هاوسەرگیری سپی چییە و هۆكاری گەشەی سەندنی چییە؟

هاوسەرگیری سپی چییە و هۆكاری گەشەی سەندنی چییە؟


ئا/ شەهلا رەشید

هاوسەرگیری یەكێك لە بنەما هەرە گرنگەكانی كۆمەڵگەیە، كە لەهەر وڵاتێك و كۆمەڵگەیەك بە پێی ئایینی و داب و نەریتی تایبەت بە خۆیان رێكدەخرێت.
ئەم جۆرە لە هاوسەرگیرییە ئێستا لە وەڵاتی ئیچران خەریكی دەبێتە دیاردە و بەشێكی زۆری ناوەندە ئەكادیمی كۆمەڵایەتییەكان و توێژەرانی بواری كۆمەڵایەتی و ماڵپەڕ و كەناڵەكانی راگەیاندن خوێندنەوەی جیاجیای بۆ دەكەن.
بە پێی بەدواداچوونەكانی هەفتەنامەی زاری كرمانجی كرمانجی ئەم جۆرە لە هاوسەرگیرییە بە شێوەی نهێنی و زۆركم لە كوردستان هەیە و هێشتا نەبۆتە دیاردە، بۆیە لە بارەی ئەم جۆرە لە هاوسەرگیرییە و بە سوود وەرگرتن لەو بابەت و راپۆڕت و خوێندنەوانەی لە ماڵپەڕەكانی ئێرانییەوە بڵاو كراونەتەوە، ئەم بابەتە ئامادە كراوە.
لە هەموو سوچێكی وڵاتی ئێران یەكجۆرە پڕۆسەی هاوسەرگیری هەبووە، كە خاوەن كۆمەڵێك بنەمای جوان و گرنگی كۆمەڵایەتی و نەریتی بووە، بەڵام ئێستا ئەو جوانی و بنەما نەریتییە خۆی لە دەستداوە. لە جیاتی هاوسەرگیری جوانی رابردوو ئێستا هاوسەنرگیری سپی شوێنی گرتۆتەوە!، لەم بابەتە تیشكی زیاتر دەخرێتە سەر هاوسەرگیری سپی تا باشتر لە بنەماكان و باشە و خراپەی ئەم هاوسەرگیرییە تێبگەین.
ماوەیەكە هەندێك لە بەرپرسیارانی كۆمەڵگە لەبارەی زیادبوونی دیاردەی هاوسەرگیری سپی نیگەرانی خۆیان نەشاردۆتەوە، شێوازی زەواجە هیچ بەڵینامەیەكی فەرمی لە حكومەتە و شەرعی بوونی نییە، تەنها رێككەوتنە لە نێوان دوو كەسدا و بە ژن ومێرد ئەژمار ناكرێت، بەڵام بە شێوەی پراكتیكی وەك ژن و مێرد لەژێر سەقفی خانوویەك پێكەوە دەژین.
ئەمجۆرە لە هاوسەرگیرییە دەشێ بە شێوەیەك لە شێوەكان بە هاوسەرگیری كاتی حیساب بكرێت، كە لە نێو هەندێك لە گەنجان بۆتە باو، بەڵام ئەمجۆرە هاوسەرگیرییە تەنها لەنێو توێژی گەنجان نەماوەتەوە، بەڵكو ئێستا تەشەنەی كردووە بۆ ناو تەمەنی جیاوە، ئەم زەواجە لە نێوان توێژی گەنجان دەشێ لە داهاتوو بە لێك نزیك بوونەوەی دوو لایەنە ببێتە زەواجێكی فەرمی، بەڵام لە نێوان تەمەنەكانی سەرەوەتر، بەتایبەتی نزیك لە بەساڵاچووان بابەتەكە جۆرێكی دیكە و ئاڵۆزترە، واتە زۆر جار پیاوانی هاوسەردار دەستبەرداری هاوسەری فەرمی و شەرعی خۆیان دەبەن بۆ ئەوەی هاوسەرگیری سپی ئەنجام بدەن، ئەو كەسانە بە شێوازێك پێكەوە دەژین دەورووبەریان هەست پێناكەن هاوسەری شەرعی و یاسایی نین.
هۆكاری سەرهەڵدانی نیگەرانییەكانی ئەمجۆرە لە هاوسەرگیرییە یا هەر ناوێكی دیكەی لێ بندرێت، پێویستە خوێندنەوەو شڕۆڤەی واقعییەی بۆ بكرێت، هەر چەندە هۆكارەكانی زیادبوون و گەشەكردنی ئەمجۆرە لە زەواجكردنە وەك پێویست لێكۆڵینەوەی لەسەر نەكراوە، لەبەر ئەوە بۆ هەر جۆرە خوێندنەوەیەك و توێژینەوەیەك زیاتر پشت بە بابەتێكی زانستی نابەسترێت، بۆیە هەر جۆرە خوێندنەوەیەك لەمبارەوە پێویستە بە وریاییەوە بێ تا لێكدانەوەی هەڵەی بۆ نەكرێت و خوێنەر بە لارێدا نەبڕدرێت.
ئەو كەسانە ئەمجۆرە لە پەیوەندییەیان هەڵبژاردووە، لە توێژ و چینێكی دیار كراو یا ئاستی رۆشنبیری سنووردار نیین. بۆیە ناكرێت ناوبژیوانییەكی دادپەروەرانە بۆ ئەم بابەتە بكرێت.
بەڵام یەكێك لە هۆكارەكانی زۆر بوونی ئەم هاوسەرگیرییە پەیوەندی بە زۆربوونی رێژەی توێژی گەنجە لە كۆمەڵگەدا، بە جۆرێك هەر چەندە تەمەن بەرەو سەرەوە هەڵكشێت زەمینەی هاوسەرگیری سپی لە بارەتر دەبێت بۆ كچان و كوران، رێككەوتنی نێوان دوو كەس بۆ ئەمجۆرە هاوسەرگیرییە پێویستە بەجۆرێك بێت كە رەزامەندی هەر دوولای لەسەر بێت و شێوازەكەشی بۆ یەكتر رووندەكرێتەوە و هەموو مەرجەكان و ویستی هەردولا لەربیەرچاو دەگیرێت، بۆ نموونە ماوەی پێكەوە ژیانیان، پاراستنی نەهێنی پێكەوە بوونیان، شێوازی رەفتاریان و .....هەتد
رەنگە لەچوارچێوەی هاوسەرگیری كاتی مافی و ئەركی هەر دوولا دیاری كرداوە، بەڵام لە زەواجی سپی ماف و ئەركی كەسیان دیاری كراو نیینە و بە ئاسانی هەر دولا دەتوانن جێبەجێی نەكەن، لەبەر ئەوەی هیچ بەڵێننامەیەكی فەرمی و شەرعی لە نێوانیان نییە.
پێكهاتەی یاسایی و شەرعی و كۆمەڵایەتی ئێران لە بارەی پاراستنی مافی ئەو ئافرەتانەی ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە دەكەن زۆر لاوازە، لە كاتێكدا ئەم بابەتە لە وەڵاتانی پێكەوتوو چارەسەری گونجاوی یاسایی بۆ دۆزرتوەتەوە، لەبەر ئەوەی لەو جۆرە وڵاتانە ژیانی 25% هاووڵاتییان بەمجۆرە لە هاوسەرگیرییە ژیان دەبەنە سەر و هەموو بنەماكانی مافی كەسی هەر دوولا بە پێ یاسا دیاری و زامن كراوە. بەڵام لە ئێران هیچ جۆرە بڕگەیەكی یاسایی بۆ دیاری كردنی ئەرك و مافی دوو لایەنە دیاری نەكراوە، بەڵكو هەوڵ دراوە لە رێگەی جیاجیاوە ئەم جۆرە لە هاوسەرگیرییە ناشیرین و رەد بكرێتەوە، زۆرترینی ئەو بابەتانەی لەسەر ئەمجۆرە هاوسەرگیرییە خراوەتەڕوو زیاتریینان لە چوارچێوەی كەسی بوونە، لەكاتێكدا بە پێی توێژینەوەكان دەشێ كێشە ولێكەوتەكانی ئەم جۆرە لە هاوسەرگیرییە ئاڵۆزی زیاتری كۆمەڵایەتی بەدوای خۆیدا بێنێت و هیچ كاریگەری لەسەر كم كردنەوەی دیاردەكەش نابێت و نەبووە.
دەتوانین چەند خاڵێك لەسەر هۆكارەكانی زیادبوونی ئەم دیاردەیە بخەینەروو.
هەڵاتن لە بۆنە نەریتییەكانی و بەڵێنی ماددی و غێرە ماددی كە قورسایی زۆر دەخرێتە سەر گەنجان. ئەم خاڵە یەكە لە هۆكارە بەرچاوەكانی ئەنجامدانی هاوسەرگیری سپی. هەروەها پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و تەداخول كردن لە ژیانی گەنجان و هاتووچۆی زۆری بنەماڵەی هەردوولا كە گەنجان لەم سەردەمە لێی رادەكەن و حەزیان لێی نییە هۆكارێكی دیكەیە. لە هەمووشیان قەرستر ئەو بارە ئابووریەیە كە دەخرێتە سەر گەنجان بۆ پێكەوە نانی ژیانی هاوسەرگیری.
هۆكارێكی دیكە زۆر بوونی ئەم دیاردەیە، ترس لە جیابوونەوە و تێكنەكردنەوەی رەفتار
و دونیا بینین و رۆئیاكانیان لە نێوان یەكتر، لە كاتێكدا رێژەی جیابوونەوە بەرز بۆتەوە.
هەندێك لە گەنجان هەوڵدەدەن تەنها بە هاندانی نزیكەكانیان و ناساندنیان لە لایەن كەسێكەوزە یا هاورێیانیان بە ئاسانی نەچنە ژێر باری هاوسەرگیری شەرعی و یاسایی، ئەم بابەتە زیاتر لە لایەن كچانەوە رەچاو دەكرێت، لەبەر ئەوەی ئەوان زیاتر لە كوڕان بە هۆی جیابوونەوە زیانمەند دەبن، ئەوانەی كە لە هاوسەری گێری سەركەوتوو نەبوونە و ئەگەر جیا ببنەوە وای لێكدەدەنەوە كە لە چاڵێكەوە كەوتنە نێوچاڵێكی دیكەیە، ئەمە لە كاتێكدایە بەر لە هاوسەگیری مەرجی ئەوەدە قورس بۆ یەكتری دیاری دەكەن كە لە كاتی جیابوونەوە قورساییكەی زۆری ئابووری دەكەوێتە سەر شانی هەر دوولایان، لەكاتێكدا ئەم بابەتە لە هاوسەرگیری سپی زۆر جیاوازتر و ئەرك بۆ سەر كەسیان قورس نابێت.
پرسیارە گرنگە ئەوەیە بۆ چی كچان تەن بەم هاوسەرگیرییە دەدەن، لە كاتێكدا مافە ماددی و مەعنەوییەكانی ناپارێزرێت؟. هۆكارێكی گرنگ كە رەنگە كمتر خرابێتە بەر لێكۆڵینەوە، ئەوەیە كە زۆرجار خانمان بە هۆی رەفتاری ناشایستەی هاوسەرانیان بێزار دەبن بە جۆرێك كە ئامادە دەبن بۆ رزگاربوون لەمجۆرە پیاوانە دەستبەرداری هەموو مافەكانیانببن و پەنا بۆ جیابوونەوە دەبەن، دواتر بۆ ئەوەی سێبەرێكی سەریان هەبێت پەنا بۆ زەواجی كاتی یا هاوسەرگیری سپی دەبەن، بەمجۆرە ئافرەتان رزگار دەبن لە رەفتاری ناشایستەی هاوسەرانیان، لەبەر ئەوەی لەمجۆرە لە هاوسەرگیرییە پیاو هێزی یەكەمی ناو خێزان نابێت.
بۆیە ئەگەر گومانمان لەوە هەیە كە ئەمجۆرە لە هاوسەرگیرییە بۆ كۆمەڵگە سوودبەخش نییە و زیانی هەیە، بەر لە هەر شتێك دەبێ بیر لە لابردنی كۆسپەكانی هاوسەرگیری فەرمی و شەرعی بكرێتەوە، بەڵێنمانەكانی كەلەپچەكەر و داب و نەریتی و هاوسەرگیری نەریتی، شێوازی ناتەندروستی دەستنیشانی كردنی هاوسەر، لە هەمووشی گرنگتر رەچاوكردنی دۆخی كۆمەڵایەتی ئافرەت بۆ گەشەی پێدانی كۆمەڵگە دەورێكی گرنگی هەیە. و ئەگەر مافە بنەڕەتییەكانی وەك خۆی جێبەجێ نەكرێت و ئەو تۆقە كۆمەڵایەتی و یاساییانەی لەمل لانەبرێت ئەم جۆرە لە هاوسەرگیرییە بەردەوام لە گەشە كردن دادەبێت.



زۆرترین بینراو