كاركردنی منداڵان هۆكار و كاریگەرییەكانی

كاركردنی منداڵان هۆكار و كاریگەرییەكانی

راپۆرت: رۆژان قیاس
لە پشت كاركردنی منداڵان كۆمەڵێك هۆكار هەن وای كردووە منداڵەكە پەنا بباتە بەر كار كردن، ئایا ئەو منداڵە رووبەرووی چ جۆرە بارودۆخێك دەبێتەوە لە ماوەی كاركردنیدا، ئەو بارودۆخانە چۆن كاریگەریان دەبێت لەسەر ژیان و داهاتووی منداڵەكە.
د.ئەیوبی كەریمی، مامۆستای زانكۆیە، ئەو هۆكاری سەرەكی كاركردنی منداڵان دەگەڕێنێتەوە بۆ سەر هەژاری خێزانەكان و گووتی " چ ئەو هەژارییە لەڕووی ماددییەوە بێ، یا لەڕووی كلتوورییەوە. بەداخەوە، خێزانە هەژارەكان منداڵانی خۆیان ناچار دەكەن لە دەرەوەی ماڵ كار بكەن هەتا بە خەیاڵی خۆیان لە داهاتی ئەوان كەڵك وەرگرن. ئەوان ئەم ڕاستییە لەبەرچاو ناگرن كە داهاتی كاری منداڵ ئەوەندە كەمە كە ناتوانێ ئەوان لە هەژاری رزگار بكا. تەنانەت ئەگەر داهاتی زۆریش لە كاری منداڵان بە دەست بێ، بایی ئەو هەموو نەهامەتییە نییە كە منداڵ تووشی دەبێ و لە داهاتوودا كێشەی قووڵی بۆ ساز دەكا. هەڵبەت هەندێك منداڵ هەن كە بێ مۆڵەتی خێزانەكانیان كار دەكەن تا بە خەیاڵی خۆیان یارمەتی خێزانیان بدەن، بەڵام ئاشكرایە ئەوە بە هۆی نەبوونی وشیاری ڕوودەدا ".
لەبارەی داهاتووی ژیانی ئەو منداڵانەی لەدەرەوە كار دەكەن د. ئەیوب پێیوایە " كاری منداڵان كێشەی قووڵ بۆ منداڵان و خێزانەكان و كۆمەڵگە دروست دەكا. منداڵ لە ئاكامی كاركردندا تووشی كێشەی وەك توندوتیژی، سووكایەتی، خەمۆكی و تەنانەت دەستدرێژیی سێكسی دەبێتەوە. ئەوە جگە لەوەی دەرفەتی خوێندن لە منداڵان دەستێنێ یا زەبری كاریگەری لێدەدا. كاركردنی منداڵان نەك هەر لە سەردەمی منداڵیدا كەسایەتی منداڵ دەڕووخێنێ بەڵكو لە داهاتووشدا كێشەی قووڵی هزری و هەستی بۆ دەخوڵقێنێ، بەتایبەت ئەگەر تووشی توندوتیژی و دەستدرێژیی سێكسی بێتەوە. سەرچاوەی زۆربەی كێشەكانی كەسایەتی دەگەڕێتەوە سەردەمی منداڵ، هەربۆیە ئەگەر منداڵ ناچار بكرێ كار بكا، كێشەی قووڵی دەروونی و كۆمەڵایەتی بۆ ساز دەبێ".
د. ئەیوب پێیوایە، پێویستە حكوومەت دیاردەی كاركردنی منداڵان وەك تاوان بۆ خێزانەكانیان لە قەڵەم بدات، ئەو زیاتر روونی كردەووە " ئەركی حكوومەت ئەوەیە دیاردەی كاركردنی منداڵان وەك تاوان بۆ خێزانەكانیان لە قەڵەم بدا و سزایان بدا. هەروەها سەرچاوە كۆمەڵایەتییەكانی ئەم دیاردەیە ڕوون بكاتەوە و بە شێوازی زانستی بەربەرەكانی لەگەڵ بكا، چونكە هۆكارەكانی كاركردنی منداڵان بە پێی قەبارەی شار و گوند دەگۆڕێ و پێویستە لێكۆڵینەوەی خۆجێی بۆ بكرێ".
