میرنشینی بادینان

میرنشینی بادینان

هەر لە كۆنەوە تا ئێستا كورد خاوەنی چەندین شۆڕشی نەبەردو میرنشین بووە، كە بەشێك لەو میرنشینانە دەستەڵاتیان یەكجار گەورەو بەرفراوان بووە، تەنانەت هندێ‌ لەو میرنشینانە هەوڵی دامەزراندنی حكومەتی سەربەخۆشیانداوەو دراو چاپكراو كارگەی دروستكردنی چەك و تەقەمەنیان هەبووە، میرنشینی سۆران وەك نەموونە، كەچی بەداخەوە سەرجەم ئەم شۆڕش و میرنشینە كوردیانە بەپلانی دوژمنان و دەستی ناوخۆیش سەركەوت كراون، ئەوەی ئێمە دەمانەوێت لەم راپۆرتەدا باسی لێوە بكەین، (میرنشینی بادینان)ە.
میرنشینی بادینان میرنشینێكی كوردستانە، لەساڵی 1262 لەلایەن (شێخ بەهاددین شێخ شەمسەددین) لە ناوچەی ئامێدی دامەزراوە، پاشان بەرەو ناوچەكانی دهۆك و ئاكرێ و زاخۆ كشاوە، داوی ئەوە گەورەتر بوو گەلێ ناوچە لە ناوچە شاخاوییەكانی ناوچەی هەكاری هاتۆتە سەر. لە پاش شەڕی چاڵدێرانی نێوان عوسمانییەكان و صەفەوییەكان لەساڵی 1514 میرنشینی بادینان بووە، بەشێك لە دەوڵەتی عوسمانی توركەكان، وەكو سەرجەم میرنشینەكانی تر سەیر ئەكرا و دانی پێادانرا لە سەردەمی سوڵتان سەلیمی یەكەم لە ساڵانی (1512-1520) زاێنی سوڵتان سلێمان، میری كرد بە میری میرنشینی بادینان، ئەم میرنشینە كوردییە تا ساڵی 1847 ز ماتەوە واتە لەو ساڵە بە دواوە میرنشینی بادینان، لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە لەناو برا بە پێی پەیماننامەی ئەڕزۆمی دووەمی ساڵی 1848زاێنی، نێوان هەر دوو دەوڵەتی قاجاری فارسان و دەوڵەتی عوسمانییانی توركەكان، بە ناوبێژیەتی هەر دوو دەوڵەتی زڵهێزی ئەو كاتەی جیهان ڕووسیای قەیسەری و بەریتانیای مەزن. كەنزیكی 25 میر فەرمانڕەوایان لەم میرنشینە داكردووە. كە دوا میریان میرمەسعود بووە".
لە لایەن كەسایەتییەكی كوردی دەڤەری بادینانی باشووری كوردستان بە ناوی (بەهادینی كوڕی سەیفەددین) لە ساڵی 1262ی زایینی میرنشینی بادینان لە (ئامێدی) دامەزرا. لەسەر دەركەوتنیشی بۆچوونی جیاواز هەیە، بەوەی هەندێك لە مێژوونووسان دەركەوتنی ئەو میرنشینە بۆ سەردەمی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسی دەگێڕنەوە، كاتێك باس لەوە دەكەن، كە خەلیفەكانی عەباسی چەندین ناسناوی وەك (بەگ و میر)یان لە میرەكانی بادینان ناوە. هەندێكش باس لەوە دەكەن، كە تا ئەو كاتەی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسی لە ساڵی 1258ی زایینی لە لایەن (هۆلاكۆخانی كوڕی مەنكۆخانی مەغۆل) ڕووخا، ناوێك لە میرنشینی بادینان نەبوو. كاتێكیش لەو (دوو) بۆچوونە ورد دەبینەوە، دەگەینە ئەوەی كە ئەو كەسایەتییانەی ئەو ناسناوەیان لە خەلیفەكانی عەباسی وەرگرتووە و مێژووەكەیان بۆ دوا سەردەمەكانی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسی دەگەڕێتەوە، تەنیا سەرۆك هۆزە دەستڕۆیشتووەكانی ناوچەی بادینان بوون، نەوەك میرەكانی بادینان. دواتر بەهۆی ئەو پێگەیەی بۆیان دروست بوو، لەپاڵ دانپێدانیان لەلایەن خەلیفەكانی عەباسییەوە، زەمینەی سەربەخۆییبوونی ناوچەی بادینان و دەركەوتنی میرنشینی بادینانی لە دەسەڵاتێكی نیمچە سەربەخۆدا بۆ ڕەخسابێت. بەو پێیەشی ناوچەكە مەڵبەندی چەندین هۆزی دیاری وەك (مزووری، شێروانی، زێباری، بەرواری، ڕێكانی، سلێڤانی، سندی،...تاد) بووە و هەر هۆزە و بەهۆی سەرۆك هۆزەكەیەوە خاوەنی دەسەڵاتێكی ناوچەیی خۆی بووە، بۆیە ئاسایی ئەو بۆچوونانەش بەڕٍاست دەگەڕێت كە باس لە بوونی چەندین میری ناسراو بكەن.
لە كۆتا سەردەمی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسیدا، بەڵام دەركەوتن و ناسرانی وەك میرنشینێكی تا ئاستێك سەربەخۆ، بۆ دوای رووخانی ئەو دەوڵەتە دەگەڕێتەوە، كاتێك (میر بەهاددین) لە ساڵی 1262ی زایینی دەركەوت و ئەو بۆشاییە سیاسییەی قۆستەوە، كە بەهۆی ڕووخانی ئەو دەوڵەتەوە لە ناوچەكەی دروست ببوو. ئەوەش كاتێك (میر بەهاددین) بارەگاكەی لە قەڵای (تارون)ەوە بۆ قەڵای (ئامێدی) گواستەوە و تێدا نیشتەجێ بوو و دەسەڵاتێكی خۆجێیەتی تێدا دامەزراند. لەم بوارەشدا دانیشتوانەكەی پشتیوانییان لێ كرد و رێز و خۆشەویستییەكی زۆریان بۆ نواند. دواتریش دەستی بەسەر ناوچەكانی دەوروبەریدا گرت و سنووری دەسەڵاتەكەی فراوان كردبوو.
بەپێی سەرچاوە مێژوویەكان ئەم میرنشینە، كە بۆ نێوان ساڵانی (1262-1842ز) دەگەڕێتەوە، یەكێك بووە لەو میرنشیانەی هێز و قورسایی خۆی بەسەر ناوچەی بادینانی باشووری كوردستانەوە هەبوو. تەنانەت چەندین میری بەتوانا لە كوڕ و نەوەكانی (میر بەهاددین) یەك لەدوای یەك و لەسەر بنەمای پشتاوپشت دەسەڵاتیان گرتە دەست. وەك میرەكانی (ئیسماعیل كوڕی بەهاددین، عیمادئەین كوڕی ئیسماعیل، زەینەدین كوڕی عیمادئەدین، سەیفەدین كوڕی زەینەدین، حەسەن بەگ كوڕی سەیفەدین). ئەوان كە لەنێوان ساڵانی (1262-1515ز)دا فەرمانڕەوایەتیی میرنشینی بادینانیان كرد، لەبەردەم شاڵاوی داگیركاریی بنەماڵەكانی ئێلخانی مەغۆلی و جەلائیری و تەیمووری و بنەماڵەی قەرەقۆینلۆی توركمانیدا خۆیان ڕاگرت و بەو سیاسەتەی پەیڕەویان كرد، سەربەخۆیی خۆیانیان تێدا پاراست. كاتێكیش باشووری كوردستان وەك ناوچەكانی باكووری، دوای شەڕی (چاڵدێران) لە (23ی ئابی 1514ز) كەوتە بەر شاڵاوی سوپای عوسمانی، دەرفەتی بە عوسمانییەكان دا سنووری دەسەڵاتیان بەرەو باشووری كوردستان فراوان بكەن.
ئەوەش كاتێك سوپای عوسمانییەكان لە ساڵی (1515ز) پەلاماری باشووری كوردستان و قەڵەمڕەوی میرنشینی بادینانیان دا. سەرەتاش (حەسەن پاشای كوڕی سەیفەدین پاشا) خۆی بۆ بەرپەرچدانەوەی شاڵاوی عوسمانییەكان ئامادە كرد و قەڵاكانی (ئامێدی و دهۆك و زاخۆ)ی قایم كرد، بەڵام دواجار كەوتە ژێر كاریگەریی ڕێككەوتنامەكەی (سوڵتان سەلیمی یەكەم و مەلا ئیدریسی بەدلیسی) و بۆ دوورخستنەوەی بەڵای شەڕ لەسەر ناوچەكەی، دانی بە دەسەڵاتی عوسمانییەكاندا نا، لەبەرامبەردا سوڵتانی عوسمانی دەسەڵاتی میرنشینەكەیان بۆ خۆی و بنەماڵەكەی بەپێی سیستەمی پشتاوپشت پاراست. لەو ساڵەوەش تا نیوەی یەكەمی سەدەی نۆزدەیەم دەگات، چەندین كەسایەتیی بنەماڵەكە گەیشتنە پایەی دەسەڵات، بەڵام لەو قۆناغەدا میرنشینەكە كەوتە بەر قەڵەمڕەوی سیاسەتی (میر موحەممەدی میری سۆران) لە (ڕ‌واندز). كاتێكیش میرنشینی سۆران لە ساڵی (1836ز) كەوتە بەر شاڵاوی سوپای عوسمانی و لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە لێ درا.
شاری (ئامێدی)ی پایتەخت سەربەخۆیی خۆی پاراست و لەلایەن (ئیسماعیل پاشای دووەم كوڕی موحەممەد تەیار) بەڕێوە برا، تا ئەو كاتەی لە ساڵی (1842ز) شارەكە كەوتە بەر شاڵاوی سوپای عوسمانی و داگیر كرا، بەڵام تا ساڵی (1862ز) ئەندامانی بنەماڵەكە وەك فەرمانداری عوسمانی لە ناوچەكە مانەوە، تا لەو ساڵەدا بەتەواوی كۆتایی بە دەسەڵاتی ئەوانیش هات.
وەك دەوترێت لە سەردەمی ئەم میرنشینەشدا خوێندن و زانست برەوی پێ درا و چەندین زانا و كەسایەتیی ئایینی گەورە دەركەوتن. تەنانەت حوجرەی مزگەوتەكان بوونە شوێنی پێگەیاندنی دەیان زانا و مامۆستای گەورەی ئایینی و كەسایەتیی ناسراو. ئەمە و جگە لە بایەخی میرەكانی بادینان بە لایەنی ئاوەدانكرانەوە و كشتوكاڵ و بازرگانی و پیشەی دەست چەندین كاری تر..
هەروەك زۆربەی میرنشینەكانی دیكە كۆتایی ئەم میرنشینەش وەك هەر دەسەڵاتێكی كوردیی تر، بەهۆی ململانێی ناوخۆیی بنەماڵەیی بوو لەسەر دەسەڵات. دواتر شاڵاوی (میر محەمەدی میری سۆران)ی بەدوادا هات، كە ئامانجی دەستگرتن بوو بەسەریدا و فراوانكردنی سنووری دەسەڵاتی لەسەر حیسابی میرنشینی بادینان. هەموو ئەوانەش وایان كرد میرنشینەكە دووچاری كۆمەڵێك كێشە بێت، لەوانە لاوازبوونی و بێدەسەڵاتیی هێزە چەكدارەكەی لەبەرامبەر سوپای زەبەلاحی عوسمانی لەو كاتەدا، بەسەركردایەتیی (بەیرەقدار)، كە بۆ ماوەی (چوار) مانگ ئابلۆقەیەكی سەختی (قەڵای ئامێدی)ی دا. دیارە هەرچەندە دانیشتوانەكەی لەو ماوەیەدا بەرگرییەگی سەختیان كرد، بەڵام بەهۆی كەمبوونەوەی خۆراك و بێدەرەتانیی دانیشتوانەكەی لە ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای عوسمانی، دواجار قەڵا و شار و میرنشینەكە كەوتنە دەست سوپای عوسمانییەكان. بەوەش كۆتایی بە دەسەڵاتەكەی هات و تائێستاش ناوەكەی بە زیندووی ماوەتەوە.

سەرچاوەكان:
- لە ئینسایكڵۆپیدیای ئازادی ویكیپیدیاوە
- كەیوان ئازاد- باسنیوز
- شەرەفخانی بەدلیسی: شەرەفنانە.
- صدیق الدملوجی: امارە بهدینان.
- كاوە فریق احمد: امارە بادینان.

 

بابەتى پەیوەندیدار جۆراوجۆر

زۆرترین بینراو