هۆكاری بەشداری كەمی ئافرەتان لە بۆنەكان چییە؟

هۆكاری بەشداری كەمی ئافرەتان لە بۆنەكان چییە؟


ئا/ حوسێن نادر- رێبوار تاژدین

زاری كرمانجی- سۆران: هۆكاری كمی ئامادەبوونی كچان و ژنان لە بۆنەو چالاكییەكان، تا ئێستاش مشتوومڕی لەسەرە، هەروەها بۆچوونی جیاجیا لەسەر هۆكاری كمی بەشداری كردنی ئافرەتان لە بۆنەكان هەیە. هەندێك لە ئافرەتان نزمی ئاستی رۆشنبیری پیاوان بە هۆكاری ئەم بابەتە دەزانن، هەندێكیش پێانوایە پێویستە ئافرەتان بەخۆیان رێگە نەدەن وەك ئامێر و بووكەلە سەیر بكرێن.
ئەژین رەشید، كچێكی تەمەن 25 ساڵەیە ئەو چەند خاڵێك بە هۆكاری بەشداری نەكردنی كچان دەزانێت و گووتی" هۆكاری سەرەكی دەگەرێتەوە بۆ كۆمەڵگا، لەبەر ئەوەی لە ژینگەیەكی داخراودا دەژین، كومەڵگاكەمان پابەندی نەریتەكانیەتی".
ئەو زیاتر گووتی" بۆیە دەبینین ئاماری خۆكۆشتن یا هەوڵدان بۆ خۆكوشتن لە بەرز بوونەوە دایە, هۆكارەكەشی بۆ زاڵ بوونی بیری پیاو ساڵاری وبەرتەسك كردنەوەی مافەكانی مێینەیە، ئایا لەم جۆرە دۆخە دەكرێت گۆڕانكاری لەم ژینگەیە بكرێت و ئازادییەكی فراوان بە كچان و ژنانی كورد بدرێت، من گومانم هەیە، بۆیەش مێینە بۆ بەشداری كردن لە بۆنەكان سنووردار دەكرێن، هەتا ئەگەر بەشداریش بكەن، ئەوەندە دەكەونە ژێر گوشاری قسەوقسەلۆك كە لە رووی دەروونییەوە ماندوو دەكرێن، جگە لەمانەش هەندێك لە پیاوی كورد وەك ئەوەی هەرگیز مێینەیان نەدیتبێت، رەفتارەكانیان ئەوەندە نەشیاوە، كە ئافرەتان شەرم دەكەنەوە جارێكی دیكە بەشداری هەر جۆرە بۆنەیەكی دیكە بكەن".
هەندێك لە پیاوان پێیانوایە لەبەر ئەوەی كەشی ناو ماڵ بە جۆرێك لەبارە كراوە، كە كمتر ئافرەتان حەزیان لە چوونە دەرەوە بێت، (فەرهاد.ح)ی تەمەن 24 ساڵان, لەمبارەوە گووتی" بە هۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و گەیاندن، خۆ سەرقاڵ كردنی كچان لە ماڵەوە زۆر زیادتر بووە لە جاران بۆیە، كمتر بیر لە چوونە دەرەوە دەكەنەوە، سەیر كردنی درامایەكی بیانییان پێخۆشتر و بێ كێشەترە لە چوونە نێو فەوزایەك كە لەو سەری ئەگەر بە دەستی بەتاڵیش نیبَتەوە، بەڵام رەنگە كێشە بهێنێتەوە".
ئەو زیاتر گووتی" هۆكاری سەرەكی بەشداری نەكردنی ئافرەتان لە بۆنەكان پیاوانن، ئەو پیاوانەی بە خۆیان خوشك، هاوسەر، كچ، دایك و كچێكی خزمی نزیكی خۆیان نابەن بۆ بۆنەكان، بەڵام لە بۆنەكان چاو لەسەر ئافرەتان هەڵناگرن و دەبنە هۆی بێزاری و هەندێك جاریش كێشە بۆ كچان".