مامۆستا هەڤاڵ محیەددین حەوێز، ئەزموونی زیاتر لە 20 ساڵ پەروەردەكردنی نەوەكانی ئەم كۆمەڵگەیەی هەیە، لەبارەی هۆكارەكانی كاركردنی منداڵ لە دەرەوە، گووتی " لایەنی ئابووری ماڵەوەی منداڵەكە هۆكاری سەرەكییە بۆ ئەم دیاردەییە، هەروەها ناڕۆشنبیری دایك و باوكەكان هۆكارێكی ترە لە دروستبوونی ئەم دیاردەیە، لەلایەكی تر پەروەردە كردنی ناتەندروستی منداڵ لە رووی كەسایەتییەوە هانی دەدات لە كاركردنیان لەدەرەوە. هۆكارێكی تری گرنگ كە منداڵ بەرەو ئەم دیاردەییە دەبات جیابوونەوەی دایك و باوكە لە یەكتری، زۆرجار لەم نێوەندەدا منداڵەكە هەست بە بێبایەخی خۆی دەكات، چونكە بەهۆی ئەو كێشە خێزانییەی بۆی دروستبووە پشت گوێ دەخرێت لەلایەن دایك و باوكەوە، لێرەدا منداڵ تووشی جۆرێك لە سەرگەردانی دەبێت و پەنا دەباتە بەر كاركردن، بۆ ئەوەی پشت بەخۆی ببەستێت".
مامۆستا هەڤاڵ، لەبارەی كاریگەرییەكانی كاركردنی منداڵ لە دەرەوە، پێیوایە بە هەموو شێوەیەك كاریگەری نەرێنی لەسەر ژیانی داهاتووی ئەو منداڵە هەیە، ئەو زیاتر گووتی " تووشی لادانی كۆمەڵایەتی دەبێتەوە و لە رووی رەوشتەوە كاریگەری نەرینی دەبێت بۆسەر منداڵەكە. زۆرجار تووشی هەڵخەڵەتاندن دەبنەوە بۆ كاری نا بەجێ و نادروست بەكار دەهێندرێن، لە داهاتوودا ئەو منداڵانە كەسایەتییان لاواز دەبێ و ناتوانن ژیانێكی ئاسایی بەسەربەرن. لە هەموشیان گرنگترلە خوێندن دادەبڕێن و سەركەوتوونابن".
مامۆستا هەڤال پێی وایە " پێویستە حكومەت هەنگاوی گرنگ بنێت بۆ ئەم دیاردەیە، وەك دانانی سیستەم و پرۆگرامێكی تایبەت بە منداڵان. هەروەها پەرەپێدانی كەرتی پەروەردەیی لە هەموو ڕوویەكانییەوە و باشتر كردنی بارودۆخی خێزانەكان. لەلایەكیتر هۆشیار كردنەوەی دایك و باوك لە ڕێگەی رێكخراوەكانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا وەك یاسایەك هەبێت بۆ رێگە گرتن لە وازهێنانی قوتابی لە قوتابخانە".
