هەزاران ئافرەت بەهۆی هەڵە لێكدانەوەیەی كۆمەڵگە بۆ ناموس بوونەتە قوربانی

هەزاران ئافرەت بەهۆی هەڵە لێكدانەوەیەی كۆمەڵگە بۆ ناموس بوونەتە قوربانی

ئا: روژان قیاس
سیدرا زوبێر، كچێكی كوردە لە تەمەنی 16 ساڵانەوە بۆتە قوربانی ئەم بیركردنەوەیەی كۆمەڵگە، سیدرا كاتێك تەمەنی 15 ساڵان بوو پەیوەندی لەگەڵ پیاوێكی تەمەن 35 ساڵان دەبەستێ، پیاوەكە خێزاندار و منداڵیشی هەبووە، بەڵام هەرزەكاری سیدرا ببووە هۆی ئەوەی كە خۆشباوەر بێت و هەڵبخەڵەتێندرێت لەلایەن ئەو پیاوەوە، دوای ئەوەی باوكی سیدرا بەو پەیوەندییە دەزانێت، زۆر لێی توڕە دەبێت هەوڵ دەدات كچەكەی بكوژێت، لە كاتێكدا سیدرا هەتا پەیوەندییەكی نا شەرعیشی نەبووە، بەڵكو تەنها قسەكردن بووە ئەمە بووە هۆی ئەوەی ژیانی تێكبچێت و بچەوسێندێرێتەوە لەلایەن باوكییەوە، هەتا هەوڵی كوشتنیشی دەدرێت، دوای ئەوە باوكی سیدرا لە ماڵەوە دەریدەكات، مامەكانیشی لەو پیاوە 35 ساڵییە مارەی دەكەن، و ئێستا سیدرا خاوەنی سێ منداڵە، بەم جۆرە تەمەنی منداڵی و گەنجی سیدرا دەبێتە قوربانی هەڵەیەكی هەرزەكارانە، ئەمە نموونەیەكی زۆر سادەی قوربانیدانی ئافرەتە لە كۆمەڵگە، سەدان و هەزاران ئافرەتمان هەیە بەهۆی یەك هەڵە، بوونەتە قوربانی ئەو بیر كردنەوەو لێكدانەوەیەی كۆمەڵگە بۆ ناموس و شەڕەف.
ساوێن زوبێر، خاتونێكی گەنجی چاڵاكە، لەبارەی قوربانیدانی ئافرەت لە بابەتی ناموس گووتی" گرنگە بپرسین بۆچی بەردەوام ژن قوربانی سەرەكی كێشەكانە؟ دیارە بینینی ئەم دۆخە بەمجۆرە جێگای دڵتەنگییە، دووبارە وامان لێدەكات بگەڕێینەوە سەر باسی ئەو كولتوورە نێرسالارییە خۆزاڵكەرەی هەبووە و هەیە، لە هەمانكاتیش جۆرێكی دیكەی كولتووری خۆ بە بچووك زانین و كۆیلە بوونەی لای بەشێك لە ئافرەتان زاڵە، لە كۆمەڵگەیەكدا دەژین لە ئەنجامی روودانی هەر هەڵەیەكدا، پشكی شێری باجەكەی ئافرەت دەیدات، گەر تاوانباری هاوبەشیش بێت لەگەڵ پیاو، تەنانەت زۆرجار گەر بێتاوانیش بێت، پەنجەی تاوان بە رووی ئافرەتدا بەرز دەكرێتەوە. بێگومان ئەمە مانای ئەوە نییە هەموو جارێك ئافرەت بێ تاوانە، بە پێچەوانەوە زۆرجار خۆی تاوانباری سەرەكیشە، بەڵام دواجاریش دیسانەوە پیاویش بە هەمان جۆر تاوانبارە و مانای ئەوە نییە خاڵییە لە كەمووكوڕی و ناڕێكی، بە دەیان ئاماری مەترسیدار هەن ئەیسەلمێنن لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ئافرەت قوربانییەكی چەند گەورەیە، رۆژانە و بە دەیان نموونەی دیار هەن، ئەم دۆخە پەیوەندی قوڵی بە كولتوورەوە هەیە، پەیوەندی بە تێڕوانینمانەوە هەیە بۆ پرسە هەرە گرنگەكانی بوون. پەیوەندی بەوەوە هەیە كە ئێمە تا چەند پەیوەندیمان لەگەڵ دنیای مۆدێرنەدا هەیە، تا چەند دابڕاوین لێی. ئەمە بەرهەمی تێكەڵنەبوون و قەبووڵنەكردنی بیری نوێ و پڕ لە ژیاندۆستییە. ئافرەت وەك جۆرێك لە كەرەستە بۆ راپەڕاندنی بەشێك لە ئیشەكانی پیاو سەیر دەكرێت، نەك وەك مرۆڤی هاوبەش یا تەواوكەری ژیان، لە كۆمەڵگەیەكدا دەژین كە پێی وایە رشتنی خوێنی ژن هۆكارە بۆ پاككردنەوەی شەرەفی پیاو، لەكاتێكدا ئەمە خۆی جۆرێكە لە بێ شەرەفی".
خاتوو ساوێن لەبارەی تیڕوانینی كۆمەڵگە لە ناموس و ئابڕوو گووتی" ئابڕوو واتا رێز و شانازی و سەربەرزی. لە خۆڕهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتیی و كوردستان بەتایبەتی، وێنایەكی زۆر كورتبینانە و ناشیرینمان بۆ ئەم وشەیە داتاشیوە، كورتكراوەتەوە بۆ تەنیا جەستەی ئافرەت. دیوە جوان و راستەقینەكەی پەراوێزخراوە، مرۆڤانێكن چاوی بینینی جوانییان كوێرە، بەڵام دواجاریش مرۆڤ، بە ژن و پیاوەوە، قابیلی هەڵەكردنن. كە سروشتی ژیان بەو جۆرەیە رەنگە رێگایەك بن ئەزموونی زیاتریان لێ هەڵێنجینن. بەڵام بە دڵنیاییەوە وەك چۆن بە یەك پلەی مرۆڤبوون مرۆڤین، بە هەمانجۆر ناكرێت نادادپەوەری بكرێت لە سەرزەنشتكردن یان سزادانی بە جۆرێكی نەشیاو. تا نەگەینە ئەو باوەڕەی پێمان وابێت ئافرەت و پیاو تەواوكەری ژیانی یەكترین، ناتوانین لەم ناڕێكییە رزگارمان بێت".
سەرگرد هەنارەیی، توێژەری كۆمەڵایەتییە لەبارەی ناموس بەم شێوەیە بۆمان دوا" ناموس زۆر لەوە گەورەترە كە تەنها لە رەگەزێك كۆبكرێتەوە، هەروەها زۆر خەفەت بەو تێگەیشتەنە ناشرینە دەخۆم، چونكە پێم وایە بێ ناموسی ئەوەیە كەسێك خیانەت لە وڵات بكات، یا خیانەت لە پەیوەندی هاوڕێیەتی، خێزانی یا كارەكەی بكات، بەڵام بە داخەوە كە لەكۆمەڵگەی ئێمە ووشەی ناموس كەبەر گوێت دەكەوێ یەكسەر بیریان بۆ رەگەزی (مێ) دەچێت، وەك توێژەرێك زۆر هەوڵم داوە تێڕوانینی خەڵك بزانم لەسەر تێگەیشتنیان بۆ ئەم پرسە، بەداخەوە تێگەیشتنی گشتی ئەوەیە كە باسی ناموس دەكرێ یەكسەر دەڵێن هەموو خەتای ئافرەتە یا هەر زۆر بێ ویژدانانە دەڵێن ژن بۆ كوشتن باشە گەر شتێكی لێ ببیندرێ، بێ ئەوەی بیر لەوە بكەنەوە گەر پەیوەندییەكی ناشەرعیش هەبێ ئەوە دوو كەس بەشدارن، دوو رەگەز بەشدارن، بەڵام تەنها رەگەزی مێ تاوانبار دەكرێ و ناموس لەو رەگەزە كۆ دەكرێتەوە، هەروەها چەندین جار بیندراوە یا بیسراوە كە كچێك یا ژنێك كوژرا لەسەر ناموس، بێ ئەوەی كوڕەكە هیچی لێ بكرێ، بەڵكو بەرگری زۆریشی لێ دەكرێ، یان ئەسلەن بەهیچ شێوەیەك سزا و كوشتنی لەسەر نییە، ئەمە بەڕاستی جێگای داخە و پێویستە حكومەت زۆر جدی بێ لە كاركردن لەسەر ئەو دیاردانە، هەروەها پێویستە سۆشیاڵ میدیا زۆر كار لەسەر ئەم دیاردانە بكات، نموونەیەك دێنمەوە لەسەر تێگەیشتنێكی زۆر هەڵە كە بەكارەساتی دەزانم و هەروەها بەڕاستی ئەمە بێناموسییە، رۆژێكیان لە شوێنێك دانیشتبووین چەند گەنجێكی لێ بوو باسی پەیوەندی نێوان كچ و كوڕ دەكرا، جا هەر یەكەو باسی خۆی دەكرد دەیانگووت" ئەوەندە دەسگیرانەم هەیەو ئەو دەیگووت پەیوەندیم لەگەڵ چەند كچ هەیە"، جا دوای باسەكەیان گۆڕی بۆ بابەتی ژن هێنان، یەكێكیان گووتی" من كچێكم دەوێ كە ئەسلەن سۆشیاڵ میدیای بەكار نەهێنابێ زۆر باشبێ دەبێ تەمەنێكی بچوكی هەبێ، چونكە متمانەم بە كچی ئەم سەردەمە نەماوە"، بێ ئەوەی بزانێ كە ئەوەی ئەو كردیتی بێ ناموسییە، پێم گووت باشە ئەی بەمە چی دەڵێی تۆ پێش ئێستا گووتت ئەو هەموو پەیوەندییەم هەیە ئەی ئەمە ناو دەنێی چی؟ تۆ پەیوەندیت هەیەو كەسێكیشت دەوێ وەك پەری وابێ، كەمێك راوەستاو دواتر گووتی " ئاخر من پیاوم، بۆ من فەرقە ژن شەڕەفە گەر شتێكی لێ ببیندرێ ناموسمان دەچێ"، گووتم ئەی گەر ئاشكرابێ ئەوان پەیوەندییان لەگەڵ كوڕێك هەبێ گووتی " جوان قسە بكە بەخوای شتێكیان لێ ببینم یەكسەر دەیان كوژم"، بێ ئەوەی بیر لە خۆی بكاتەوە كە یاری بە ناموسی خەڵك دەكات، جا توێژەرەكان دەبێ بە كاری خۆیان هەڵسن و توێژینەوە لەم جۆرە دیاردانە بكەنەوە، ئایا هۆكار چییە كە ئەو تێگەیشتەنە هەڵەیە لە كۆمەڵگەی كوردی هەیە؟، چی وایكردووە بۆ ئەم تێگەیشتنە؟، هۆكاری ئایینییە یا كولتووری یا سۆشیاڵ میدیا یا هۆكاری تر هەیە؟".
رەوان حوسێن قوتابی بەشی كۆمەڵناسییە، لەبارەی لێكدانەوەی كۆمەڵگە بۆ بابەتی شەڕەف گووتی" ئێمە لە كۆمەڵگەیەكی نەریتی و پیاو سالاری دەژین، كاتێ باسی شەرەف دەكرێ راستەوخۆ ئافرەتمان دێتە بەرچاو كە شەرەفمانە و مێشكمان بەرتەسك دەكەینەوە لە ئافرەت، بێ ئاگا لە ئەوەی هۆكارێك بێت بۆ لەكەدار كردنی شەرەفی پیاو. بەڵام ئەقلی تاكەكانمان وا پڕكراوە هەمیشە ئەوەی شكاوە و دەشكێ ئافرەتە. پێموایە بۆ چەندین هۆكار دەگەڕێتەوە كە داب و نەریت و ئایین هۆكارێكن لە هۆكارەكان، بە بۆچوونی من گەورەترین شەرەف بەرامبەر نەتەوە و نیشتمانە. هەر وەك سەركردەی كورد (قاسملو) دەڵێ " ئەگەر پێتان وایە شەرەف ناوگەلی ئافرەتە ئەوە زۆر هەڵەن، شەرەف خاكە و نەتەوەیە بەگشتی، بۆیە تكایە ئەگەر پێتان وایە شەڕەف نابێت لەكەدار بكرێت ئەوە چەكی ئەخلاق لەشان بكەن و باشەرەف بگەڕێنینەوە كە لە باوەشی چوار ڵاتی بێگانە دایە" .

”ئێمە لە كۆمەڵگەیەكی نەریتی و پیاو سالاری دەژین، كاتێ باسی شەرەف دەكرێ راستەوخۆ ئافرەتمان دێتە بەرچاو كە شەرەفمانە و مێشكمان بەرتەسك دەكەینەوە لە ئافرەت“

زۆرترین بینراو