ئەو گەنجە لە كۆتایی قسەكانیدا گووتی " بەر لەوەی كار بۆ هاتنە دەرەوەی ئافرەتان بكەین، پێویستە كار بۆ رۆشنبیری كردنی ئەو پیاوانە بكەین كە بەچاوێكی نزم لە ئافرەت دەڕوانن، دەبێ ئەو پیاوانە فێری ئەتەكێت بكرێن، فێری ئەوە بكرێن كە پێویستە وەك مرۆڤ مامەلە لەگەڵ مێنینە بكرێت نەك وەك ئامێر یا بووكەڵە، هەروەها هۆشیار كردنەوەی ئافرەتانیش گرنگە لەبەر ئەوەی ئافرەتی كورد بەهۆی سادەیی و پاكییەوە زوو متمانە بە پیاو دەكات، دواتریش رووبەرووی كێشە دەبێتەوە و قوربانی یەكەم و كۆتایشی هەر ئەو ئافرەتە دڵساف و پاكە دەبێت".
هەندێك ئافرەتان پێیان وایە، ئەو كێشانەی لە رابردوو لە بۆنەكانەوە رووبەرووی ئافرەتان بونەتەوەوای كردووە، مێینە جۆرێك لە ترسی هەبێت و بەشداری لە بۆنەكان نەكات، ئەگەر بەشداریش بكات، ئەوە زیاتر وەك دیكۆر دەبێت، بەشدار نابێت لە بابەتەكان و كاریگەری نابێت.
دڵخواز عەبدولڵا، تەمەنی 24 ساڵە، وەك خۆی گووتی، چەند ساڵە جگە لە بۆنەی خێزانی بەشداری هیچ بۆنەیەكی دیكەی نەكردووە، هۆكارەكەشی بۆ كێشەیەك گێرایەوە كە لە بۆنەیەك رووبەرووی بۆیەوە و تا ئێستاش كاریگەری لەسەر دەروونی ئەو هەیە، ئەو زیاتر گووتی" چەند ساڵ بەر لە ئێستا لەگەڵ چەند كچێكی هاورێم لە بۆنەیەكی ئاهەنگ گێران بەشدار بووین، تا ماڵەوەم رازی كرد كە لەگەڵ هاورێكانم بچین بۆ ئەو ئاهەنگە بەرد شەقی برد، زۆریش ئامۆژگارییان كردم، لەگەڵ هاورێكانم چووین، ئاهەنگەكە زۆر خۆش بوو، خەریك بوو چێژی زۆرمان لێوەردەگرت، لە ناوكاو چەند گەنجێك لێمان هاتە پێش و وردە وردە دەستیان بە تانە هاویشتن و قسەی بێرێزی كرد، وەك ئەوەی هەرگیز كچیان نەبینیبێت، یا بەخۆیان خاوەن خوشك نەبن، ناچار بووین لەگەڵ هاورێكانم لێیان دوور كەوتینەوە، بەڵام هەر بەدوامانەوە هاتن، كە لێمان نزیك بوونەوە دیسان قسەی بێ رێزیان كرد، چەند گەنجێكی دیكە گوێیان لێ بوو، زانییان كە بێزارمان دەكەن و هاتنە پێش و گووتیان واز لەم كچانە بێنن، ئیتر بوو بە دەمەقاڵی و ئەو جا شەرە بۆكس، بیهێنە بەرچاوت 6-7 گەنج لە تەنیشتت بە مست و دامبۆكس لەیەكتری بدەن و دەموچاوی یەكتر پری خوێ، بكەن، دیمەنێكی زۆر ناخۆش بوو، ئێستاش كە بیرم دێتەوە جەستەم دەلەرزێت، هەر نازانم چۆن هاتینەوە، بۆیە لەو رۆژەوە بریارم داوە چیتر بەشداری هیچ بۆنەیەك نەكەم، تەنها بۆنە خێزانییەكان نەبێت".
هەندێك كچی دیكە پێیانوایە، باوك و برا هۆكاری سەرەكی بەشداری نەكردنی كچانن لە بۆنەكان، هەروەك
شەرمین تاژدین، تەمەن 17 ساڵا گووتی" ئافرەت و كچان لەلایەن باوك و براكانیان رێگرییان لێ دەكرێت، كە بەشداری لە هەموو جۆرە بۆنەیەك نەكەن, لەبەر ئەوەی تا ئێستاش جۆرێك لە بیركردنەوە لە نێو خێزانەكاندا هەیە، كە ئەگەر كچەكەیان لە ماڵا بمێنێتەوەو كمتر دەربكەوێت گرنگی زیاتری دەبێت".
ئەو زیاتر گووتیشی " گەشەی خێرای تەكنۆلۆژیا بە جۆرێك بووە كە ئاستی تێگەیشتنی كۆمەڵگە حەزمی ناكات، بۆیە زۆرجار تەكنەلۆژیا خراپ بەكار دەهێندرێت، بۆ نموونە گەنجێكی تەمەن 16 یا 18 ساڵ كە ئەزموونێكی باشی نییە لە ژیان، موبایلێكی دوا مودیلی پێیە كە توانای وێنە گرتن و گرتەی بەهێزە و لە دوورەوە وێنە و گرتەی كچان دەگرێت و دواتریش رەنگە بڵاو بكاتەوە، بێ ئەوەی بیر لە ئەنجامە مەترسیدارەكانی بكاتەوە، بێ ئەوەی بیر بكاتەوە رەنگە بەم هۆیەوە كەسێك بكوژرێك، یا كێشەی گەورەی كۆمەڵایەتی رووبدات، رابردووش چەندین رووداوی لەم جۆرە هەبووە، جا بۆنەكە ئاهەنگ بێت یا بابەتێكی دیكە، گرنگ ئەم بابەتەی باسم كرد مەترسی بۆ ئافرەتان دروست كردووە، بۆیە ئەو دونیا بینینە لای ئافرەتان دروست بووە، كە سەرم ناهێشێت بۆ دەسرۆكی لێ ببەستم، لە ماڵی خۆم دادەنیشم و كێشەش بۆ خۆم و خێزانەكەم دروست ناكەم".
وێڕای ئەو كۆسپ و كێشانەی لەسەرەوە باسكران، بەلام هەن كچانێك گوێ بەم بابەتانە نادەن و بەشێوەیەكی چالاكانە بەشداری بۆنەكان دەكەن ورۆڵیش دەبین، هەتا قسەشیان دەبێت.
نازدار ئیسماعیل، تەمەن 25 ساڵە، وەك خۆی گووتی لە زۆربەی بۆنەكان بەشداری دەكات و گوێ بە قسە خەڵك نادات، زیاتر گووتی" تا ئافرەتان ترسیان هەبێت و بەشداری لە بۆنەكان نەكەن و خۆیان لە ماڵ و لە نێو چوار دیواری ماڵە زیندانی بكەن، هەرگیز ناتوانن ئازاد بن، ئافرەت ئەگەر خۆی بناسێت و بزانێت چۆن رەفتار دەكات و سنوور بۆ لایەنی بەرامبەری خۆی دابنێت، بتوانێت شكۆ و هەیبەتی خۆی بپارێزێت هەرگیز رووبەرووی كێشە نابیتەوە، ئەوانەی رووبەرووی كێشە دەبنەوە یا بەكار دەهێندرێن یا هەڕەشەیان لێ دەكرێت یا تەهەرووشت و دەست درێژیان دەكرێتە سەر، بە خۆیان هۆكاری سەرەكین، ئافرەت نابێ رێگە بەكەس بدات وەك ئامێر یا بووكەلە سەیری بكات، ئەگەر بە ژیرانە و هەندێك جاریش بە توندی رووبەرووی ئەم جۆرە حاڵەتانە بوویتەوەن ئەوە هەرگیز ئەو جۆرە پیاوانە جورئەتی ئەوە ناكەن توخنی ژنان بكەون".

 

زۆرترین بینراو