لەیلا بەدرخان یەكەمین كچی كورد لە بواری هونەردا

لەیلا بەدرخان یەكەمین كچی كورد لە بواری هونەردا

كۆكردنەوەی: محەمەد هەسنانی
كاتێك لاپەڕەكانی مێژوو هەڵدەدەینەوە بەدرخانییەكان ناوێكی دیار و بەرچاون و چەندان پەڕەی بە كار و هەوڵ و كۆشش و دەستپێشخەری نەوەكانی ئەم بنەماڵیە نەخشاوە و پڕ واتا كراوە.
بــەدر خانییەكان، بنەماڵەیەكی گەورەو خەباتگێری ئەم خاكی كوردستانەن، كە لە زۆر بواری وەك سیاسەت و ڕۆشنبیری و ئەدەب و هونەر و كلتوری، جێ‌ پەنجەیان دیــارە و خەبات و كاریان لە پێناو نیشتمان و پێشكەوتنی میللەتەكەی كردووە.
مەدحەت بەدرخان، دامەزرێنەری یەكەم رۆژنامەی كوردی كە یەكەم كەس بووە چاپخانەی لە میسرەوە هێناوەتە كوردستان و ساڵی‌ 1891 هاتۆتە میسر، ساڵی‌ 1898 لەقاهیرە پێنج ژمارەی‌ ڕۆژنامەی‌ كوردستان بڵاو ئەكاتەوە. پاش ئەوە لەترسی‌ هەڕەشەكانی‌ سوڵتان عەبدولحەمیدی‌ عوسمانی‌ ئەگەڕێتەوە ئەستەمبوڵ، بۆ ئەوەی‌ لەسەر ئەم براكانی‌ تووشی‌ ئەشكەنجەو زیندانی‌ كردن نەبن.
ساڵی‌ 1899 لەگەڵ عەلی‌ بەگی‌ برای دا هەوڵ ئەدەن زەمینە بۆ شۆڕشێكی‌ نەتەوەیی‌ خۆش بكەن، بەڵام سەر ناكەون. هەندێك لەمێژوو نووسەكان ئەڵێن میقداد مەدحەت بەدرخان، یەكێ‌ بووە لەئەندامە چالاكەكانی‌ پارتی "ئیتحاد و تەرەقی‌". ساڵی‌ 1906 لەسەر ئەو هەڵوێستەی‌ لەتوركیا نەفی‌ كراو لە وڵاتە دووركەوتۆتەوە.
ساڵی‌ 1910 و ماوەیەك پاش راگەیاندنی‌ حكومەتی‌ دەستووری‌ لەئەستەمبۆڵ بەشداری‌ ئەكا لەدامەزراندنی‌ "جەمعیەتی‌ نەشری‌ مەعاریفی‌ كوردی‌" بەپێی‌ هەندێ‌ سەرچاوە ماوەیەك كراوە بەموتەسەریفی‌ شاری‌ دەرسیم. بەڵام لەو ساڵە بەدواوە هیچ شتێك دەربارەی‌ ژیانی‌ نازانرێت، میقداد مەدحەت بەدرخان، جگە لەوەی‌ یەكەمین رۆژنامەنووس و دامەزرێنەری‌ بزاڤی‌ كوردییە چاپخانەیەكیشی‌ بەناوی‌ "چاپخانەی‌ ڕۆژنامەی‌ كوردستان" لەقاهیرە دامەزراندووە، كەبەیەكەمین چاپخانەی‌ كوردی‌ ئەژمێردرێ.‌
ئەم ڕابەرە مەزنە زمانی‌ خۆی‌ و زمانی‌ توركی‌ و عەرەبی‌ زمانی‌ فەرەنسیشی‌ بەباشی‌ زانیوە، بۆیە لەگەڵ بڵاوبوونەوەی‌ یەكەمین ژمارەی‌ رۆژنامەی‌ كوردستاندا كارتێكی‌ بەزمانی‌ فەڕەنسی‌ بڵاوكردۆتەوە كە شارستانی‌ بوونی‌ عەقڵی‌ میقداد مەدحەت بەدرخان نیشان ئەدات.
لەیلا بەدرخان نموونەیەكی دیكەی دیاری بواری هونەری بنەماڵەی بەدرخانییەكان
