عێراق وەك نمونەی دەوڵەتێكی شكستخواردوو

د. خامۆش عمر عبدالله

 

چەمكی "دەوڵەتی شكستخواردوو" لە سەرەتای نەوەدەكان لە وتاری نوێنەری ولایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لە نەتەوە یەكگرتوەكان لەسەروبەندی كۆكردنەوەی هاوكاری بۆ سۆماڵ سەری هەڵدا. یەكێك لە خەسڵەتەكانی دەوڵەتی شكستخواردوو بوونی ململانێ و تەنگژەی قوڵە، هەروەها مەترسی ململانێی توندی نێوان لایەنە ناكۆكەكانە.
ململانێیە ئیتنی و، نەژادی و، عەشیرەتگەری نێوان پێكهاتەكانی كۆمەڵگا بنچینەی شەڕە ناوخۆییەكانن، ئەوەش خەسڵەتی سەرەكی دەوڵەتی شكستخواردووە، هیچ دەوڵەتێكی شكستخواردوو نیە كە حالەتی ململانێ، لە نێوان پێكهاتە جیاوازە خۆجێیەكانی تیادا نەبێت، هەروەها دەوڵەتی شكستخواردوو ناتوانێت كۆنترۆڵی سنورەكانی بكات، زۆربەی جار كۆنتڕۆڵی حكومەتی ڕەسمی لە سنوری پایتەختەكە و، شارێكی گەورە كورت دەبێتەوە.
نعوم تشومسكی پێی وایە "بە گوێرەی پێوەرەكانی یاسای نێودەوڵەتی، دەوڵەتی ئیستبدادی و یا تۆتالیتاری، شەڕانگێزیش بە دەوڵەتی شكستخواردوو دادەنرێت، ئەڵمانیای نازی و ڕووسیای ستالینی دەوڵەتی لاواز نەبوون، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا شایستەی ئەوەبوون وەسفی دەوڵەتی شكستخواردوویان بخرێتە پاڵ".
ئاماژەكانی دەوڵەتی شكستخواردوو خۆی لە زیادبوونی توندو تیژی و تاوان دەبینێتەوە، لەگەڵ لاوازبوونی دەسەڵاتی مەركەزی و، فەشەلی دەوڵەت وای لێ دێت یاسا تیایدا نیمچە وون بێت، ئەوەش وا دەكات گروپەكانی تاوان لە شارەكان بڵاوببنەوە و، بازرگانی چەك و، ماددە هۆشبەرەكان بڵاوببێتەوە، هێزەكانی پۆلیسیش توشی پەككەوتن و شەلەل بن، بێ سەروبەری دەبێتە مۆركی هەموو وڵات.
سێ ڕەهەندی سەرەكی لە دەوڵەتی شكستخواردوو بوونی هەیە:
1-فەشەل لە سەپاندنی دەسەڵات، واتە دەوڵەت نەتوانێت پارێزگاری لە هاوڵاتیانی بكات لە توند و تیژی.
2-دەستەبەرنەكردنی خزمەتگوزاریە سەرەكیەكان، بۆ هاوڵاتیان.
3-نەتوانێت لەبەرامبەر هاوڵاتیان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، پارێزگاری لە ڕەوایەتی خۆی بكات.
لە ساڵی 2005ەوە، دەستگای (Foreign policy) بە هاوكاری سەندوقی ئاشتی (Fund for peace)، لیستی وڵاتە شكستخواردووەكان (Failed states) لەسەر بنەمای دووانزە هۆكاری لاوازبوون دەردەكات.
ئەگەر سەیرێكی ڕیزبەندی عێراق بكەین لەو لیستە، ئەوا دەبینین لە ساڵی 2005 تاوەكو 2019 پلەكەی بەم شێوەی خوارەوە بووە:
1-لە ساڵی 2005 لە پلەی چوارەم بوو.
2-لە ساڵی 2006 لە پلەی چوارەم بوو.
3-لە ساڵی 2007 لە پلەی دووەم بوو.
4-لە ساڵی 2008 لە پلەی پێنجەم بوو.
5-لە ساڵی 2009 لە پلەی شەشەم بوو.
6-لە ساڵی 2010 لە پلەی حەوتەم بوو.
7-لە ساڵی 2011 لە پلەی نویەم بوو.
8-لەساڵی 2012 لە پلەی نۆیەم بوو.
9-لە ساڵی 2013 لە پلەی یانزەم بوو.
10-لە ساڵی 2014 لە پلەی سیانزەم بوو.
