هاووڵاتییان داوای داماڵینی چەكی بێ مۆڵەت دەكەن

هاووڵاتییان داوای داماڵینی چەكی بێ مۆڵەت دەكەن

محەمەد باڵەك-سۆران: دیاردەی هەڵگرتنی چەكی بێ مۆڵەت تا دێت رووی لەزیاد بوندایەو بەشی هەرە زۆری ئەو روداوانەی كە كوشتنی تێدا رودەدات بەچی بێ مۆڵەت ئەنجام دەدرێن، ئەمەش نارەزایەتی هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگای لێكەوتۆتەوە و داواكارن دەست بكرێت بەهەڵمەتێكی چڕ بۆ راماڵین و دەست بەسەر داگرتنی ئەو چەكانەی بێ مۆڵەتن، بۆ ئەوەی چیتر رووداوەكان لەوە زیاتر نەبن.
هێمن عوسمان، هاووڵاتییەكی شاری سۆرانە لەمبارەیەوە بۆ زاری كرمانجی گووتی" بەداخەوە ئەمڕۆ ئەوەی هەندێك پارەی دێتە دەست و دەچێت چەكێك دەكڕێت، بیانووشی بۆ كرینی ئەوەیە بەرگری لەخۆی ئەكات و سەرو ماڵی پێ ئەپارێزێت، بەڵام لە بنەڕەتدا ئەم شتە دورە لەڕاستی و تەنها بۆ ئەوە ئەیكڕێت بیخاتە تەنیشت خۆی و لە ناو بازاڕو شوێنە گشتییەكان پێی بسوڕێتەوەو خەڵكی بزانن چەكی پێیە".
هێمن زیاتر گووتی " ئەم شتە مەترسیدارە رەنگە لە دروستبوونی سووكە دەمەقاڵێك كارەساتی گەورە رووبدات، هیوادارین پۆلیس و ئاسایش هەڵمەتێكی بێ جیاوازی دەست پێبكەن و دەست بەسەر هەموو ئەو چەكانە دابگرن كە بێ مۆڵەتن".
هۆشەنگ محەمەد هاوڵاتییەكی دانیشتوی شارۆچكەی دیانای سەر بەقەزای سۆرانە بە نیگەرانییەوە بۆ زاری كرمانجی گووتی" جێگای داخە رۆژانە بەردەوام هەواڵی كوشتن‌و زامدار بوون لەم لا‌ولەولا دەبیستین، بەشی هەرە زۆری ئەم رووداوانەش بەچەكی بێ مۆڵەت ئەنجام دەدرێن، زۆر بوونی ئەم هەموو چەكەش مەترسییەكی گەورەیە بۆسەر گیانی هاووڵاتییان، هۆكاری زۆربوونی چەكەش لە ئەنجامی هێنانی ئەو چەكانەیە بە رێگای شاراوە، پێویستە ئاسایش و پۆلیس تەواوی هەوڵەكانیان بخەنەگەڕ بۆ ئەوەی رێگە لەهاتنی چەك بگیرێت".
قاچاغچییەك كە رازی نەبوو ناوەكەی بنووسین بۆ زاری كرمانجی گووتی" بەهۆی ئەوەی ئێمە لەناو بازاڕی كرین‌و فرۆشتنی چەكین، دەزانین چەند لەم چەكانە بوونیان هەیەو چۆن دێنە ناو ماڵەكان، ئەگەر وابڕوات لە حاڵەتەوە دەگۆرێت بۆ دیاردەو كۆنتڕۆڵ كردنی لە دەست دەدرێ، هەر چەندە كاتێك كەسێك بۆ كڕینی فیشەك دێتە لای ئێمە داوای مۆڵەتی چەكەكەی دەكەین، بەڵام فرۆشتنی فیشەكیش وەك ئەو چەكانە بەنهێنییە، راستە برایانی پۆلیس زووزوو دێنە ئەو شوێنەی كاری فرۆشتنی چەكی لێ دەكرێت، بەڵام مامەڵە كردن بەو چەكانەی بێ مۆڵەتن لە شەو دادەكرێت یا پاش نیوەڕۆیان كاتێك لەماڵەوەن، یان لە چایخانەو دوكان و بازاڕەكان، ئەو چەكانەی دەهێندرێن بەزۆری لەخوارووی عێراقەوە دێت، ئەم دیاردەی زۆربوونی چەكەش لەكاتی هاتنی شەڕی داعش دەستی پێكرد، چونكە دەست بەسەر چەكێكی زۆر داگیرا و هێنایانە كوردستان بۆ مامەڵە پێكردن".
دەریاز عەلی چاڵاكوانی كۆمەڵگای مەدەنی بۆ زاری كرمانجی لەم بارەیەوە گووتی" هەڵگرتنی چەكی بێ مۆڵەت لە چەند ساڵی ڕابردوو لە حاڵەتەوە بۆتە دیاردە ئەگەر لە هەموو ماڵێكدا چەك نەبێت لەبەشێكی زۆری چەك هەیە و بێگومانیش بەشێكیان چەكی بێ مۆڵەتن هەڵگرتنی چەك و حەزكردن لە چەك پاشخانێكی دور و لە مێژینەی هەیە لە مێژووی كورد بەهۆی ئەو هەل و مەرجەی كوردستان تێیدا بووە لەڕوی سیاسی و كۆمەڵایەتی. هەڵگرتنی چەك بۆ خۆپاراستن هیچ كەس لاری لەمە نییە بەڵام لە هەمانكاتدا مرۆڤ كاینێكی كۆمەڵایەتی شەڕانگێزە بەتایبەت وڵاتی ئێمە لە رێزبەندی ئەو وڵاتانەیە كە بەدەست زۆری و بێ مۆڵەتی چەكی گیری خواردووە، ئاستی كوشتن تیایدا بەربڵاوبوو پێویستە لە رێگای یاسایەكەوە چارەسەر بۆ ئەو دیاردەیە بدۆزرێتەوە".
دەریاز نموونەی چەند وەڵاتێك بۆ چارەسەری ئەم كێشە دەهێنێتەوە و دەڵێت" پێش ساڵی 1996 لە ئوستورالیا، كوشتن بە چەكی بێ مۆڵەت بە تەواوی ببووە دیاردە، بەجۆرێك لە ماوەی چەند ساڵێك، 14 رووداوی رەشە كوژی بە كۆمەڵ ئەنجامدرا كە لە رووداوێكیاندا 34 هاوڵاتی كوژران و 24 دیكەش بریندار بوون، بەڵام لە ساڵی 1996، حكوومەتی ئوسترالیا یاسایەكی بە ناوی رێككەوتنی نیشتیمانی چەكی گەرم (ئێن ئێف ئەی) پەسەند كرد، رێژەی تاوان بە چەك لە ئوستڕالیا 60% كەمی كردووە. بەگوێرەی یاساكە، هەركەسێك بیەوێت چەك بكڕێت، دەبێت 28 رۆژ چاوەڕوان بێت تا مۆڵەتی پێدەدرێت، لە ماوەی ئەو 28 رۆژەش، حكوومەت لێكۆڵینەوە لە كەسایەتی و مێژووی تاوانی ئەو كەسە دەكات. هەروەها جگە لە دەمانچە و چەكی بچووك، هەر كەسێك بیەوێت چەك بكڕێت دەبێت بیسلەمێنێت كە تەنها مەبەستی لە كڕینی چەك پاراستنی خۆیەتی و لە كاتی پێدانیشی دەبێت چەندین رێكار لەبەرچاو بگرێت. ئوسترالیا دەكرێت وەك نموونە بەكار بهێندرێت بۆ ئەو وڵاتانەی چەكی بێ مۆڵەت تێیاندا بۆتە هۆكاری كوشتن و تاوان".
دەریاز زیاتر گووتی " ئەگەر سەیری ئەو تاوانانە بكەین كە لە دەوروبەرمان ڕوو دەدات زۆرینەیان بەهۆی چەكی بێ مۆڵەت ئەنجامدەدرێن، واتە ڕێگەدان بە چەكی بێ مۆڵەت نەهامەتییەكی گەورەیە، بۆیە پێویستە حكومەتی نوێی هەرێم بەجدی كاری لەسەر بكات بۆ ئەوەی ڕێژەی ئەو تاوانانەی بە هۆی چەك ئەنجام ئەدرێن كەم ببێتەوە".
دڵشاد باڵەكی بەرپرسی راگەیاندنی بۆردی سەكۆی سۆران‌و دەوروبەری كە هەڵمەتێكیان دەستپێكردووە بۆ راماڵینی چەكی بێ مۆڵەت بۆ زاری كرمانجی گووتی" بە دروشمی (نا بۆ هەڵگرتنی چەكی بێ مۆڵەت , بەڵی بۆ كۆمەڵگایەكی شارستانی و دوور لە چەك) بە هاوكاری و پاڵپشتی ئەنستیۆتی ریفۆرم بۆ گەشەپێدان (RID) و رێكخراوی فریاگوزاری میللەتی نەرویجی (NPA)پرۆژەی (هەڵمەتی بەرنگاربونەوەی چەكی نایاسایی) بۆ رای گشتی و ناوەندەكانی راگەیاندن رادەگەنێت ئەم پڕۆژەیە لە كاتێكی گرنگ رادەگەنین، لە ماوەی رابردوو لە سەر هۆكاری جیا جیا هاونیشتیمانیان بە چەكی بێ مۆڵەت دەبوونە قوربانی، نا هۆشیاری هەندێ لە هاووڵاتییان و خراپ بەكار هێنانی چەك بۆتە هۆی روودانی گەلێك كێشە".
زیاتر گووتی " دەركمان بەم بۆشاییە كرد و دەمانەوێت لەو رێگەیەوە بەشداری خەڵك و چین و توێژە جیا جیاكان لەم پڕۆژەیە لە رێگەی سمینار و وۆرك شۆپ و بڵاوكردنەوەی هۆشیاری لە رێگەی كەسانی پسپۆری ئەم بابەتە پرۆژەكە لە سنوری هەر چوار قەزاكانی سۆران, چۆمان, رواندز، مێرگەسۆر ئەنجام بدەین".
گووتیشی " دوای تەواو بوونی پڕۆژەكە هەوڵ دەدەین پێشنیار و راو سەرنجی دەرئەنجامی پرۆژەكە لە سەر ئەم دیاردەیە ئاراستەی لایەنی پەیوەستدار بكەین و فشاری مەدەنی خۆمان دەخەینە روو بۆ ئەوەی چیتر هاووڵاتییان چەكی بێ مۆڵەت هەڵنەگرن و داواكاریشن لە گروپەكانی فشار لە شارو شارۆچكەكانی كوردستان ئەم پرۆژەیە كاری لە سەر بكرێت و هۆشیاری بڵاوبكرێتەوە و دام و دەزگای پەیوەستداریش لە هەوڵی جددی بن بۆ بنبڕكردنی ئەم دیاردەیە".

 

زۆرترین بینراو