كاریگەری پەروەردەیی لەسەر گەندەڵی

كاریگەری پەروەردەیی لەسەر گەندەڵی

 

محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی: دزی و گەندەڵی یەكێكە لەو كارە نەشیاوانەی مرۆڤ ئەنجامی دەدات لە ئێستاشدا هەرێمی كوردستان كەوتۆتە نێو ئەو گێژاوە، بە پێی قسەی هاووڵاتیان دزی و گەندەڵی لەم سەردەمە زۆر زیادی كردووە، ئەوەش ئەبێتە مەترسی بۆ سەر  رووخانی ئابووری،  زاری كرمانجی پرسیاری ئاراستەی ژمارەیەك چین و توێژی كۆمەڵگە كردووە و پرسیوویەتی " ئایە ئەو دزی و گەندەڵییەی بەرپرسان ئەنجامی دەدەن، تاچەند پەیوەندی بە پەروەردەی خێزانەوە هەیە؟ هەریەكەو بە جۆرێك دید و بۆچوونی خۆیان خستۆتە ڕوو.


تەنیا كەریم: دەسەڵاتداران لەسەروی یاساوەن و كەس نییە بتوانێ لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بكات


میدیاكار تەنیا كەریم، دەڵێت" پەروەردە گرنگی خۆی هەیە خێزانیش یەكەم شوێنە كە مرۆڤ تێیدا فێری ئەلف و بێ ی ژیانكردن دەبێ تێیدا و هەڵسوكەتی گەورەكان فێردەبێ و لاساییان دەكاتەوە بەبێ ئەوەی هیچی لێ تێبگات، واتا تەنها لاسایی كەرەوەیەكەو هیچ ئامانجێك لەدوای ئەوڕەفتارەوەی نیە، كەواتە لەوقوناغەدا نەمەبەستی دزیە نەگەندەڵی تەنها منداڵ حەز بەلاسایی كردنەوەی ڕەەفتاری گەورەكاندەكات، دواتر قۆناغی خوێندنگە دێت كەڕۆڵی فێربوونی زانستەكان دەبینێ بۆ منداڵ دواتر كۆمەڵگاو دەوروبەری كەسەكە ڕۆڵ دەبینێ لە فێربوونی ڕەفتارو گوفتاری كەسەكاندا كەواتە ڕۆڵی سەرەكی بۆ دروستبوونی كەسایەتی مرۆڤەكان خێزانە وسەرەكیترین ڕۆڵی هەیە گەر منداڵ فێربكرێت دەبێ كەسایەتیەكی پاك و بێگەردی هەبێ ئەوا كەسەكە هەرگیز دزو گەندەڵ نابێ بەڵكو درك دەكات بە ناڕێكیەكان و خۆی چاك دەكات، ئەمە بۆ ئەو خێزانانە ڕاستە كە منداڵەكانی لەسەرگوێ ڕایەڵی و ڕەوشتی جوان پەروەردە دەكات، ئەوخێرانانەشی كە پەروەردەی منداڵەكەی بەباشی ناكات و چاودێریی وردی ناكات دەشێ لەكەسانی ترەوە فێری ڕەوشتە خراپەكان ببێت، ئەمەش وادەكات مرۆڤ دزو گەندەڵ و بودەڵە دەربچێ، تەنها كەسایەتیەكی خۆ ویست و بەرژەوەندخوازبێت، هەندێ جار وەك زانایانی دەروونزانی دەڵێن دەكرێ كەسانی شاز واتا دەرچوو لە بنەماو بنچینە سەرەكیەكان دروست ببن، بەڵام ئەمانە بەپەنجەی دەست دەژمێردرێن و ناكرێ ببن بە بنەما بۆ تێڕوانینی گشتی، زۆرجار ژینگەی دەوروبەر لەباردەبێ بۆ كەسەكان و هەوڵی خۆ دەوڵەمەندكردن و گەندەڵی دەدەن ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كەیاسایەك نیە بۆ سزادانی گەندەڵكاران و لادەران بەشێوەیەكی یەكسان لەم كۆمەڵگایەدا، واتا دەسەڵاتداران لەسەرو یاساوەن و كەس نیە بتوانێ لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بكات، بەتایبەت ئەم نەوەیەی منداڵانی بەرپرسان كە هیچ زەحمەتێك و ساردو گەرمیەكیان نەچێشتووەو زەمینە لەبارە بۆیان بۆدزی و گەندەڵكاری دووبارە هۆكار  پەروەردە سەقەتەكەیانە كەفێرنەكراون پشت بەخۆیان و تواناكانیان ببەستن  بۆ خۆپێگەیاندن و گەیشتن بە پلەو پایەو دەسەڵات بەماندووبوونی خۆیان، بەڵكو هەموو شتەكان بەئامادەكراوی لەلایەن باوك و كەسەنزیكەكانیان بۆیان فەراهەم كراوە كەواتە خێزان ڕۆڵی سەرەكی هەیە دواتر خوێندنگەو دەوروبەرو كۆمەڵگا هاوبەش دەبێ لە دروستبوونی كەسایەتی تاكەكانی كۆمەڵگا.


هەژار سورچی: پەروەردەی خێزان ڕۆڵی هەیە لە دروستكردنی بەرپرسی گەندەڵ و دز


راگەیاندكار هەژار سورچی، گووتی" دەتوانین بڵێین پەروەردەی خێزان بەدەرەجەیەك و فاكتەری تریش هەن بەدەرەجە دوو ڕۆڵیان هەیە لە دروستكردنی بەرپرسی گەندەڵ و دز،  ئەگەر قسە لەسەر پەروەردەی خێزان بكەین خێزان بە كۆڵەكە و بنچینەی كۆمەڵگا دادەنرێت، دەبێت كار لەسەر پتەوكردنی پەیوەندییەكانی نێو خێزان بكرێت، چونكە خێزان ڕۆڵێكی سەرەكی و كاریگەری هەیە لە دروستكردنی تاكی تەندروست بۆ نێو كۆمەڵگە، خێزان دەبێت بەشێوەی ڕێك و پێك لەسەر بنەمایی ڕاستگۆیی و دەستپاكی و  بەرپرسیاریەتیەوە ڕۆڵەكانی خۆی پەروەردە بكات نەك بە پێچەوانەوەو ناتەندروست، ئەگەر بگەڕێینەوە سەر چەند فاكتەرێكی هەرێمی و ژینگەیی كە كاریگەری نەرێنییان هەیە لەسەر بەرپرسان بۆ ئەوەی دزو گەندەڵ بن، وەكو دەستوەردانی ووڵاتانی زلهێز و دراوسێكان لە پێناو بەرژەوەندی خۆیان كار لەسەر سەپاندنی پەرژەوەندییەكانیان دەكەن، ئەگەر بەنموونە هەرێمی كوردستان وەرگرین كە لەنێوان چەند وڵاتێكی پڕ لە كێشەو قەیران و جەنگ دایە ئەوا بە روونی دەبینین كە چ كاریگەرییەكی نەرێنی و خراپی لەسەر دزی و گەندەڵی بەرپرسان بەجێهێشتووە.

هەناسە عەزیز" نەبوونی كەسی شیاو لە شوێنی شیاو هۆكاری درووستبونی گەندەڵییە

پارێزەر هەناسە عەزیز، لەسەر هەمان پرس رایدەگەێنێت" گەندەڵی بەكارهێنانی مافێكی گشتیە لە پێناو بەرژەوەندیەكی تایبەتی، دیاردەیەك و پەتایەكی سەردەمیەو یەكێكە لە نەخۆشییە كۆمەڵایەتیەكان جا ئەمە لە ووڵاتانی كۆمۆنیزم هۆكاری ئابووری لە دواوەیە، لە ووڵاتانی  وەك ئیمە بۆ هۆكاری كلتووری دەگەڕێتەوە بەڵام لە كۆتایدا هەر هۆكاری ئابووری لە دوایە، گەندەڵی كۆمەڵێك هۆكاری لە پشتەوەیە لەوانە هۆكاری سیاسیی  وەك لاوازبوونی دەسەڵاتی سیاسی لەبەڕێوەبردنی  ووڵات بەشێوەیەكی ڕێك و نەبوونی چاودێریەكی حەقیقی بەسەر دام و دەزگای حكومییەكانەوە، هەروەها نەڕەخساندنی كارو پیشە لەلایەن حكوومەت بۆ تاكەكانی كۆمەڵگە هۆكارێكە بۆ دروستبوونی گەندەڵی،  هۆكارێكیتری دروستبوونی گەندەڵی هۆكاری ئابووریە وەرگرتنی  رەشوو لەلایەن دەسەڵاتداران كەمتەرخەمی كردنی فەرمانبەر لە بەڕێوەبردنی كارەكانی بەشێوەیەكی رێك و پێك بەهۆی نەبوونی مووچەیەكی باش بۆ فەرمانبەران ناچار ئەنجامدانی چەند كارێك لەگەڵ كاری فەرمانبەریان، ئەمانە وا دەكەن فەرمانبەر وەك پێویست ئەركی فەرمانبەریەتی خۆی بەرێوەنەبات، هۆكارێكیتری دروستبوونی گەندەڵی نەبوونی یاسایەكی بەهێزە بۆ سزادانی كەسانی گەندەڵكار و سەربەخۆ نەبونی دادگا و جێبەجێكارانی داد، كەوتنە ژێر فشاری حزب و لایەنەكان هۆكارێكە بۆ جێبەجێ نەكردنی یاساو لێپرسینەوە نەكردن لەگەڵ  رەشوو وەرگر و گەندەلكاران، نەبوونی ڕۆشنیری كۆمەڵایەتی لەلایەن ئەوانەی لە كاردان كار بەدەست گوێنەدان بە دانانی كەسانی خاوەن بڕوانامەكان و دانەنانیان لە پۆستە حكومییەكان، نەبوونی كەسی شیاو لە شوێنی شیاو هۆكاری درووستبونی گەندەڵییە تەنیا كەسانێك هەڵدەبژێردرێن بۆ پۆستە حكومییەكان كە لەژێر فرمانی حزب و لایەنە دەسەڵاتدارەكانن بەبێ گوێدان بە ئەزموونیان بۆ بەڕێوە بردنی كار، لەگەڵ ئەمانەش پەروەردەكردنی خێزان دەكرێ هۆكارێك بێت بۆ خوگرتن بە گەندەڵی، منداڵی كەسێكی گەندەڵكار هەمان رێچكەی گەندەڵی بگرێتە بەر، پەندێكی كوردی هەیە دەڵێ: (گەورە ئاو دەرژێنێ گچكە پێی لێدەخشێنێ.


وەلید پیربال" ململانێی تەسكی حزبایەتی وایكرد دەزگاكانی حكوومەت پڕبن لە خەڵكی نەخوێندەوار و نا ئەكادیمی 


م. وەلید پیربال، هەلسوڕاوی گۆڕان بۆچوونی خۆی خستەڕوو و باسی لەوەكرد" ئەم دزی و گەندەلییەی ئێستا لە دامودەزگایەكانی حكوومەت هەیە، ریشەیەكی مێژوی كۆنی هەیە، بەدرێژای مێژوو لەبەر ئەوەی میللەتەكەمان ژێردەست بوە و خاك و نیشتیمانەكەی داگیر كراو بووە، بۆیە دەرفەتی دروستبونی دەوڵەت و دام و دەزگای حووكومڕانی نەبووە، بەهۆی ئەوەی راستەخۆ لەلایەك داگیركر بەرێوەبراوین، بێ گومان كە دامو دەزگاو ئیدارەی خۆت نەبوو عەقلیەتی حكوومڕانیش نابێ بە نەریت و دروست نابێت، نەبونی عەقلیەتی حكوومڕانیش بێ گومان دەرەنجامەكەی ئەم پاشا گەردانی و بیسەروبەری و دزی گەندەلییەی لێ ئەكەوێتەوە كە ئێستا هەمومان شاهێدی بۆ ئەدەین، دوای راپەڕین دەرفەتێكی زێڕین دروست ببوو بۆ ئەوەی بتوانین بەشێوەیەكی مۆدێرن دام ودەزگای بەرێوەبردنی مۆدێرن بنیات بنێین و لە رێی دانانی سیستەمێكی پەروەدەی مۆدێرن، كادرو عەقلی نوێ بۆ دام و دەزگایەكان ئامادە بكەین، بەڵام بەداخەوە هێزە سیاسیەكان بەهۆی ململانێ تەسكی حزبایەتی و هەوڵدان بۆ راكێشانی زۆرترین ئەندام و لایەنگر بۆ حزبەكانیان، هەستا تەواوی دام و دەزگایەكانی حكوومەتیان پڕ كرد لە خەڵكی نەخوێندەوار و نائەكادیمی و گەندەڵ، هەموو هەوڵیان بۆ ئەوە بوو بتوانن لەسەر سامانی گشتی گیرفانی خۆیان پڕ بكەن، دواتریش بوون بەكۆسپی گەورە لەبەردەم  هەر هەولێك بۆ دژایەتی كردنی گەندەلی بە مۆدێرنكردن و بەموئەسەساتكردنی دام  و دەزگایەكان، بێگومان نەبونی سیستەمێكی پێشكەوتوی پەروەردەیش بە درێژای ئەم 30 ساڵەی حوكمی خۆماڵی، كەمتەرخەمی دام و دەزگا پەوەردەیەكان، هەر لە خێزانەوە بگرە تا دەگاتە قوتابخانە و زانكۆ و پەیمانگایەكان و تەنانەت مزگەوتەكانیش، ئەم دام و دەزگایانە هیچیان نەیانتوانیوە بە رۆڵی پەروەردەی خۆیان هەستن و تاكێك بەرهەم بێنن كە دەستپاكی گەندەلی نەكردن و پاراستنی سامانی گشتی لەبەها بەرزەكانی ژیانی بێت.


