عێراق نە لەناوەخۆدا توانای  سەپاندنی دەستەلاتی هەیە لە کۆنترۆڵ کردن و ئاراستەکردنی سوپا و دامەزراوەکانی تری دەولەت، بەتایبەتی لە ناوچە سونە نشینەکان هیچ دەستەلاتێکی نییە، نە لە ئاستی دەرەکیش توانای پیادەکردنی سیاسەتی خۆی هەیە. بەڵکوو بە بەردەوامی لە لایەن ولاتانی ناوچەیی و جیهانیەوە  بە بەرچاوی دەستەلاتدارانی عێراقەوە سەروەری عێراق دەبەزێنن، تەنانەت دەست لە کاروباری ناوەخۆی و ئابووری و ژیانی خەڵکیش وەردەدەن، ئەو ولاتانەش کە لە ئێستادا دەست وەردانیان لە عێراقدا بە کردار دیارە ئەمریکا، تورکیا وئێرانە. تەنانەت عێراق بۆ ئەمریکا و ئێران بووتە گۆراپانی جەنگ و ململانێ، ئەمەش بووتە هۆی دروست بوونی ئاژاوە و نائارامی لە عێراقدا، زەرەرمەندی ئەم ململانێیەش تەنها هاوڵاتیانی عێراقە.
لە ئێستاشدا کە لە 2022 داین، شتێک بەناوی عێراق بوونی نییە بە کردەوە. بەڵکوو ئەوە تەنها ئێمەین بەشێوەیەکی سومبولیک دەڵێین: عێراق هەیەو پێکهاتەکانی ئەوانەن، بەڵام بەکردەوە شتێک بەناوی عێراق نەماوە. هەر وەکوو شتێک بەناوی سوریاش نەماوە. ئەگەر ئێمە شتێک بەناوی ئەوانەوە دروست نەکەین، ئەوا شتێک بەناوی ئەو دوو وڵاتە نەماوە.

ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی بۆ ئه‌م نووسینه‌ سوودیان لێوه‌رگیراوه‌:
تەیب، د.حەسەن ئەبشەر(٢٠١٧). دەوڵەتی هاوچەرخ، دەوڵەتی دامەزراوەکانە. و:ڕەووف بێگەرد. چاپی یەکەم، سلێمانی، چاپخانەی سەردەم.
-فتح اللە، د.سفین جلال (٢٠٢٠). دەوڵەت لەجوگرافیای سیاسیدا، چاپی یەکەم،سلێمانی، چاپخانەی چوارچرا.
محەمەد، سمکۆ(٢٠١٦). دەوڵەت. (دیار نییە چاپی چەندە)، (دیار نییە شوێنی چاپکردنی)، چاپخانەی حەمدی.
وەردی، علی(٢٠١٧). لێکۆڵینەوەیەک لە سروشتی کۆمەڵگەی عێراقی. و:هیڵال صابر.چاپی یەکەم،چاپەمەنی گەنج،سلێمانی.
ئاغا، هەژار جەوهەر(٢٠١٧). ریفراندۆم و ریفراندۆم لە کوردستان. (دیار نییە چاپی چەندە)، (دیارنییە شوینی چاپکردن) چاپخانەی رۆکسانا.