11-لە ساڵی 2015 لە پلەی دوانزەم بوو.
12-لە ساڵی 2016 لە پلەی یانزەم بوو.
13-لە ساڵی 2017 لە پلەی دەیەم بوو.
14-لە ساڵی 2018 لە پلەی سیانزەهەم بوو.
15-لە ساڵی 2019 لە پلەی سیانزەهەمە.
نەتەوە یەكگرتوەكان پرەنسیپی "بەرپرسیارەتی پاراستن"ی هێناوەتە ئاراوە، كە ڕێگە بە دەخالەتكردن دەدات، لەو حالەتانەی كە دەوڵەتی شكستخواردوو ناتوانێت گەلەكەی لەدەردەسەری بپارێزێت، لەبەر ئەوەی دەوڵەتی شكستخواردوو لەڕووی نێودەوڵەتی بەشێوەیەكی ڕوون و ئاشكرا دیاری نەكراوە، ئەوە ڕێگەی بۆ وڵاتە زلهێزەكان خۆشكردووە، كە بەگوێرەی بەرژەوەندیەكانیان گونجاندن بۆ بەرپرسیارەتی پاراستن بكەن.
بەگوێرەی دیراسەیەك كە (Anthony H.Cordesman And Sam Khazai) لەژێر ناونیشانی (عێراق لە تەنگژەدا) ئامادەیان كردووە، دەوڵەتی عێراقیان لەژێر ڕۆشنایی هەڵسەنگاندنی دام و دەستگا نێودەوڵەتیەكان و ناحكومیەكان ڕوون كردۆتەوە، بەگوێرەی ئەو هەڵسەنگاندنە عێراق دەچێتە خانەی دەوڵەتە فاشلەكان:
1-بەگوێرەی پۆلینی بانكی نێودەوڵەتی بەڕێوەبردنی حوكمڕانی لە عێراق لاوازە، بە جۆرێك لە ڕووی لێپرسینەوەی حكومی لە پلەی (178) دێت، لە ڕووی سەقامگیری سیاسی و توندوتیژی لە پلەی (201) دێت، لە ڕووی چالاكی حوكمڕانی لە پلەی (182) دێت، لە ڕووی حوكمی یاسا لە پلەی (205) دێت، لە ڕووی ڕێوشوێنی حكومی لە پلەی (189) دێت، لە ڕووی كۆنتڕۆڵكردنی گەندەڵی لە پلەی (193) دێت.
2-عێراق بەگوێرەی ڕێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی لە پلەی (171) دێت لەو وڵاتانەی كە زۆرترین ڕێژەی گەندەڵیان تێدایە.
3-عێراق لە پلەی (131) دێت لە گەشەپێدانی مرۆیی نەتەوە یەكگرتوەكان (دەوڵەتی ئیماراتی عەرەبی یەكگرتوو لە پلەی (41) دێت، شانشینی عەرەبی سعودی لە پلەی (57) دێت).
4-سەرەڕای داهاتێكی زۆری نەوت، پشكی تاك لە داهات نزیكەی (1000$)، و لە پلەی (141)ی جیهانی دێت، ئەوەش كەمترین ڕێژەی داهاتە بەبەراورد بە وڵاتانی كەنداو.
ئاماژەكان ئەوەمان پێدەڵێن كە عێراق بە لایەنی كەم بۆ چەند ساڵی داهاتوو، لە گێژاوی دەوڵەتی شكستخواردوو دەخولێتەوە.
لە سپتمبری ساڵی 2013 (Robin Wright)، وتارێكی لەژێر ناونیشانی (خەیاڵكردنی نەخشەیەك بۆ دووبارە ڕێكخستنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) لە ڕۆژنامەی نیۆیۆرك تایمزی ئەمریكی بڵاوكردەوە، "رایت" لە یەك كاتدا سیناریۆیەكی بۆ ئەگەری ڕوودانی هەڵوەشانەوەو بەیەكتربەستنەوەی گریمانە كردووە، لەوانەیە دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆ پێكبهێنرێت، لەوانەشە ناوچە كوردیەكانی سوریاشی بچێتە پاڵ، دەوڵەتێكی سونیش لە ڕۆژئاوای عێراق و باشوری ڕۆژهەڵاتی سوریا پێكبهێنرێت، دەوڵەتێكی شیعیش لە باشور، بەڵام دەڵێت "تاوەكو ئێستا عێراق بەهۆی فشاری دەرەكی بەرگری لە دابەشبوونی دەكات".

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو