ماجیدە علی: "لە هەرێمی كوردستاندا تاكو ئێستا یاسای سەردەمی ڕژێم بەركارە

ماجیدە علی: "لە هەرێمی كوردستاندا تاكو ئێستا یاسای سەردەمی ڕژێم بەركارە

" چەند كارەكە مەترسییەكانی زیاتر بێت ئەوەندە ئەركی خاوەن كار زیاتر دەبێت بۆ پاراستن گیانی كرێكاران"

زێرەڤان جەوهەر - سۆران

دكتۆرە ماجیدە علی مامۆستا لە زانكۆی سۆران لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ هەفتەنامەی زاری كرمانجیدا قسەی لەسەر رۆژی جیهانی كرێكاران كرد و دیاریكرد" یاسای كار و دەستەبەری كۆمەڵایەتی گشت مافەكانی كرێكاران زامن كردووە بەڵام كە جێبەجێ نەكرێت ئەوە جێگای داخە". گووتیشی" پێویستە دەسەڵات و حكومەت ڕۆڵێكی باش بگێرێن لە سانسۆركردنی كەرتی تایبەت و بەدواداچوونی بەردەوام بكەن لەسەر ئەم كەرتە"

* ئایە هیچ یاسایەك هەیە بۆ پاراستنی گیانی كرێكاران لە كاتی كاركردندا؟

- لە سەرەتادا دەبێ‌ ئاماژە بەوە بكەین كە لە كەرتی گشتی هیچ كەسێكمان نییە بە ناونیشانی كرێكار كاربكات، لەبەر ئەوەی لەسەردەمی رژێمی پێشووی عێراق یاسای كار هەبوو بە ژمارە (151) ی ساڵی (1970) ئەو یاسایە بە بڕیاری ئەنجوومەنی شۆرشی ئەو سەردەمە بە ژمارە (150) لە 19/3/1987 هەڵوەشێندرا و كرێكاری لە كەرتی گشتی گۆڕی بۆ فەرمانبەر لەبەر هەندێك هۆكاری سیاسی، كەواتە ئەو كرێكارانەی كە یاسای سەرەوە لەسەریان جێبەجێدەكرا گشتییان بوون بە فەرمانبەر و یاسای ڕاژەی شارستانی ژمارە (24) ی ساڵی 1960 ی هەمواركراو لەسەریان جێبەجێ دەكرێت تا ئەو ساتە. پاش ماوەیەكی كورت هەست كرا بە پەیدابوونی بۆشاییەكی یاسایی بۆ ڕێكخستنی كاری كرێكاران لە هەر سێ‌ كەرتی تایبەت و هەرەوەز و تێكەڵاو بۆیە بیر لەوە كرا بۆ دەركردنی یاسایەكی تری كرێكاران بۆ ڕێكخستنی پەیوەندی كار نێوان كرێكاران و خاوەن كار، ئەوجا یاسای كاری ژمارە (71) ی ساڵی (1987) دەرچوو بۆ ڕێكخستنی ئەو پەیوەندیەی كار و بەسەر كرێكارانی هەر سێ‌ كەرتەكانی لە سەرە ئاماژە پێكراو جێبەجێ دەكرێت. بۆیە پێویستە پێناسەی یاسای كار و كرێكار بكەین تاكو ببێتە دەروازەیەك بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەكان و پەیداكردنی شارەزایەك لەسەر ڕەوشی كرێكار بە تایبەتی لە هەرێمی كوردستان, یاسای كار بەوە پێناسە دەكرێت كە (كۆمەڵە بنەمایەكی یاسایین كە پەیوەندیەكانی تاكی و بە كۆمەڵا ڕێكدەخات كە پێكهاتووە لە نێوان خاوەن كارەكان و ئەو كرێكارانەی كە لە ژێر سەرپەرشتی و ئاراستەكردنی خاوەن كار كاردەكەن بەرامبەر بە كرێ‌).

