میرنشینی خاك و خۆڵ

خوێندنەوەیەك لەژێر ڕۆشنایی ڕێبازی سروشتگەرایی (ناتوڕالیزم،نایچڕالیزم ، naturalism )بۆڕۆمانی (میرنشینی خاك و خۆڵ) ی نەبەز گۆران..
ئامادەكردنی : ڕەمەزان حەسەن
میرنشینی خاك و خۆڵ ڕۆمانێكە لەبارەی ژیانی شاعیری گەورەی كورد (نالی)، جگە لەوەی رووداوەكانی ژیانی شاعیر دەگێرێتەوە كە بەشێكی دورە لەڕیالیزم و ژیانی ڕاستەقینەكەی شاعیر، بەڵام ئەوە كاری رۆمان نییە، رووداوەكان بەشێوەیەكی ڕیالیزمی بگێڕێتەوە بەڵكو مەبەست لێی خولقاندنێكی دنیایەكی دیكەی جیاوازە و بۆ دنیای ڕۆمانیش نوسەر خۆی خولقێنەر و خاوەنی ئەو دنیایەیە، جگە لەم باسانە جەوهەری ڕۆمانەكە جەخت لەسەر گۆڕانكارییە زمانیەكان دەكات و سەرنج دەخاتە سەر ئەو ئازارچەشتنە و سەرەنجام دەربەدەربوونی نالی لەسەر دروست كردنی زمانێكی نوێی نوسین و بە نرخ كردنی زمانی كوردی، كە بەڵێ زمانی كوردیش وەك تەواوی زمانەكانی تر شایەنی پێ نوسینە و زمانێكی زیندو و دەولەمەندە، بەڵام وەك هەمیشە كە كۆمەڵگە و دەسەڵات زۆرینەی جار ترسی لەگۆڕانكاری هەیە بۆیە نالی توشی ئازارو چەرمەسەری زۆر بوو تا توانی گۆڕان لەزمان و فەرهەنگ و نوسینی ئەو سەردەمی خۆی بكات، چونكە پێشتر زمانی نوسین عەرەبی و فارسی بووە، بەڵامـ نالی ئەم رێڕەوی شكاند و زمانی قسەكردنی خۆیانی بەرز نرخاند و وتی: بەڵێ دەكرێ بەم زمانەش بنوسرێ و زمانی ئێمەش بچێتە ریزی ئەو زمانانەی كە زانست و ئەدەب ویاسای پێ دەنوسرێ.
جیا لەمەش زمانی كوردی فەرهەنگێكی دەوڵەمەندی هەیە و فۆنیم وفۆنەتیكی زمانی كوردی لە هەموو ئەو زمانانەی بەپیتی ئارامی دەنوسن رێك وپێكترەو كەم جار وایە توشی نەنوسینی فۆنیمەكان و یان گۆنەكردنی فۆنەتیكی فۆنیمەكان ببێ، لەزۆرێك لەزمانە جیهانییەكان ئەو ناڕێكیە هەیە. ئەمەندە بەسە كەنالی بەشیوەیەكی ئاڵنگاریەوە دەڵێ :
كەس بەئەلفازم نەڵێ خۆكوردییە خۆكوردییە..
بەهەر حاڵ ئەوەی من دەمەوێ لەسەر ئەم رۆمانە باسی بكەم نەبەز گۆران لەسەر زمانی كارەكتەری سەرەكی ناو ڕۆمانەكە میرزای باڵدار كەلەبەشی كۆتایی رۆمانەكە دەبێتە نالی باڵدار تەواو رێبازی سروشتگەرای پەیڕەو دەكات و خۆشویستن و هاوئاهەنگی خۆی بۆسروشت وئاژەڵ وباڵندەكان دەردەبڕێ، خۆی بەكەسێكی تەواو سروشتگەرا دەناسێنێ، بەئازاردانی سروشت و ئاژەڵەكان رۆحی ئازار دەخوات كە ئەمەش لەچەند رووداوێكی ناوڕۆمانەكە بەتەواوی هەستی پێ دەكرێت، هەروەها لەڕووی زمانەوانیشەوە پشت دەبەستێ بەگریمانەی لاسایی كردنەوەی دەنگەكانی سروشت كە یەكێكە لەهەشت گریمانەكانی پەیدابوونی زمان و هەریەكەلە(ئەفلاتون، وتنی، ابن جونەی، داروین)ئەمە دوپات دەكەنەوە كە دەنگەكانی مرۆڤ لە لاسایی دەنگە سروشتییەكانەوە دروست بوون، نوسەریش لەشوێنێكی رۆمانەكە دەڵێ: (هەموو دەنگێك لەسروشتەوە دێت).
