مووساسیر ناوەندی پەرستگای خواوەندی خالدییەكان

مووساسیر ناوەندی پەرستگای خواوەندی خالدییەكان

كۆكردنەوەی: محەمەد هەسنانی
موساسیر پەرستگای خواوەندی خالدیە لە هەزارەی یەكەمی پیش زاین لە كوردستان، كە بوبووە ناوەندیكی ئاینی لای دانیشتوانیی كۆنی كوردستان و ووڵاتانی دەوروبەری. لە ساڵی 714 پیێش زاین سارگۆنی دووەم پاشای ئاشوری هێرشیدەكاتە سەر ئەم پەرستگایەو تاڵانی دەكات و كەلوپەلەكانی دەگوازێتەوە، بۆ پایتەختەكەی خۆی لە خرسباد، لە سەدەی نۆزدە لەلایەن تویژەرە ئەوروپیەكانەوە پایتەختی ئاشورییەكان دۆزرایەوەو ئەو كەلوپەلانە دۆزرانەوە كە بەر لە 2732 ساڵ بە تاڵان بردراون.
بە پێشبینی زۆربەی شوێنەوارناسان و شارەزایانی مێژوو، پێشبینی دەكرێت پەرستگای موساسیر بكەویتە ناوچەی سیدەكان لەدەڤەری سۆران، لەسنوری پارێزگای هەولێر هەندێكیش باوەڕیان وایە لە ناوچەی ڕەبت لە سەردەشتی رۆژەهەڵاتی كوردستان بێت.
هەروەك لەم چەند ساڵەی رابردوو چەندان تیمی ئەمەریكی و ئەوروپی و بیانی و ناوخۆی كوردستان، لە دەڤەری برادۆست لەسنوری سیدەكان، بەشوێن شاری موساسیر پایتەختی ئۆڕاڕتییەكاندا گەڕاون و بەردەوامیشن، هەروەها بەشێك لە شارەزایانی مێژوویی و شوێنەوارسانی هەرێمی كوردستان، لەو باوەڕەدان موساسیر هەمان موجێسەری ئێستای دەڤەری برادۆستە و پایتەخت و یەكێك لە هەرێمە گرنگەكانی دەوڵەتی ئۆڕاڕتۆ، لە جوگرافیای ئاشوور، دەكەوێتە گۆشەی رۆژهەڵاتی وڵاتی ئاشوور و رۆژئاوای رۆینگەی كێلەشین.
بەردی كێلەشین و شاری مووساسیر ناوەندی پەرستگای خواوەندی خالدییەكان
بەردی كێلەشین شوێنەوارێكی مێژووییە كە لەنزیك ناوچەی كێلەشین سەربە ناحیەی سیدەكان لەدەڤەری سۆران، لەسنوری پارێزگای هەولێر، رۆژهەڵاتی باشووری كوردستان دۆزراوەتەوە، كە نزیكەی 200 مەتـــر لەسنووری شاری شنۆی رۆژهەڵاتی كوردستانەوە دوورە. كەچی ساڵانێكە ئەم بەردە شوێنەواریە لەكۆتا جەنگی نێوان عێراق و ئێراندا لەساڵەكانی هەشتاكان لەلایەن پاسدارانی ئێرانەوە، گواستراوەتەوە بۆ مۆزەخانەیەكی ئۆرمیە لە رۆژهەڵاتی كوردستان، تائێستاش نەگەڕێندراوەتەوە.
ناوچەی كێلەشین لەسەر رێگای سۆران بۆ شاری شنۆ، لە بەرزایی 2860 مــەتر لەئاستی ڕووی دەریا وە بەرزە، بەردی كێلەشین بەرزیەكەی (1.8) مــــــەترەو پانی 60 سانتیمەترە، بە نووسینی بزماری (میخی) بە دوو زمانی ئوڕاڕتی و ئاشووری لەسەری نووسراوە، نوسراووی نووسینەكەی سەر ئەم بەردە لە (43) ڕستە پێكهاتووە، كە مێژویان بۆ 800 ساڵ پیش زاین دەگەڕێتەوە، لە هەر دوو لاكانی نووسین هەیە كە لایەكی بە نووسینی ئۆرارتۆ و لایەكەی تریش بەنووسینی ئاشوری نوسراوە، ئەم بەردە نووسراوە لەلایەن (ئیشیوینی و مێنۆوا) كە هە‌ردووكیان پاشاكانی خاكی (تۆشیبا) بوونە، ئەم بەردە نووسراووەیان وەكو دیاریەك بە خالدی، خواوەندی شاریمۆساسیر داووە، كاتی خۆی ناوەندی پەرستگای خـــواوەنـــــــدی خالدییەكان بوو لەڕواندز لەگەڵ تۆبزاوا، ئەو كەسەی كە (كێلەشین)ی بە جیهان ناساند (شۆڵتز) شوێنەوارناسی ئاڵمــــــــانی بوو كە لەساڵی (1829)ز ئەم شوێنەوارەی دۆزیەوە".
ناوەرۆكی ئەم بەردنووسە وا لێك دراوەتەوە : (میهر كبوسی ئیشپوئینی و منۆئا) كە هەر سێكیان لە پاشاكانی وڵاتی توشپا بوونە ئەم بەردنووسەیان بە(خالدی) پاشای ووڵاتی تازە دامەزراوی خالدییە پێشكەش كــردووە، دەوڵەتی ئورارتوو بە یەكێك لە دەوڵەتە كوردیەكان دادەنرێت كە لە 900 ساڵ پێش زاین تا 600 ساڵ پێش زاین دەسەڵاتیان گرتوەتە دەست و لە ناوچەكانی باكورو بەشێكی باشور و رۆژهەڵاتی كوردستان و ئەرمینیا فەرمانڕەوای یان كردووە و دەوڵەتێكی پێشكەوتوویان لەناوچەكە دامەزراند و خاوەنی زمان و نووسینی تایبەتی خۆیان بوون كە زمانی حوری پێ دەووترێت جیاواز بوە لە زمانی ئاریایی و سامی، چـەندین دەقی نووسینیان لێ بەجێ ماوە لەناوچەكانی كوردستان وەك میلی كێلە شین".
سەبارەت بە ئاینی ئورارتوو فـــرە خواوەند بوون، بەڵام بەناو بانگترن خـــواوەندیان (خواوەندی خـــالدی)ە كە گەورەترین پەرستگای دەكەوێتە ناوچەی ڕەوانــــدوز دەڤەری سۆران، سەر بە پارێزگای هەولێر، بەڵام تا ئێساتا ئەم شارە ئاینیە نەدۆزراوەتەوە، ئەگەر چی وێنەی شارەكە لەسەر یەكێك لە تاتە قوڕەكانی سەردەمی ئاشوری نەخشێنراوە، ناوی ئورارتوو لە ناوی زنجیرە چیاكانی ئاراراتەوە هاتووە لە باكوری كوردستان هەندێك جاریش ئەم دەوڵەتە بە دەوڵەتی وان ناو دەبرێت، بەهۆی ئەوەی مەڵبەندەكەیان نزیك دەریاچەی وان بووە، دوای بەهێزبونی ئیمپراتۆریەتی ماد لەلایەن كەیخوسرەوەوە لەساڵی 593پێش زاین وەك هەرێمێك كەوتنە ناو سنوری ئیمپرتۆری ماد تا 550 پ.ز ...
بەناوبانگ ترین پاشاكانیان (منوا ڕۆسا، ئیشپوئینی، ئارگیشی یەكەم) پادشایەكی كورد بە ناوی (ئارگیشتی یەكەم) لە 785 تا 763 پێش زاین, شەشەم پادشای دەوڵەتی ئورارتوو ...
نووسراوە وەرگێڕاوەكەی سەر بەردی كێلەشین:
كاتێك (ئیشپوینی) كوڕی (ساردور) پاشای گەورە، پاشای بەهێز، پاشای جیهان، پاشای وڵاتی (نایری) سەروەری گەورەی شاری (تووشیباشار) و (مەنوا) ی كوڕی، بۆلای خودای (خالدی) لە شاری (مووساسیر) و بۆ ئەم پەرستگە بەرزەی كە بۆ خودای (خالدی) بینا كرابوو هاتن، (ئیشپوینی" كوڕی "ساردور") ئامرازی بە نرخی شەڕ و رەوەی جوانی هێناون، (ئیشپوینی) كەل و پەلی مەفرەغی و دەفری مەفرەغی هێناون. (ئیشپوینی ) رەوەی زۆری هێناون".
هەمووی ئەم دیارییانەی دووبارە بۆ پەرستگە داناون. (ئیشپوینی) تەواوی ئەم دیارییانەی لە بەرامبەر دوازدە (خالدی) بۆ بەردەوامی ژیانی خۆی، پێشكەش بە خودای (خالدی) دەكا...
(ئیشپوینی) بە نیشانەی خێر، 1112 مانگا 9120 مەڕ و بزنی قەڵەو و 12480 بزنی قەڵەوی بۆ بەخشین هێناوە. كاتێك (ئیشپوینی) كوڕی (ساردور) پاشای گەورە، پاشای بەهێز، پاشای جیهان، پاشای وڵاتی (نایری) سەروەری گەورەی شاری (تووشیبا شار) لە بەر خودای (خالدی) پاڕایەوە، بۆ بەزەیی خودای (خالدی) ئەم دواتر (ئیشپوینی) ئەم ئاژەڵ و كەلوپەلانەی لە رێگای دەروازەكانی پەرستگەی خودای (خالدی) دانا. لە (مووساسیر) پاسەوانەكان رەوەكانیان بەردابوون یان لە پاراستنیان كۆتاییان كردبوو.
لە بەر دەرگای خودای (خالدی) دزیان و فرۆشتیان. ئەوەیكە لەم كاتەدا كە (ئیشپوینی) كوڕی (ساردور) و (منوا) كوڕی (ئیشپوینی) بۆ پاڕانەوە هاتنە شاری (مووساسیر) رەوەیەكیان پێشكەش بە خودای (خالدی) كردو ئاوایان گوت: هەر كەس ئەو رەوانە لە بەر دەرگای خودای (خالدی) بدزێ، هەر كەس ببێنێ كە دەیاندزن و خۆیان لە تاریكیدا ون دەكەن.
هە‌ركەس كە لە ناو شاری "مووساسیر" دەژی و دەبیسێ كە ئەو رەوانە لە بەر دەرگای خواوەندی "خالدی" دەدزرێن و لەگەڵ خــــۆیانیان دەبەن و پێی ناڕەحەت نابێ، خواوەندی "خــالدی" هیچ بەزەییەكی بۆ ئەو كەسانە نییە و وەچەی لە سەر زەوی هە‌ڵدەگرێ، هە‌ر كەس ئەم نووسراوەیە لێرە هە‌ڵــــگرێ، هە‌ركەس ئەم نووسراوەیە بشكێنێ، هە‌ركەس كە بە كەسێكی تر بڵێ: بچو ئەم نووسراوەیە بشكێنە، تەواوی خــــواوەندەكانی شاری "مووساسیر"، خواوەندی "خالدی"، خواوندی "هە‌وا" و خواوەندی "هە‌تاو" وەچەی لەسەر زەوی ناهێڵن".
كەچی دوای نەمانی دەستەڵاتەكەیان زۆر شوێنی ئەو ئەو كێلە بەردە بەفیشەك زیانی پێ گەیشت بوو كە لەبری پاراستنی وەك نیشانە شكێن كەسانێك تەقەیان لدەكرد.
بەردی كێلەشین لەجەنگی نێوان عێراق و ئێراندا لەساڵی 1984 لەلایەن وڵاتی ئێرانەوە گواستراوەتەوە بۆ مۆزەخانەیەكی ئۆرمیەی رۆژهەڵاتی كوردستانی ئێران.
بردنی پارچە شوێنەوارەكان نایاساین
یاساناس پشتیوان رزگار دەربارەی پارچە شوێنەوارەكان، ئەوە دەخاتەروو: كەل و پەلە شوێنەوارییەكان كە نیشانە و هێمای قەومیی و مێژوویی كۆمەڵگا و موڵك و سامانی وڵاتن پێویستیان بە پاریزگاری لێ كردن هەیە، بۆ مەبەستی هێشتنەوەی ڕەمزی مێژوویی نەتەوە لەهەر وڵاتێكدا وە هەر جۆرە دەست درێژی كردنێكیش بۆ سەر ئەو جۆرە كەل و پەلانە چ بەدزینیان بێت، یا لەناو بردنیان بێت ئەوا ئەچێتە ژێر چوارچێوەی تاوان و ڕووبەڕی ڕێكاری یاسایی ئەبێتەوە. جا گەر بێتو كەل و پەلە ئاسەوارییەكان لەلایەن تاقەكەسێك یا چەند كەسێكەوە بردرابێت، ئەوا بەپێی یاسای ناوخۆی وڵات مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرێت، بەڵام گەر كەل و پەلەكان لەلایەن وڵاتێكەوە بردرابێ و دەستی بەسەردا گیرابێت، جا لەدەرەنجامی شەڕ و داگیركردنی وڵاتەوە بووبێت، یا هەر هۆكارێكیترەوە بێت ئەوە ئەو كاتە بابەتەكە ئەچێتە ژێر چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتی و وڵاتەكە مافی هەیە داوای گەڕانەوەی كەل و پەلە مێژووییەكانی خۆی بكات لەو وڵاتەی بگەڕێنێتەوە، جا گەر وڵاتەكە ئامادەنەبوو بە گەڕاندنەوەی كەل و پەلە ئاسەوارییەكان ئەوا دەكرێ، پەنا بۆ دادگایەكی نێودەوڵەتی ببردرێت، بۆ مەبەستی ئیلتزامكردنی وڵاتەكە و تەسلیم كردن و گەڕانەوەی ئاسەواریەكان, هەروەك میصر كە دوای گەڕانەوەی چەند كەل و پەلێكی ئاسەوای لەبەریتانیا كرد و گەڕاندیەوە وڵاتەكەی".
ناحیەی سیدەكان سەربە قەزای سۆران، بە دووری 144 كیلۆمەتر، دەكەوێتە بەشی باكووری ڕۆژهەڵاتی شاری هەولێر، تا پێش ساڵی 1996 بە ناحیەی برادۆست ناسراو بووە، سیدەكان لە ئەوپەڕی باكووری پارێزگای هەولێرە و كەوتۆتە رۆژئاوای ‏شاری شنۆی رۆژهەڵاتی كوردستان، واتە سنورەكە لە كێلەشین بەیەكەوە بەستراوەتەوە، لەرووی كلتوریشەوە بە چەندین شوێنی شوێنەواری بەناو بانگەو لەرووی رووبەریشەوە بە یەكێك لە گەورەترین شارۆچكەكانی باشوری كوردستان دادەنرێت، بەشێوەیەكی بەردەوامیش شوێنەوارناسە جیهانی و ناوخۆیەكان روو لە شوێنەكە دەكەن، بۆ گەڕان بەدوای پارچە شوێنەوارەكان، بەتایبەتیش دۆزینەوەی شاری موساسیر، كەبەشێكی زۆری سەرچاوە مێژوویەكان دەری دەخەن، ئەم شارە مێژویە ناوەندی پەرستگای خواوەندی خالدییەكان بووەو لەناوچەكە ونبووە.
سەرچاوە:
- شوێنەوار ناسی
- شوێنەوارەكانی كوردستان

 

زۆرترین بینراو