دیارە جگەلە مەدحەت بەدرخان، چەندین ئافرەت و پیاوی بنەماڵەی بەدرخانییەكان، رۆلی دیارو بەرچاویان هەبووە، لە سیاسەت و رۆشنبیری و راگەیاندن و هونەری و بوارە جیا جیاكان، كە تائێستاش ناویان بە زیندووی ماوەتەوە، یەكێك لەوانەش خاتوو "لەیلا بەدرخان" لە مێژووی كوردستان و نەتەوەی كورددا یەكەمین كچی كورد بووە، كە لە بواری هونەردا دەركەوتووە. كە نابراو لە بنەماڵەی تێكۆشەری بەدرخانییەكانە و كچی عەبدوڵڕەزاق بەدرخان و كچەزای بەدرخان پاشایە.
وەك سەرچاوە مێژوویەكان ئاشكرای دەكەن، لەیلا بەدرخان، زۆر حەزی بە خوێندنەوەی لاپەڕِەكانی مێژوو بووە. ناوبراو لێكۆڵینەوەی لەسەر مەراسیمەكانی ئایینی زەردەشتی، ئایینە كۆنەكانی ئێران و میسر و هیند و سەماكانی ئایینی ڕۆژهەڵاتی و چەندین بواریكەدا كردووە. باوكی لەیلا تاكە ڕێبەری كوردە كە لە ماڵەكەی خۆیدا پیانۆی هەبووە، ئەمانەش زیاتر پاڵنەرو هۆكاربوونە بۆ كچەكەی كە زیاتر لە بواری هونەریدا رۆلی خۆی ببینێتەوەو سەركەوتووبێت و وەك یەكەم ژنە هونەرمەندی كورد بە ناسنامەی نەتەوەكەیەوە بچێتە لاپەڕەكانی دیرۆكی جیهانەوە، ئەلبوومە مێژووییەكانی جیهان و ئەرشیفخانەكان پڕِن لە وێنە جوانەكانی خۆنمایشكردنی شازادەی كوردان لەیلا بەدرخان.
لەیلا عەبدرڵڕەزاق بەدرخان، ساڵی 1908 دا لە ئەستەنبوڵ لەدایكبووە. ساڵی 1913 دوای دەرچوونی بڕیاری قڕكردنی بنەماڵەی بەدرخانییەكان، لەیلا بەدرخان هەر لە تەمەنێكی زۆر بچووكیدا لەگەڵ دایكی ناچار بوونە لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی كۆچ بكەن و ڕووبكەنە وڵاتی میسر و هەموو تەمەنی منداڵی لە وڵاتی میسر بەسەربردووە".
دوای یەكەم شەڕی جیهانی (1914-1918) لەیلا بەدرخان لە میسر وەدەركەوتووە و چووەتە ئەوروپا و لەوێ قۆناخەكانی ژیانی دەستپێكردووە. لەیلا لە وڵاتی سوێسرا چووەتە بەر خوێندن و لە وڵاتی ئەڵمانیاش پەیمانگای هونەری بالێی تەواوكردووە و پاشان لە وڵاتی فرەنسا نیشتەجێ بووە.
هەڵپەڕكێ و سەما و گۆڤەند، هەر لە منداڵییەوە سەرنجی لەیلایان ڕاكێشاوە
لەیلا بەدرخان، كە هێشتا منداڵ بووە، بە ڕێگای سەیركردنی سەمای ژنانەوە، بە شێوەیەكی سروشتی خۆی فێری سەماكردن كردووە و زۆر خولیای سەماكردن بووە. بەتایبەتیش دوای نیشتەجێبوونی لە ئەوروپا هەموو ئامانج و حەز و خولیا و مەبەستی ژیانی سەماكردن و خوێندن و لێكۆڵینەوە بووە، لە سەماكردن و ئافراندن بووە لە هونەری بالێدا بەتایبەتیش ئەو سەمایانەی كە لەیلا بەدرخان نمایشی دەكردن، هیچ سەرچاوە و بنەمایەكی نەبووە، بەڵكو داهێنانی بیر و ئارەزووەكانی خودی لەیلا بوونە، كە شێوازی تایبەت و زۆر سەرنجڕاكێش بوونە.
ئەمەش وایكردووە كە لەیلا بەدرخان، لەساڵی 1930 تا سەرەتای ساڵانی 1940ەكان سەما سەرنجڕاكێش و پڕ لە جەماوەرییەكەی خۆی لە وڵاتانی نەمسا، ئەڵمانیا، سوێسرا، فرەنسا، بەلجیكا، ئیتالیا پێشكەش كردووە. هەروەها لە یلا بەردخان بۆ نمایشكردنی سەما جوانەكانی بانگهێشتی ئەمریكا و كەنەدا و زۆر وڵاتی تریش كراوە. لەیلا بەردخان وەك كچێكی كورد كاریگەرییەكی زۆری هەبووە لەخۆ نمایشكردنیدا لە هونەری بالێ بەتایبەتیش لەناو خەڵك بە شازادەی كورد دەناسرا.
لەیلا بۆخۆیشی هەمیشە و بەوپەڕی شانازییەوە خۆی وەكو كچە كوردێك و خەڵكی كوردستان ناساندووە. نامە مێژووییەكانی لەیلا بەردخان ئەو ڕاستییانەمان بۆ دەسەلمێنن. هەروەها بنەماڵە تێكۆشەرەكەی بەدرخان پاشا كاریگەرییەكی زۆریان هەبووە، لەسەر بۆ دەركەوتنی لەیلا وەك كچە هونەرمەندێكی كوردی لێهاتوو.
كاریگەری باوكی لەسەر سەركەوتنی كچەكەی لەبواری هونەردا
هەرچەندە دەوترێت لەیلا بەدرخان، لە تەمەنی زۆر بچووكی دابووە، كاتێك "عەبدوڵڕەزاق بەدرخان"ی باوكی كۆچی دوایی كردووە، بەڵام عەبدوڵڕەزاق كاریگەرییەكی زۆری بەسەر لەیلای كچی بەجێهێشتبوو. هاوكات عەبدولِڕەزاق بەدرخان، تاكە ڕێبەری كورد بووە لەوكاتدا كە لە ماڵەكەی خۆیدا پیانۆی هەبووە، ئەمانەش زیاتر پاڵنەرو هۆكاربوونە بۆ كچەكەی كە زیاتر لە بواری هونەریدا رۆلی خۆی ببینێتەوەو سەركەوتووبێت.
شازادە لەیلا كچە كوردێكی ڕووناكبیر و دیرۆكزانیش بووە
لەیلا بەدرخان، زۆر حەزی بە خوێندنەوەی لاپەڕِەكانی مێژوو بووە. ناوبراو لێكۆڵینەوەی لەسەر مەراسیمەكانی ئایینی زەردەشتی، ئایینە كۆنەكانی ئێران و میسر و هیند و سەماكانی ئایینی ڕۆژهەڵاتی و چەندین بواریكەدا كردووە و توانی وەك یەكەم كچە هونەرمەند و یەكەم ژنە هونەرمەندی كورد بە ناسنامەی نەتەوەكەیەوە بچێتە لاپەڕەكانی دیرۆكی جیهانەوە، ئەلبوومە مێژووییەكانی جیهان و ئەرشیفخانەكان پڕِن لە وێنە جوانەكانی خۆنمایشكردنی شازادەی كوردان لەیلا بەدرخان.
لەیلا بەدرخان لەساڵی 1930هاوسەرگیری لەگەڵ هونەرمەندێكی پۆڵۆنی پێكدەهێنێت، دەبنە خاوەنی كچێك بەناوی (نڤین) كەكچەكەی لە رۆژنامەیەكی مسڕی دەست بەكاری رۆژنامەوانی دەكات.
ماڵئاوای یەكجاری لەیلا لە هونەرو ژیان
لەیلا بەدرخان دوای ئەوەی تەمەنی بەرەوژوور ڕۆیشتووە، نەیتوانیوە چیتر بەردەوام بێت لەسەر نمایشكردنی هونەری بالێ و سەما جوانەكانی، بەڵام بەردەوام بووە لە كاری ڕۆشنبیری و خوێندنەوە و لێكۆڵینەوە، تا دواجار لە ساڵی 1986 لە پاریسی پێتەختی فەڕەنسا ماڵئاوایی لە ژیان كردووە، كەچی تائێستا ناوی بەزیندووی لە لاپەڕەكانی مێژوو ماوەتەوە.

سەرچاوەكان:

- لەیلا بەدرخان لە ئینسایكڵۆپیدیای ئازادی ویكیپیدیاوە
- سایتی بیامەنگ جومارتێسی
-ماڵپەڕی قادرزادە

 

زۆرترین بینراو