لێرەوە سروشتگەرای دەست پێ دەكات و بەدریژای رۆمانەكەش ئەو خۆشەویستیەی نالی بۆ كەرەكەی هەیەتی وبەیەكەوە لەیەك جۆگە ئاو دەخۆنەوەو لەتەواوی شوێن و سەفەرەكان بەیەكەوەن و قسەی بۆدەكات، ئەمەش دەرخەری ئەم ڕاستیەن كە هەمیشە نالی خەونی بە دارستانێك دەبینی لایەكی سەوز وجوان لایەكیشی سوتاوو تێكشكاو، لاییە سەوزو جوانەكە نیشتیمانی ئاژەڵەكان و شوێنی زشت وتێكشاویش نیشتیمانی مرۆڤەكان بوو، لەشوێنێكی تری رۆمانەكە دەڵێ: (مرۆڤ دەستی نەبوایە جوانترین بونەوەر دەبوو)، یاخود لەكاتی دیتنی لاشەی چۆلەكەیەكی زامداری مردوو بەدەستی راوچییەكانەوە دەڵێ: (سەیركردنی گیانەوەران بەچێژترە لەخواردنیان) ئەم وتانە دەرخەری ئەوەن كەتاچەندە لەڕۆمانەكە رێبازی سروشتگەرای هەیەو لەخەمی پاراستنی سروشت و گیانلەبەران دایە .

رێبازی سروشتگەرایی كە بەڕابەرایەتی ژان ژاك رۆسۆی فەیلەسوفی فەرەنسی سەریهەڵداو دواتر هەریەكە لە فەیلەسوفە سویسڕاییەكان(یۆهان پێستالۆزی وجان پیاژێ) درێژە پێدەری ئەم ڕێبازەی ڕۆسۆن،
رۆسۆ دەیوت: مرۆڤ هەمیشە دەتوانێ لەسروشتەوە یاساو رێسا وەربگرێت، وەلێ مرۆڤ دەسكاری تەواوی سروشت دەكات و دەیشێوێنێ، رۆسۆ دەڵێ: هەرشتێ كە دەخوڵقێ پێش ئەوەی دەستی مرۆڤی پێ بگات كەمالەو تەواو كۆیە وەلێ هەرئەوەندەی دەستی مرۆڤی پێگەییشت تەواوی شتەكان دەگۆڕێ، دەڵێت: مرۆڤ خاكێك ناچار دەكات بەرهەمێك بڕوێنێ كەهی خاكێكی ترە یان دەڵێ مرۆڤ روەكێك ناچار دەكات بەری درەختیكی تر بگرێ كەمەبەستی لێ موتربە كردن و دەسكاری كردنی جینایەتی تەواوی بەرهەمەكانە، تەنانەت دەڵێ مرۆڤ وادەكات پیاو نەتوانێ بەڕەگەزی خۆیشی بژی كەمەبەستی لێی خەساندنی پیاوەكانە كەلەكۆندا شتێكی باو بوە.
ئەمانە بیروڕاكانی رۆسۆن كە مرۆڤ بە بونەورێكی تێكدەری سروشت دادەنێ، ئەگینا سروشت بێ دەستكاری مرۆڤ كەماڵە.
لەناو رۆمانەكەشدا پشت راستی ئەو رێباز و تیۆرە دەكاتەوە كاتێك میرزای باڵدار دەڵێت: (هەموو شتێك بەوجۆرە جوانە دەستی لێ نەدەیت و لێگەڕێیت خۆیبێت ). باڵدار دەڵێ مرۆڤ هەمیشە لەجێی عەقڵی، هێزی بەكاردێنێ بەمەش تەنها وێرانكاری لەدوای خۆی جی دەهێڵێ، وە دواتر دەڵێت: گەر جوانی فڕینی باڵندەیەك سەرسامت نەكات گومان لەجوانی ناخت بكە ، لەبەشێكی زۆری رۆمانەكەو خەونەكانی باڵدار دەبینی ئەو شوێنەی نیشتیمانی ئاژەڵەكانە جوانتر و دڵگیرترە لەو شوێنەی دەستی مرۆڤی گەیشتۆتێ، بۆیە هەردەم رۆحێك بانگی دەكات و پێی دەڵێت بگەڕێوە بۆ ئێرەو لەدارستانە سوتاوەكەی مرۆڤەكان وەرە دەرەوە، ئەمەش بانگەشەی رێبازی سروشتگەراییە كە دەڵیت: بگەڕێنەوە بۆ سروشت و لەگەڵ سروشت ئاشت ببنەوە، رستەیەكی دیكەی ناو رۆمانەكە دەڵێ: (درەختەكان كتێبن لێیانەوە نزیك بیت لێیان فێر دەبیت). ئەمەش دەرخەری ئەم راستییەن كەبەڵێ رێبازی سروشتگەرایی و داكۆكیكردن لەسروشت وهەوڵدان بۆ هێشتنەوەی ئەو جوانی وكەماڵیەی كە لەسروشت دا هەیە لەنێو ئەم رۆمانە بەتەواوی هەستی پێ دەكرێ و بەهەمان شێوەی رۆسۆ هەوڵی گەڕانەوە بۆسروشت دەدات .

