كۆمەڵگە و كایە بنچینەییەكانی

سیڤەر بابەكر

هەموو كۆمەڵگەیەك لەچەند كایەیەكی بنچینەیی پێكهاتووە، لەوانە: كلتور، دین، مێژوو... هتد، هەر یەكێك لەو كایە پێكێنەرانە بەشدارن لە بوونیاد و ژێرخانێكی بەهێز بۆ كۆمەڵگە. تاكەكانی ناو كۆمەڵگە خاوەنی پەیام و تێڕوانینێكی بنچینەین لەگوتارێكی دیاریكراو كە لە ڕێگەیەوە كۆمەڵگە ئاڕاستە دەكەن بەئامانجی بەرەو پێشبردن و سەقامگیری زیاتر. كۆمەڵگەی كوردیش وەك هەر كۆمەڵگەیەكی دیكە خاوەنی ئەوكایە پێكهێنەرانەیە، بەڵام گرفتی بنچینەیی كۆمەڵگەی كوردی ئەوەیە كە هەریەكێك لەو كایە بنچینەییانە مێژووەكەیان لە ئێستایان پێشكەوتووتر دەوڵەمەندترە، بەجوڕێكی دیكە دەكرێت بڵێن، كایە پێكهێنەرەكانی كۆمەڵگەی كوردی لە ئێستادا لەهەرەس و هەڵوەشانەوەدان و گوتارەكانیان پڕیەتی لە ناڕوونی و تێكچڕژاوی كە ناتوانن تەعبیر لە ئێستای كۆمەڵگە بكەن.
لەخوارەوەدا بەكورتی باس لە بەشێك لە گوتاری كایە پێكهێنەرە بنچینەیەكانی كۆمەڵگە دەكەین كە لەچی ئاستێكی هەرەسدان لە ئێستادا:
یەكەم: كلتور
كلتور چەمكێكی گشتگیرو فراوانە، لە پوخترین پێناسدا دەكرێت بڵێین، مەبەست لە پاشخانی ڕابوودووی كۆمەڵگە لەسەرجەم ئاستەكاندا كە وزەو باگڕاوندێك دەدات بە ئێستا بۆ هەنگاوی بەهێزتر لە داهاتووی ئەو كۆمەڵگەیەدا. گەر سەیری كلتوری كوردەواری بكەین، لە ڕابردوودا كلتورێكی دەوڵەمەندە لە هاوكاری و لێبوردەیی ئەدەب برایەتی خۆبەخشی ئازایەتی لەهەوڵدان لەپێناو ئازادی و سەربەخۆیی بوونیادنانی شارستانییەت بۆ نەوەكانی داهاتوو، لێ كلتوری كۆمەڵگەی كوردی لە ئێستادا لە ئاست و قۆناغێكی مەترسیداردایە بەجۆرێك نەوەك هەر لەشوێنی خۆیدا نەوەستاوە، بەڵكو لە پاشەكشە و داڕمانێكی بەهێز و خێرادایە، تایبەتمەندییە كۆمەڵایەتییەكانی ئەو كۆمەڵگەیە بەرەبەرە لە لەناوچوون و گۆڕاندان، گۆڕانێك بەرەو خراپ و خراپتر، بەجۆرێك نەوەیەك لە ژێر گاریگەری ڕەوتی ژیانی ئێستادا بارهاتووە نەوەك هەر شانازی بە ڕابردووی خۆیەوە ناكات دەیهەوێت لەبیری خۆشی بەرێتەوە و خاوەنداریەتی لەسەر خۆی لاببات، ئەمەش مەترسییەكی گەورەی لەسەر سڕانەوەی شوناسی كۆمەڵگەی كوردی دروست كردووە، كاتێكیش كۆمەڵگە شوناسی نامێنێت لەناو دەچێت یاخود بەلەناوچوو دێتە هەژمار.
دووەم: ئاین
گوتاری دینی هەرچەندە گوتارێكی سابت و نەگۆڕە و گۆڕان و نوێبوونەوەی كەم بەخۆیەوە دەبینێت، بەڵام ئەوانەی قسەكەر و ئاڕاستەكەری پەیامی دینین لەگۆڕان و نوێبوونەوەدان لە گوتارەكانیان، پێگەی دین لە ئێستای كۆمەڵگەی كوردیدا بە هۆی بەشێكی فراوانی ئاڕاستەكەرەكانی پەیامەكە لەمەترسیدایە، بەجۆرێك ئاستی وتار و دیدگای بەشێك لە پیاوانی ئاینی و زمانی قسەكردنیان لە ئاستێكی ئەوەندە نزم نەشیاودایە كاریگەرییان لەسەر خودی پەیامە جێگیرەكەش داناوە، كاری بەشێك لە پیاوانی ئاینی لە ئێستادا بریتییە لە بچوككردنەوەو تەسكردنەوەی جەوهەری پەیامە گەورەكە، لەگۆشەی ئەوەندە تەنگ و بێماناوە پەیامدەدەن كە بۆ كۆمەڵگە و ئاستی هۆشیاری تاك لەم سەردەمەدا بەها و گرنگییەكی نەماوە ئەوچەشنە پەیامانە، بەڵام ئەگەر سەیرێی ئاڕاستەكەرانی پەیامی دینی لای ئاڕاستەكارەنی پێشووتر بكەین دەبینین هەمیشە كاریان لەسەر جەوهەری پەیامە دینییەكە كردووە بەئامانجی بەرەو پێشبردن و سەقامگیری زیاتری كۆمەڵگە، بەڵام ئاڕاستەكەرانی پەیامی دینی لە ئێستادا بەدەر لەوەی كۆمەڵگەیان دابەش و پەرت كردووە خودی ناوەڕۆكی دینەكەشیان دابەش و پەرتكردووە كەئەمە زیان بە كار و پەیامی خۆیان دەگەیەنێت بەر لە زیان گەیاندن بەكۆمەڵگە.
سێیەم: سیاسەت و دەمەزراوەكانی حوكمڕانی
سیاسەت بەو پێیەی كایەیەكە لەسەرووی كۆمەڵگەوە ئیدارەی هەموو كۆمەڵگە و پێدراوەكانی دەكات، گاریگەری ڕاستەوخۆ لەسەر هەموو كایەكانی دیكە جێدەهێڵێت، بۆیە كاتێك كۆمەڵگە لەلایەن ئاڕاستەیەكی سیاسی دروستەوە ئاڕاستە دەكرێت سەرجەم كایەكانی دیكە بەدروستی و ڕووەو پێشەوە ڕێدەكەن بە پێچەوانەشەوە كاتێك ئاڕاستەی سیاسی ئاڕاستەیەكی هەڵە و بێبنەمایە یەكەكانی دیكەی كۆمەڵگە ئاڕاستەیەكی هەڵەو بێبنەما وەردەگرن، دروست بەو چەشنەی كە لەمۆدێلی سیاسی ئێستای كوردستاندا بەدیدەكرێت، لەبەر ئەوەی ڕەوتی سیاسی ڕەوتێكی پۆلیستی بەرژەوەندخوازە كە بەرژەوەندییەكانیان تەنها لەبەرژەوەندی ئابووریدا كورتهەڵدێن، دەبینین كە تاكەكانی كۆمەڵگە بە هەموو ئاستەكانیەوە لە شەلەل و شڵەژانێكی گەورەدا درێژە بەژیان دەدەن، بەجۆرێك لەنێو شانازییەكانی ڕابردوودا و ئێستایەكی وێران و داهاتوویەكی پێشبینینەكراو و لێڵدا كۆمەڵگە گیری خوادووە، كاتێك سیاسەت لە سەر ئاستێكی فیكری و بنەمایی بینا ناكرێت كەرتەكانی دیكەی كۆمەڵگە ناتوانن خۆیان لەسەر بنەمایەكی دروست بینابكەن، چونكە سیاسەت ئەوان ئاڕاستە دەكات و لە پشتیان دەوەستێت و هاوكاریان دەبێت لە بیناكارییاندا، ئەگەر چاوێكی خێرا بە ڕابردووی ڕەوتی سیاسی كوردیدا بخشێنینەو دەبینین ڕەوتێكی سیاسی خاوەن بنەماو هەڵگری پەیام و گوتارێكی دهاتوو دروستكەر بووە، بەڵام كاتێك بە ئێستا بەراودی دەكەین دەبینین ڕەوتی سیاسی كوردی لە ئێستادا هەڵگری هیچ پەیامێكی سیاسی و ئابووری و نەتەوەیی شایستە بە قۆناغی ئێستای كۆمەڵگەی كوردی نییە، بەڵكو سیاسەت لەوەدا كورتكراوەتەوە كە بریتییە لە دەستەگەری و گروپی بچوك بچوك بۆ بەرژەوەندی بچوك و كورت مەودا، كە ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی گۆمەڵگا هیوایەی بە ئێستا و داهاتووی خۆی نەبێت.
جا ئەگەر تێكچوون و لەبارچوونی كایەیەكی بوونیادی كۆمەڵگە گرفتێكی مەزن بێت بۆ كۆمەڵگەیەكی پێشەنگ و خاوەن بنەما، دەبێت بۆ كۆمەڵگەیەكی پاشكەوتووی بێبنەما تێكچوونی هەموو كایە بنچینەییەكانی كۆمەڵگە هەڵگری چ كارەسات و مەترسیەكی مەزن بێت لەداهاتوودا؟!

زۆرترین بینراو