رەوا موحسین" پەروەردەی خێزانی فاكتەری سەرەكییە و بەرپرسە لێی"


كۆمەڵناس رەوا موحسین رایگەیاند" گەندەڵی دیاردەیەكی مرۆڤی و پەتایەكی سەردەم و نەخۆشیەكی قێزەوەنی كۆمەڵایەتییە، گومان لەوەدا نیە كەوا گەندەڵی یەكێكە لە مەترسی دارترین دیاردە كە رووبەرووی ووڵاتان دەبێتەوە بەتایبەت  ووڵاتە تازە پێگەیشتووەكان لەبەر ئەوەی دەبێتە هۆی دروستبوونی كۆسپ لەبەردەم  پڕۆسەی بونیادنان و گەشەی ئابوری، پرسیار ئەوەیە، ئایا دزیكردن  و گەندەڵی هەڵقوڵاوی پەروەردەی خێزانییە؟ یاخود هۆكاری شاراوەی تری لەپشتە.؟ بێگومان هەڵس و كەوتی هەر تاكێك لەكۆمەڵگادا رەنگدانەوەی پەروەردەی خێزانەكەیەتی یا ئەو ژینگەی كە تێیدا گەورە بووە، بۆ نموونە ئەگەر هاتوو منداڵێك لە خێزانێكی ( دز) دا گەورەبوو واتا لەبەر چاوی خۆی باوكی یا هەر یەك لەئەندامانی خێزانەكەی ئەو كارەی دەكرد و ئەركی سەرەكی خێزان و هەموو باس و بابەتەكانیان ئەو ئیشە بوو، ئەوكاتە (دزی كردن) دەبێتە كارێكی ئاسایی لای ئەو منداڵە و ئەویش ئارەزووی  تاقیكردنەوەی دەبێت." ئەو گەندەڵییە بەرچاوە و زەقەی كە بەرپرسانمان ئەنجامی دەدەن بە ئاشكرا و و بەدزی جگە لەوەی كە پەروەردەی خێزانی فاكتەری سەرەكییە و بەرپرسە لێی، بەڵام فاكتەری تریشی لەپشتەوەیە، وەك تێركردن و دابینكردنی پێداویستیی دەرونی و بایەلۆژی خۆیان بەتایبەت ئەگەر لە منداڵیدا بە هەژاری ژیابن وگەورەبووبن ئەوە ئێستا دەیانەوێت  قەرەبووی رابردوویان بكەنەوە لەسەر حیسابی بژێوی خەڵك و مولكی گشتی ئەوەش پێی دەگوترێ نەخۆشی دەرونی، هەروەها فاكتەری كلتووری و ململانێی ئابوری بەتایبەت لەنێوان منداڵە بەرپرسەكان بۆ سەلماندنی خۆیان و دابینكردنی داهاتووی خۆیان بەبێ بیركردنەوە لە برسیەتی و هەژاری و نەهامەتیەكانی چینی گشتی.

زۆرترین بینراو