ئەوەی من لێرە باسمكرد تەنها دیوێكی رووداوەكانی نێو ئەم رۆمانەن، بەبڕوای من دەكرا ناوەڕۆكی رۆمانەكە گەورەتر بوایە و رووداوی زیاترو كارەكتەری زیاترو شوێن و كاتی زیاتری بخستایەتە ناو رۆمانەكەو هەرچەندە كە دەوڵەمەندو جوانە بەڵام دەكرا لەوەش جوانتر و دەوڵەمەندتربوایە.
نوسەر چەندین رووداو دەر دەخات و پەنجە دەخاتەسەر كۆمەڵە شتانێك كە شایەنی لەسەر نوسینن، جگە لە رەخنەی زۆر لەشاعیران و دەسەڵات دار و میرەكان و مەلاكان و رۆشنبیرەكان لەچەند بەشێكی رۆمانەكە رەوتێكی سیكۆلاریزمی وەردەگرێت، كەئەم بەشە من باسی لێوە ناكەم و هیوامە خوێنەرێكی ترو كەسێكی تر باسی ئەو پاژانە بكات كە لە رۆمانەكە دەیەوێ دین بەگشتی جیاواز بكاتەوە فەرد و خودئاگای تاك بكاتە پێوەر بۆ خۆدۆزینەوەو ژیان كردن و دوو دەستەواژەی جوان دادەنێ كە یەكیان خوا ناسین و ئەوەی تریش خوا پەرستییە...
جگە لەمەش لەڕووی فانتازییای فڕینەوە تەماشای بكرێت و خوێندنەوەیەكی بۆبكرێ چونكە ئەدەبی فڕین بۆتە بەشێكی ئەدەب و رۆماننوسە كوردەكان و رۆماننوسە جیهانییەكانیش زۆریان سودیان لەئەدەبی فڕین وەرگرتوەو بەشێكی رۆمانەكانیان بەشێوازێكی سوریالیزمانە داڕشتووە..
بەهیوام سودێكی بچوكم گەیاندبێ بۆ خوێنەرانی رۆمان و كورتە سەرنجێك بێ بۆ ئەوانەی دەیانەوێ ئەم رۆمانە بخوێننەوە...
لەكۆتایدا سەرنجتان دەخەمە سەر چامە جوانەكەی نالی كە لەشامەوە ناردی بۆ سالمی هاوڕێی لەسلێمانی و وەڵامی سالمیش بۆ چامەكەی نالی كە لەحەقیقەتدا نالی لەشام و حیجازەوە چامەكەی بۆسالم ناردا بەڵام نوسەر رێگای سەفەری نالی لەشامەوە دەگۆڕێ بۆ قوستەنتینیەی پایتەختی جەزائیر و لە رۆمانەكەش هەرلەوێوە نالی وەفات دەكات و دەنێژرێ و كەس لەدەست نوسەكانی نەگەیشتوە بۆیە بردویانن لەمزگەوتێك دانراون .
من تەنها یەكەم دێڕی شیعری هەردووك چامەكان دادەنێم كە هەردووكیان هاوكێشن و چواردە بڕگەین و لەسەر كێشی موزاریعی هەشتی ئەخڕەبی مەكفوفی مەحزوف نوسراون :
مفعول فاع لات مفاعل فاع لن
مفعول فاع لات مفاعل فاع لن
(٣+٤+٤+٣=١٤)
شیعرەكانیش
قوربانی تۆزی ڕێگەتم ئەی بادی خۆش مروور
ئەی پەیكی شارەزا بەهەموو شاری شارەزوور
نالی
جانم فیدایی سروەكەت ئەی بادەكەی سەحەر
وەی پەیكی شارەزا لەهەموو راهی پڕ خەتەر
سالم

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو