ماست تێهەڵسوتن

كاروان كەریمخان

ماستی تێ هەڵسوو، ماستیان تێهەڵسوو، ماستی تێهەڵدەسوون. ماست تێهەڵسووتن پەندێكە كە ئێرانییەكان بۆ داپۆشینی كارێك یا شاردنەوەی شتێك بە نیش و كینایە بە كاری دەبەن. پەند و زەڕبولمەسەلیش فۆڕمێكی پڕ لە ئارایش و خەمڵاوی قسەی نەستەقە كە دەبێتە هۆی دەوڵەمەندی ئەدەبیاتی شەفاهی و نووسینی نەتەوەیەك. كۆنایەتی ئەم پەندە حەفتا ساڵە و بۆ سەردەمی زەماوەندی محەمەد ڕەزا شای پەهلەوی و فەوزیەی كچی مەلیك فوئاد و خوشكی مەلیك فارۆقی میسر دەگەڕێتەوە. لێرەدا مەبەست هەر شی كردنەوە و ڕوون كردنەوەی پەندەكە نییە. بەڵكو مەبەست ڕیشەی مێژویی و هۆكاری دروست بوونی ئەم پەندەیە و لە بنەوەش مەبەستی سەرەكی ئەوەیە كە ئەم پەندە ببێتە پەند بۆ ئێمە و دەمانەوێ ئەم پەندە كۆنەی ئەوان لە گەڵ دۆخی ئێستای خۆمان بەراورد بكرێت. وەك گوترا ماست تێهەڵسوتن باسی ڕوداوێكە كە سەردەمی پەهلەوی یەكەم لە ئێران ڕوی داوە. ئەم ڕوداوە لە لایەن محەمەد مەسعود لە ڕۆژنامەی (مرد امروز) گێردراوەتەوە. محەمەد مەسعود دەگێڕێتەوە كە لە كاتی زەماوەندی هاوسەرگیری محەمەد ڕەزا پەهلەوی و فەوزیە، لەلایەن دەرباری شا و شارەبانی بڕیار درا دیواری ماڵەكانی ئەو گوندانەی كە دەكەونە سەر ڕێی ئاسن ڕەنگی سپییان لێ بدرێت. دیارە بڕیار بووە میوانانی بیانی، بەتایبەتی میوانی میسری هاوڕێی فەوزیە و خوشكی مەلیك فارۆقی میسر، بەو ڕێگایەدا بێن، بۆیە شا دەیویست ڕەنگی وڵات بە گشتی جوان بنوێنێ و سیمای دێهاتیی ئاوایەكانی سەر ڕێگا بشاردرێتەوە. لە یەكێك لە گوندەكانی سەر ڕێگا لە بەر كەم بوونی گەچ و ڕەنگی سپیی، بەڕێوەبەری ناحیەی ئەم ناوچەیە فەرمانیدا كە بە ماست و كەشك، كە لە گوندەكە زۆر بوو، دیوارەكانی سەر ڕێگای ئەم گوندە بە شێوەیەكی كاتی سپی بكرێن و دایپۆشن بۆ ئەوەی كاتێ شا بەوێدا تێدەپەڕێ هەست پێ نەكات كە فەرمانەكەی جێبەجێ نەكراوە. بەم جۆرە بوو كە ماست تێهەڵسوتن بوە پەندێك كە ڕیشەكەی لە ناڕەزایەتی، چینی هەرە خوارەوەی كۆمەڵگای ئەوكات و چینی ئەدیبان، سەری هەڵداوە. دەتوانین بڵێین كە خەڵكی ئەوكاتی ئەم وڵاتە جۆرە فەرهەنگێكیان بۆ ڕوبەروو بونەوەی گەندەڵی و دەربڕینی ناڕەزایەتی هەبوە. ئەم فەرهەنگە هاتۆتە ناو ئەدەبیاتی شەفاهی و نوسینیی ئەوان. واتا كارێكی گەندەڵكاری بۆتە پەندێكی گشتی و بۆ هەموو سەردەمەكانی پێش ڕوداوەكە و دوای ڕوداوەكەش بە كار دێت. ئەم دروست كردنی نوكتەی تەنز ئامێز و پەندشێوەیە دەبێ لە ڕووی دەرون ناسی و كۆمەڵناسی تاووتوێ بكرێت بۆ ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە بدرێتەوە كە بۆچی لە ناو كۆمەڵگایەكی دێهاتی ئەو كات ڕوداوێك دەبێتە پەند و تەنز؟ ئەو ئەدەبیاتە تەنزئاسایە چەندە دەتوانێ خزمەت بە سیاسەتی حكومەتداری بكات و چەندە دەتوانێ خەڵك هەشیار كاتەوە و دەرەنجامی ئەم هەشیاریە چیە؟ لەم دەروازەوە با سەیری كوردستان بكەین؛ لە بەرنامەی بنكۆڵی كەناڵی كوردستان 24 لە 30/6/2019 سەیری پڕۆژەیەكی هەڵماویم كرد لە یەكێك لە پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان كە نەك هەر ماست تێهەڵسوتنی بۆ نەكراوە بەڵكو هەر نەكراوە. نازانم هۆكاری ئەنجامنەدانی پڕۆژەكە چبوە و ناشكرێ بە نوسینێك قەزاوەت بكەین. تەنها ئەم بەرنامەیە سەرنجێكی گشتی بۆ پرسی گەندەڵی لە لای من دروست كرد. لە ڕاستیدا ئەم بەرنامەیە ئەم پەندەی بە بیر هێنامەوە و ئەم پەندەش ئەم نوسینەی لێ چۆڕاوە. چاو لەوە كوێر ناكرێت كە حكومەتی كوردستان سەرباری دەیان هەورازی سەخت و تەنگ و چەڵەمەی زۆر ویستویەتی بەرگێكی جوان بە بەر ئەم وڵاتەدا بكات. هەولێری پایتەختی كوردستان نمونەیەكی گەواهیدەری ئەم باسك هەڵكردنەی حكومەتی كوردستانە بۆ ئاوەدانی و گەشەی وڵات. لە ڕاستیدا حكومەتی كوردی توانیویەتی زۆر كاری خزمەتگوزاری بە سەركەوتوویی ئەنجام بدات و زۆر پڕۆژەی گەورەی بۆ وڵات بە جوانی ئەنجام داون. لە گەڵ ئەوەی كە دەوڵەتی سەربەخۆمان نیە بەڵام ئەگەر حكومەتی هەرێمی كوردستان لە گەڵ عێراقی خاوەن دەوڵەتێكی دەستكرد بەراورد بكەین دەبینین كە حكومەتی چەند دەیەی كوردی بەو دەست و باڵ گرێدراویەش لە سەد ساڵی دەوڵەتی مزەوەری عێراق پێشكەوتر و سەركەوتووتر بوە. دیارە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان دەرەنجامی زۆر باشتری لە ڕوی سیاسی و كۆمەڵایەتی و گەشە لە چاو دەوڵەتی مەزهەبی عێراق وەدەست هێناون. بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا لە كوردستان لە زۆرێك لە كارەكان لالەنگیەك هەیە و زۆر جار كاری گەندەڵی و ماست تێهەڵسوتن لە زۆرێك لە كارەكاندا هەبوە. لە ڕاستیدا، لەم ساڵانەی دوایی لە هەرێمی كوردستان دەیان جار ئەم ماست تێهەڵسوتنە لە زۆرێك لە پڕۆژەكاندا بینراوە. بەرپرسانی ناوچەیی و دوور لە ناوەندی پارێزگاكانیش ماست تێهەڵسوتنیان زۆرە. بۆ وێنە دەیان كیلۆمەتر جادە دەبینین كە بە شێوەیەكی كاتی و ڕوكەشی چاك دەكرێن یان لاینێك لە جادە خوراوە؛ دەیان كیلۆمەتر قیری دزراو چۆتە ناو هەناوی بەڵێندەرێكی بێ بەڵێن و بێ ویژدان. چەندین بینایە دەبینین كە ماوەیەكی كەم لە دوای تەواو بونیان ئەگەر نەڕوخابن لانی كەم دڵۆپە دەكەن. تەمەنی زۆرێك لە پڕۆژە و بەرنامەكان ساڵی لێ وەرنەسوڕاوەتەوە. ئەم ماست كاریە تەنها پەیوەندی بە بەرپرس و بەڵێندەر نیە بەڵكو كرێكارێكی سادەی كە سەری بە سوژدەی نوێژ چوە ئەویش ئەگەر بۆی هەڵكەوێ كاری خۆی بە باشی ناكات. حزبێكی ئیسلامگەرا كە خۆی بە نوێنەری خودا دەزانێ دەیان گەندەڵی و ئیرتیشای لەسەرە و هەدیەی سیاسی وەرگرتوە و هەڵیان پەڕاندوە، لە هەمان كاتیشدا شیری نامەردی لە حكومەت دەسوون و تەپڵی نەهێشتنی گەندەڵی لێدەدەن. كۆی ئەم كارانە بونەتە هۆی ئەوەی كە هەستی دەوڵەت- نەتەوە بە شێوەیەكی پشت پێبەستراو دروست نەبێ. بۆ چاكسازی و چارەسەریش دەبێ لە بن و ڕیشەدا كاری فەرهەنگسازی و نەتەوەسازی و نوێ بوونەوە بكرێتەوە.
بەڵام لەم نوسینەدا باسی سەرەكی ئەوە نیە؛ بەڵكو بابەتەكە ئەوەیە كە تەنانەت ئەو هەموو پەندانەی لە باشوری كوردستان بە سەر بەرنامە و پڕۆژەكاندا هاتوون نەبونەتە هۆی ئەوەی پەندێكی سیاسی و ڕەخنەیی بزێتە ناو ئەدەبیاتی تەنز و ڕەخنەیی كوردی و ببێتە پەندێكی گشتی بۆ خاس و عام؛ ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە تاچەند ئەم خەڵكە بەئاگا و وشیارن. تا چەند قەڵەم بەدەستانی ئەدیب دیاردەكان دەكەنە زمانی پەند و نەغز و بە شێوەیەكی سادە دەرخواردی كۆمەڵگای مەسرەفی دەدەن؟ مەبەستی ئێمە ئەوەیە كە بۆچی دژایەتی گەندەڵی لە ناخی كۆمەڵگا سەری هەڵنەداوە؟ تەنانەت ئەو لایەنانەی كە گۆیا شەڕی گەندەڵی دەكەن شتێك نین كە لە ناخی خەڵك هەڵقوڵابێ، بەڵكو ئەوان گەندەڵیەكی سیاسیان لە بن سەرە و ئەم وشەیە تەنها بۆ قەڵەو بوونی خۆیان و پەخمە كردنی خەڵك بەكار دێنن، دەنا لە سەردەمێكدا خۆیان داهێنەری گەندەڵی بوون بۆیەش كون و كەلەبەری گەندەڵی بە باشی پێدەزانن. ڕاستیەكەی ئەوەیە كە تاكوو دژایەتی گەندەڵی لە قەڵەمی ئەدیبانی ڕاستگۆ و دڵسۆز هەڵنەچۆڕێ و فەرهەنگی دژایەتی كردنی گەندەڵی لە ناخی نەتەوە هەڵنەقوڵێ فەرهەنگی گەندەڵی ماڵی خۆی لێ نانێ و بار ناكات. ڕەنگە بتوانین بڵێین ئەم بەڵایانە بەشێكیان لە بەر ئەوەیە كە ئێمە دەوڵەتێكی سەربەخۆمان نەبوە تاكوو خۆمان لە دەروونی خۆمان كاری پەروەردەیی بكەین و كەلتوری دەوڵەت بە هی خۆ زانین لە ناخی كۆمەڵگاوە هەستێ. بەداخەوە یەكێك لە دەردەكانی وڵات داگیر كردن بوار نەدان بوە بۆ خۆ دروست كردنەوە و دروست كردنەوەی خۆمان. فەرهەنگی عێراقێكی دەستكردیی عەیاش و بێ ژیار و بەدەوی و داگیركەریش باشترین هەدیەی بۆ خەڵكی كورد فەرهەنگی گەندەڵی و مفتە خۆری بوە؛ گەندەلیەك كە تەنانەت بۆتە كەلتور و هەموومان پشكێكمان لێی بەر دەكەوێ. كەلتورێك كە ویستی دەوڵەمەند بوونی یەك شەوەی كردۆتە ئارەزوی گەنج و پیر.

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

دەرمانناسی

دەرمانناسی

رواندزیانی

رواندزیانی

بیروڕا

زۆرترین بینراو