لە وەڵامی پرسیاری بەرێزت كە ئایا هیچ یاسایەك هەیە بۆ پاراستنی گیانی كرێكار لە كاتی كاركردندا، بەڵی یاسا هەیە ئەویش ئەو یاسایەی كە لە سەرەوە ئاماژمان پێكرد كە یاسای ژمارە (71) ی ساڵی (1987)، بۆ نموونە لە ماددەی (107 و 108 و 110 و 112) ی ئەو یاسایە دا باس لە ئەركەكانی خاوەن كار دەكات بەرامبەر بە كرێكار و چۆنییەتی دەركردنی ڕێنمایی بۆ پاراستنی گیانی كرێكار لە مەترسییەكانی كار و چەند كارەكە مەترسییەكانی زیارت بێت ئەوەندە ئەركی خاوەن كار زیاتر دەبێت بۆ پاراستنی گیانی كرێكاران، هەروەها لە ماددەی (109 و 122 و 124) لەهەمان یاسادا ئەركە كرێكاری دیاركردووە و ملكەچكردنی بۆ ڕێنماییەكانی خاوەن كار بۆ پاراستنی گیانی و ئەو كەل و پەلانەی لە ئەستووی دایە لە ناو كار كە بە شێوەیەكی ڕاست و درووست بەكاری بهێنی بۆ ئەوەی گیانی لە پێكان و زەرەر بپارێزێ‌، ئەوە جگە لە یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتی ژمارە (39) ی ساڵی (1971) كە لە چەندین ماددە باسی لە دەستەبەری كرێكاران دەكات لە كاتی پێكانی كار و نەخۆشی و گیان لەدەستدانی كرێكار دەكات و بە چ شێوازێك قەرەبوودەكرێنەوە.

* تا چەند یاسا توانیویەتی بەرگرییەكی تەواو لە مافەكانی كرێكاران بكات؟

- وەكو لەسەرەوە ئاماژەمان پێكرد دوو یاسا هەیە بۆ بەرگریكردن لە مافەكانی كرێكار ئەویش یاسای كارە و یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتیە، بۆ نموونە لە یاسای كار لە ماددە و بڕگەكانی باس لە كاتەكانی كاركردن و حەسانەوە دەكات و باس لە مافی كرێكار دەكات بۆ وەرگرتنی موڵەتی ساڵانە و نەخۆشی بە كرێ‌ تەواو و دیاركردنی كرێ‌ كرێكار لەسەر بنەمای كاركردنی و كارامەییی لە كاردا, بەشی تایبەتی تەرخان كردووە بۆ رێكخستنی كاری ئافرەت لەبەر ئەوەی ئافرەت لە پێكهاتەی بایۆلۆجی جیاروازی هەیە لەگەڵ پیاو و كە هاتە ناو گۆڕەپانی كاركردن لەبەر ئەوەی ئەركی زیاتر دەبێت كە ئافرەتە و دووگیان دەبێت و دایكایەتی دەكات دەبێ‌ ڕەچاوی ئەوە بكرێت كە ئەركی زیاتر بوو دەبێ‌ مافیشی زیاتر بێت، و هەروەها ڕێكخستنی كاری نەوجەوان بە هۆی ئەوەی كە نەوجەوان ئەگەر كاری پێكرا دەبێ‌ سیستەمی كاركردنی و مافەكانی جیاوازبێت لە كرێكارە ئاساییەكان واتە تەمەن گەورەكان یان ڕێكخستنی كاری كرێكار لە كانە بەردەكان لەبەر ئەوەی كاریان قورسترە و مەترسیدارە بۆیە دەبێ‌ مافیان زیاتربێت، هەوەها ڕێكخستنی كاری كرێكاری بێگانە بە هۆی ئەوەی یاساكانی ئەو وڵاتە لەسەری جێبەجێ ناكرێت و كاركردنیان بە گرێبەستی تایبەت بە خۆیان دەبێت، هەروەها یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتی چەندین مافی كرێكارانی دەستەبەركردووە و قەرەبووكردنیان لە كاتی پێكانی كار و نەخۆشی و كەم ئەندامی و گیان لەدەستدان لە ناو كرادا و لە دەرەوەی كاردا، كەواتە مافەكانی كرێكاران دەستەبەر كراوە، بەڵام پرسیارێك لێرە دێتە ئاراوە تا چەند ئەو یاسایانە وەكو خۆی جێبەجێ دەكرێت لە هەر دوو لایەنی خاوەن كار و كرێكار؟".