رەوەند خورشید، توێژەری دەروونییە لەبارەی داهاتووی ژیانی ئەو منداڵانەی لەدەرەوە كار دەكەن، زۆر بە قووڵی روونیكردەوەو گووتی" منداڵ لە داهاتوودا هەست بە كەمی دەكات و كەسێكی تەندرووستی لێ دەرناچێت، چونكە قۆناغی منداڵی خۆی بەتەواوی نەبڕیوە، وەك منداڵێكی تەندرووست، و ژیانی لەلا پەسەند نابێت، و چێژی لێ نەبینیوە، لە داهاتووش كاریگەری خراپ دەكاتە سەر ژیانی، چونكە ژیانی سەرەتای رەنگدانەوەیە بۆ داهاتووی كەسەكە. ئەگەر لە سەرەتای ژیانی رێك نەبێت لە داهاتووش ناتوانێ ژیانی خۆی رێك بخات، لەبەر ئەوەی كار كردنی نازانستیانە تا سەر نیە، رۆژێك دادێت ناتوانێ بەردەوام بێت، بەمەش دووبارە دەروونی دەرووخێ و هەست بە كەم و كورتی دەكا لە ژیان، منداڵ وا پێویستە وەك هەر منداڵێك ئاسای و تەندروست پەروەردە بكرێت، نەك كاری زەحمەتی پێ بكرێت، پێویستە منداڵ بخوێنێت لە قۆناغی سەرەتای ژیانی تا قۆناغی پێگیشتوو، پەروەردەیەكی باش بكرێت نەك بكەوێتە بەر دەستی خەڵك و لەو شوێنانە كەسی باش نادۆزیتەوە تەنیا كەسی خراپ و جگەرەكێش و ئەوانەی هۆگری ماددە كحولی و هۆشبەرن، لێرەدا منداڵەكە تووشی چەندەها كاری خراپ و هاورێی خراپ دەبێت، هەزاران كێشە دێتە رێی، توێژەرانی دەروونزانی ئەو كەسانە بە سایكۆپاپ ناو دەبەن، كە لێرەدا كەسایەتییەكی خراپ و شەڕانگێزی لێ دەردەچێ لە داهاتوو، تەنانەت ئەگەر خێزانیش پێك بێنێت منداڵەكانیشی هەر وەك خۆی پەروەردە دەكات. واتە هیچ سوودی نابێت بۆ ماڵ و منداڵی و كێشە دەبێت بۆ كۆمەڵگە، ئەو جۆرە كەسانە زیانیان هەر بۆ خۆیان نابێت بەڵكو زیان بە بەرامبەر و دەوروبەرەكەشیان دەگەیەنن. ئەگەر بەراوردێك بكەین ئایا كەسێك بە پەروەردەیەكی باش و تەندروست، دایك و باوكی سۆز و خۆشەویستی و پەروەردەیەكی زور باش دوور لە توند و تیژی بە بەراورد لەگەڵ دایك و باوكێك منداڵەكەی هەر لە بچوكییەوە بداتە بەر كار و دەستی خەڵكی و دوور لە سۆز و خۆشەویستی پەروەردەی ناتەندروست، چەندە جیاوازی هەیە كامە سوود بە كومەڵگە دەگەیەنێت، و كامە كۆمەڵگە تێكدەدا و زیان بە كۆمەڵگا دەگەیەنێت روون و رەوا دیارە كامەیە. كەسی ناتەندروست ماڵەوەشی نازانن پەروەردەكردن چییە، بۆیە منداڵەكانیان دەنێرن بۆ كاركردن لە دەرەوە، ئەو كەسانە لە رووی دەروونییەوە هیچ باش نین و لە داهاتوو كێشە دەبن بۆ كۆمەڵگە، بەرهەم هێنانی ئەو جۆرە كەسانە لە داهاتوو كومەڵگەیەكی ناتەندرووست پێكدێنن هەر بە خۆیان زەرەرمەندی یەكەم دەبن دوای ئەوە تووشی چەندان نەخۆشی دەبن لە جەستەی و لە رووی دەروونییەوە زۆر نائارام نا تەندروستن، بێ ئەوەی دركی پێ بكەن و بیزانن، بۆیە زۆر هەڵەیە منداڵ لە سەرەتای بچووكی ژیان كاری دەرەوەی پێ بكرێ، داهاتوویەكی زۆر تاریكی دەبێت".
ئەم توێژەرە لەبارەی هۆكارەكانی كاركردنی منداڵ روونیكردەوە" كار كردنی منداڵ بۆ رۆشنبیری و پەروەردەی خێزانەكەی دەگەرێتەوە. بێگومان خێزانێكی نارۆشنبیر و نەخوێندەوار جگە لە مەبەستی تایبەتی خۆی، هیچ سوودێكی بۆ منداڵەكەی ناوێت، ئەو دایك و باوكە لە رووی دەروونیشەوە زۆر تەندروست نین، چونكە هیچ دایك و باوكێكی دەروون تەندرووست نییە منداڵەكەی لە تەمەنێكی بچوكەوە بداتە بەر كاركردن، بێ گوێدان بەوەی ئایا منداڵەكەی لە دەرەوە كار دەكات تووشی كەسی خراپ دەبێت ئەوندە زیرەك نییە كەسێك هەڵی دەخەڵەتێنێت تا خۆی لە كێشەكان بپارێزێت. كاركردنی منداڵ كاریگەری زۆر خراپ دەكاتە سەر دەروونی منداڵەكە، لێرە رۆڵی دایك و باوك زۆر گرنگە منداڵەكانیان. دوور بكەنەوە لە كاركردن لە دەرەوە، چونكە تەمەنی هی ئەوە نیە كار بكات، و هەم لە خوێندنی دەكات هەم چالاكی و یاری منداڵانە و ژیانی ئاسای و سەرەتای خۆی. بێ گومان ناشارەزای دایك و باوك بۆ پەروەردە كردنی منداڵ رۆڵی سەرەكی هەیە بۆ كاركردن بە منداڵ و بەرپرسیارەتی منداڵ. بۆیە پێویستە دایكان و باوكان زۆر ئاگاداربن لە پەروەردەكردنی منداڵ بە وریاییەوە رەفتاریان لەگەڵ بكەن بۆ ئەوەی دەروونێكی ئاسوودە و ئارمیان هەبێت. دوور لە كێشە و قورس كردنی ژیانیان، بۆیە كاركردنی منداڵ دەگەرێتەوە بۆ دایك و باوك ئەوان فێری دەكەن، پێویستە دایكان و باوكان وشیار بكرێنەوە زۆر هەڵەیە منداڵ لە تەمەنی بچوكی بدرێتە بەر كاركردن، چونكە كاریگەری زۆر خراپی دەبێت و منداڵەكە لەژێر دەسەڵاتی دایك و باوكەكە دەردەچێت، و دواتر زۆر هەوڵیش بدرێت زۆر زەحمەت، دووبارە كۆنترۆڵ بكرێتەوە".
رەوەند خورشید، لەبارەی رۆڵی حكوومەت لە چارەسەركردنی ئەم دیاردەیەدا گووتی" حكوومەت پێویستە رێگری بكات لەم دیاردەیە، وادەكات منداڵانی كومەڵگایەكە منداڵی ئاسایی دەرنەچن و ئەو منداڵانەش داهاتووی كۆمەڵگاكە دەبن، نەوەیەكی سەر لێ شێواو نائەكادیمی لێ بەرهەم دێت. پێویستە هەوڵبدات رۆڵی دەزگاكانی راگەیاندن زیاتر بكات لە وشیار كردنەوەی، دایكان و باوكان. زانایانی ئاینیش ئاگادار بكاتەوە لە مزگەوتەكان بانگەواز بكەن. هەوڵبدەن رۆڵی توێژەران و كومەڵناسان لە دام دەزگا كانی حكوومی زێدە بكەن. لەبەر ئەوەی رێژەیان زۆر كەمە لە شوێنە دەمەزراوەكان لە قوتابخانەكانیش، زۆر بە كەمی توێژەری دەروونی بوونی هەیە پێویستە لە هەر قوتابخانەیەك دوو توێژەری لێ بێت بەلایەنی كەمەوە. بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە، پێم وایە گەر وابكەن كومەڵگەیەكی تەندرووست بنیات دەبێ، رێگە نەدرێت ئەم دیاردە ناشیرین و ناكۆمەڵایەتییە زیاتر بڵاو ببێتەوە، بۆ ئەوەی دەروونی گشت تاكێك تەندروست بێت، كاركردنی منداڵ هیچ تەندروست نییە لە جیاتی ئەوە حكوومەت رێگری یاسایی بگرێتە بەر، هەر منداڵێك كار بكات لە ئەنجامدا سزا بەسەر دایك یا باوك بنێن، دڵنیام ئەگەر بە جدی كار لەسەر ئەوە بكات ئەم دیاردە زۆر كەم دەبێتەوە، رێژەی خوێندن زیاد دەبێت و كۆمەڵگەكەش بەرەو پێش دەچێت و كەسی داهێنەر بەرهەم دێن. كۆمەڵگەیەكی دەروون تەندروست دوور لە توند و تیژی و خراپە كاردروست دەبێ. هەروەها رێژەی ئەو كەسانەی هۆگری ماددەی هۆشبەر كەم دەبێتەوە".

بابەتى پەیوەندیدار جۆراوجۆر

بیروڕا

زۆرترین بینراو