* ڕۆڵی سەندیكای كرێكارانی كوردستان چۆن هەڵدەسەنگێنێ‌؟

- ئێمە وەك ئەوەی كاری خۆمان مامۆستای زانكۆین پەیوەندیەكی وامان نییە لەگەڵا سەندیكای كرێكاران تاكو لە نزیكەوە بزانین ڕۆڵا و كار و ئەركییان چۆن ئەنجام دەدەن بۆ داكۆكی كردنیان لە مافەكانی كرێكاران، بەڵام بە هۆی ئەوەی زۆر جار بەشداربووینە لە وورك شۆپ و كۆنفرانسی جۆراوجۆر لەسەر ڕەوشی كرێكاران لە هەرێمی كوردستان بە تایبەتی و عێراق بە گشتی وا دیارە گلەییی زۆر هەیە لەسەر ڕۆڵیان لە داكۆكی كردنیان لەسەر مافی كرێكاران، دەكرێ‌ ئەو پرسیارە ئاڕاستەی ئەو لایەنانە بكرێت كە لەو بوارە كاردەكەن وەك وەزارەتی كار و كارباری كۆمەڵایەتی یان ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە بایەخ بەو بوارە دەدەن.

*بۆ چی كار بە پیێ‌ سیستەمێكی دیاركراو ناكرێت بۆ كاتەكانی كاركردن؟

- ئەگەر باسی كرێكاران بكەین ئەوە یاسای كار كاتەكانی كاركردنی دابەش كردووە بە پێی سیستەمی كارگاكان یان كۆمپانیاكان بۆ نموونە كاتی كاركردن ڕۆژانە بە (8) كاتژمێر داندراوە و بۆ سێ‌ كات دابەشكراوە، كاری بە ڕۆژ لە نێوان (6 ێ‌ بەیانی تاكە 9 ێ‌ شەوە) كاری شەوانە لە نێوان (9 ی شەو تاكو 6 ی بەیانیە) كاری تێكەلاو لە نێوان كاری ڕۆژانە و شەوانەیە بەڵام نابێ‌ لە (7:30) زیاتربێت و نابێت كرێكار لە مانگێك زیاتر بەو جۆرە كاربكات, بە كاری شەفتی شەوانە. كەواتە یاسا كاتەكانی كاركردنی دیاركردووە ئێتر جێبەجێكردنەكەی دەكەوێتە ئەستووی خاوەن كار و كرێكار.

* كرێكار هەیە لە كاتی كاركردندا گیانی لە دەستداوە یاخود هەر دوو قاچی لە دەستداوە بەڵام كەس نەبووە داوای مافەكانی بكات ئەمە چ مانایەك دەگەینێ‌؟

- لە ڕاستیدا یاسای كار و دەستەبەری كۆمەڵایەتی گشت مافەكانی كرێكاران زامن كردووە بەڵام كە جێبەجێ نەكرێت ئەوە جێگای داخە، بەڕای ئێمە ئەو كەمتەرخەمیە و پێشێڵكاریە بۆ دەستەبەركردنی مافەكانی كرێكاران لە ناو كاردا زیاتر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە هەر وەك لە سەرەوە باسمان كرد لە كەرتی گشتی واتە فەرمانگەكانی حكومی كرێكارمان نییە تاكو سانسۆری لەسەر بێت و بزانین تا چ ڕادەیەك یاساكان جێبەجێ دەكرێت، وا دیارە كە تەنها لەو سێ‌ كەرتەی كە باسمان كرد كە كەرتی تایبەت و هەرەوەزی و تێكەڵاو كرێكار هەیە و دیارە كەمتەرخەمیەكە لەو كەرتانەیە كە یاساكان و ڕێنماییەكان وەك خۆی جێبەجێ ناكەن بۆیە دووچاری ئەو حاڵەتانە دەبین لە ژیانی كرێكار".

وەك یاساناسێك پێویستە چی بكررێت بۆ چارەسەركردنی كێشە و گرفتی كرێكاران لە كەرتی تایبەت و پاراستنی سەلامەتی و گیانی كرێكاران لە كاتی كاركردندا؟

- ڕاستە كە كرێكار نییە لە كەرتی گشتی بەڵام ئەو یاسایەی كە هەیە واتە یاسای كار خۆ هەر دەسەڵاتی وڵات دەریدەكات و دەبێ‌ جیبەجێ بكات چ لە كەرتی گشتی بێت یان تایبەت، لێرەدا دەبێ‌ دەسەڵات و حكومەت ڕۆڵێكی باش بگێرێن لە سانسۆركردنی كەرتی تایبەت و بەدوادەچوونی بەردەوام بكات لەسەر ئەو كەرتە و بزانین چۆن مامەڵە لەگەڵا كرێكاران لە ناو كاردا دەكرێت, هەروەها دەبێ‌ ڕۆڵی سەندیكاكانی كرێكاران كاراتربێت بۆ داكۆكی كردن لە مافەكانی كرێكاران و بزانن ئەو دەزگایە بۆ ئەو مەبەستە داندراوە، بەو شێوەیە دەتوانن زاڵبن بەسەر كێشە و گرفتەكانی كرێكاران".

* لە كۆتاییدا ئەگەر هەر سەرنجێكتان هەبێت دەتوانی ئاماژەی پێبكەی؟

- لە حكومەتی مەركەزی لەوەتەی ڕژێمی بەعس ڕووخاوە تاكو ئێستا چەندین یاسای كار دەرچوون بۆ ئەوەی لەگەڵا بارودۆخ و سەردەمی ئێستادا بگونجێت چونكە لە دەوڵەتی یاسا دەبێ‌ یاساكان لەگەل ڕەوشی كۆمەڵگە بگونجێت بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە داندراوە، داوا یاسای كار لە حكومەتی مەركزی یاسای ژمارە (37) ی ساڵی (2015) دەرچووە بەڵام لە هەرێمی كوردستان تاكو ئێستا یاسای سەردەمی ڕژێم بەركارە ئەویش یاسای ژمارە (71) ی ساڵی (1987) هەڵەبەتە چەند یاسا نوێتربێت ئەوەندە بۆ مافی كرێكاران باشتردەبێت، جێ ئاماژە پێكردنە كە لە ساڵی (2007) تەوە كە ئەو كات ئێمە خەریكی ماستەرنامەكەی خۆمان بووین كە ناونیشانەكەی (مافەكانی ئافرەتی كرێكار لە دەكیۆمێنتە نێودەوڵەتیەكان و یاسا ناوخۆییەكاندا) سەردانی وەزارتی كار و كاروباری كۆمەڵایەتیمان كرد و لە نزیكەوە چاومان بە بەڕێز بەڕێوەبەری گشتی كار كەوت كە لە كاتەوە باس لە ڕەشنووسی یاسای كار كرابوو, لە ناو ماستەرنامەكەمان دەقی ئەو ڕەشنووسەمان داناوە بەڵام بە داخەوە تاكە ئێستا ئەو ڕەشنووسە لە لایەن پەرلەمانی كوردستان تاوتووێ نەكراوە و نەبووتە یاسا تاكو بكەوێتە بواری جێبەجێكردن، دیارە بە حوكمی ئەوەی كە لە كەرتی گشتی كرێكار نییە بۆیە بایەخی پێ نەدراوە، ئێمە لێرەوە وەك یاساناسێك و هاووڵاتییەك ئەم هەرێمە داوادەكەین لە دەسەڵاتی سیاسی بە گشتی بایەخ بە گشت لایەنەكانی كۆمەڵگە بدەن, بە تایبەتی كرێكاران لەبەر ئەوەی ئەوانە بەشێكن لە سامانی مرۆیی و نشتیمانی ئەو وڵاتە"

زۆرترین بینراو