هەژاریی فكری تارماییەك بەسەر فەزای كۆمەڵایەتیدا

سمكۆ محەمەد

هەژاری بەمانا بەرفراوانەكەی لەروانگەی سۆسیۆلۆژیاوە كۆمەڵێك دیاردە لەگەڵ خۆیدا بەكێش دەكات، مەبەستم لەهەژاری تەنها هەژاری ئابوری ‌و ژیانی تاك‌ و كۆمەڵگە نییە، بەقەد ئەوەی مەبەست لەهەژاری كۆمەڵگەیەكە كە لەزۆربەی بوارەكانی مەعریفەدا هەژارە، تەنانەت ئەو مەعریفەیەش ك ژیانی رۆژانەی پێرای دەكرێ، بۆ نموونە رەنگە پێگەی كۆمەڵایەتی هەر نەتەوەیەك یان هەر قەوارەیەك، دیاردەی تری فكری بەرهەمبێنێت، یان خاوەن چەمكی فكری خۆی بێت كە لەگەڵ قۆناغە سیاسییەكەدا تەریب بێت، یان بەلایەنی كەمەوە لەگەڵ دۆخی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری كۆمەڵگەكە گونجاندوویەتی، یەعنی مەبەستم لەوەیە كە كۆمەڵگەیەك ئەگەر خاوەن ئابورییەكی سەربەخۆ بێ لەهەموو بوارەكان، هەژار نابێت، بەپێچەوانەوە دەوڵەمەند دەبێت لەرووی فكرەوە، بەپێچەوانەوە خاوەنی ئابوری سەربەخۆ نەبێ رەنگدانەوەشی بەسەر هۆشیاری كۆمەڵگەوە دەبێت ‌و هەمیشە میتۆدە فكری یەكانی تری دەرەوەی خۆی دووبارە دەكاتەوه كە بۆ دۆخ و زەمی ئێستا ناگونجێت‌‌، ئەگەر خاوەن كولتوورێكی تایبەت بە سۆسیۆلۆژیا و مەعریفەی كلاسیكی خۆی نەبێت، تا ئەو رادەیەی كە ناشتوانێ پراكتیكی بكات لەسەر كۆمەڵگەكەی خۆی، بۆیە هەمیشە بەهەژاری دەژی لەزۆربەی بوارەكان، بەتایبەت پەروەردە‌و ئامادەكردنی تاك و سیاسەتی بەرێوەبردن لەكۆمەڵگەدا.
هەوڵدان بۆ گەورەكردنی قەوارە‌ و پێگەی كۆمەڵایەتی لەڕووی ئابورییەوە، هەوڵدانە بۆ درووست بوونی هۆشیارییەكی فكری ‌و یاسایی ‌و شارستانی ‌و سیاسی، ئەمەش لەپەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا باشتر دەبینرێ كه ‌شوناسی پێوەردەگیرێ، سابا ئەو پەیوەندییە ئاسۆیی بێت، یاخود ستوونی بێت كە گرێدراوی ەبەرچاوگرتنێكی كۆمەڵایەتییە، ئەم حاڵەتە ئەگەر لەئێستادا بۆ نەتەوه ‌‌و كۆمەڵگە بێ دەوڵەتەكان لەبەرچاو بگیرێ، ئەوا لەرۆژئاوا لەسەردەمی پێش رێنیسانس‌ و دوای رێنسانسیش تاماوەیەك لە شێوەی ژیانی هەژاری ‌و لەتەواوی بوراەكاندا ژیان بەڕێوە چووە، تابەو ئەندازەیە گەیشت كە مۆدێرنە لەدایك بوو شار گەورە بوو، هەروەها كاری دەست بوو بە دەستەجەمعی و مانیفاكتۆر و پاشانیش تەكنۆلۆژیا گەشەی كرد، پاشان سیستمی پارلەمانی جێگەی خۆی كردەوە لەكێبەركێ سیاسییەكاندا، چونكە بەسەرهەڵدانی مۆدێرنە ئیدی حیزب بوو بەئەلتەرناتیڤی كایەی سیاسی لەبەڕێوەبردنی دەوڵەت، لەوێشەوە ئینسان لەكۆتوبەندی سیستمی دەرەبەگی ‌و عەشیرەت‌ و بنەماڵە‌و ئایین و كولتوور رزگاری بوو، لەرێگای حیزب ‌و رێكخستنە سیاسییە وەهمییەكانەوە ئینسان بوو بەخاوەن هۆشیاری هەمەلایەنە، هەر لەوێشەوە تەواوی چارەنووسی خۆی بۆ ئایندە دیاری دەكرد، بەڵام لەچەشنی ئەم دۆخەی كە تائێستا لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیه، عەرەبەكان بەهەموو جەهلێكەوە، توانیان كەڵك لەو ئابورییە نیمچە سەربەخۆییە وەربگرن و بگونجێن لەگەڵ رۆژئاوا، كەچی كوردەكان ئەو هۆشیاریەش كە لەرێگەی شۆرشەوە بەمانا كلاسیكییەكەی وەریانگرتبوو، بەوەبەرهێنانی نەوت وەكو سەرمایەیەكی تا هەتایی گۆرییانەوە، ئەو هۆشیارییە هێندە بە نیگەتیڤ پراكتیك كرا، پرنسیپەكانی ژیانیشی لەدەستدا‌ كە پێشتر شانازی پێوە دەكرا، ئیدی بوو بە كۆمەڵگەیەك كە نەئەمیان بێت و نە ئەویان.
هەڵبەتە ئەو گەشەو سەرهەڵدانە زانستییە بەرهەمی فكری بیرمەندان ‌و مومارەسەكردنی سیاسەتێك بوو لەنێو فەلسەفە، هەروەها كاركردن بوو لەسەر كۆمەڵگە بەگشتی ‌و ئامادەكردنی تاك بەتایبەتی، بەم هۆكارانەش هەرچی زیاتر رۆژئاوا لەقۆناغی مت بوونەوە دەیان فرسەخی بڕی بەره ‌و رێنیسانس، بەئەندازەیەك كە ئەو فكرانەی لە رۆژئاوا سەریانهەڵدا بەرە و رۆژهەڵات هاتن، سیستمی پارلەمانتاری ‌و هەڵبژاردن یەكێك لەو وەرگرانەیە كه ‌تەواوی ژیانی رۆژهەڵاتی خستە ژێر پرسیارەوە، بەئەندازەیەك كە ناچار بێت مۆدێلی سیاسی نوێ قەبوڵ بكات، یان ئەوەی تاك بتوانێ لەمافەكانی خۆی بپێچێتەوە تا درووستكردنی بڕیاری سیاسی لەنێو سیستمی دەوڵەت ‌و حیزبیەت، بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە كێشمەكێشی فكری‌ و سیاسی ماوەیكی زۆری خایاند، تاكو بگاتە ئەو ئاستەی كە بەشێكی زۆر لەكولتووری كۆمەڵایەتی ‌و سیاسی وەلابنرێ، یان بەهاتنە مەیدانی نەوەی نوێ بۆ نێو كایە جۆراو جۆراەكان لەرێگای زانكۆكانەوە، یان هەوڵدانی رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی ‌و هتد، رۆشنبیری كورد لەجیاتی ئەو دەورە ببینێ كە لەپێناویدا قوربانی داوە، وەكو لاسایكردنەوەی كارێكتەرە رۆشنبیرییەكانی رۆژئاوا، بەپێچەوانەوە خراپتر لە سیاسیەكان، زیانیان بەو نیمچە هۆشیارییە سیاسییەدا كە كورد بەر لە راپەرینی 1991 هەیبوو، هاتنی سەروەختی مامەڵە بە سیاسەتی نەوتییەوە، ئەو نیمچە كولتوورە درووستكراوەش كە هەبوو، بەوەهمێكی واقیعی كە درووستكرابوو لەلایەن هێزە بەناو سیاسییەكانەوە، ئەوەشی لەدەستدا و نە ئەمیان بوو نە ئەویان، بەو مانایەی كە نەبوو بە رۆژئاوایی لەسایەی ئابوری، نەبوو بە رۆژهەڵاتییەكی وەكو عەرەبەكانی سعودیە و ئیمارات و كوێت و بەحرێن و هتد، بەمەش بوارێكی بۆخۆشی نەهێشتەوە كە بەرگری لە شوناسەكەی رابردووی بكات بەرامبەر بەئەویتر، ئەم حاڵەتە كاریگەری لەسەر فەرهەنگ ئەدەب و هونەرەكەشی كرد، بۆیە خاوەنی لانیكەمی هونەر و ئەدەبی خۆی نییە ئەگەر بەراوردبكرێ بە ئەدەبی بیانی.
چەمكە فكریەكان ‌و نەتەوەی ژێردەست
زۆربەی ئەو نەتەوانەی كە بەدرێژایی مێژوو، ژێردەستەی سیستمە تۆتالیتارەكان بوون یان لەئەنجامی جەنگە جهانییەكانەوە چەپێنراون سەرمایەی سەربەخۆیان نەبووە، بۆیە نەبوونەتە خاوەن چەمك‌ و سەرخانی فكری خۆیان، چونكە خاوەن ژێرخانی ئابووری خۆیان نەبوونه ‌و ئیمپریالیزمی جیهانی كەڵكی لێوەرگرتووە، زۆر بەدەگمەن كۆمەڵگەیەكی وەك هیندی و چینی توانیویانە كولتووری خۆیان بپارێزن، هەروەك ئەوەی بیرمەندێكی وەك گاندی كەسێكی وەك كۆنفۆشیۆس‌ و بودایان هەیە، یان دەوڵەت ‌و كۆمەڵگەیەكی وەك ئێران ماوەتەوە وەك خۆی‌ و هەندێ چەمكی بەرهەمهێناوە كە لەسەهرەوەردی ‌و شیرازیدا كۆدەكرێتەوە، یان ئەوەی گرنگیان داوە بەسیستمی سیاسی‌ و فەرهەنگی خۆیان، بەڵام قەوارەیەكی نەتەوەیی‌ و جوگرافیایەكی وەك كوردستان كە یەكێك لەو رووبەرە ئابڵۆقە دراوانەیە لەچوارچێوەی چەند دەوڵەت ‌و سیستم ‌و زمانێكی جیاواز لەزمانی خۆی، ئەویش هەرێمێكە وەكو دەستكەوت چاوی لێدەكرێ‌، نەك لەئەنجامی جەنگی جیهانی كە پاڵپشتی كرابێت لەلایەن دەوڵەتێكی زلهێزەوە، كەچی نەیتوانیوە مێژووی كولتووری خۆی بنووسێتەوه ‌و بچێتە نێو مێژووەوە وەك هەر كۆمەڵگەیەكی تر، بەو مانایەی ئەگەر ئەوەی ئێستاش پاڵپشتی دەكرێت لەلایەن هێزە نێودەوڵەتییەكانەوە، ئەوا بەقەد ئەو كاتە هێزی نییە كە جەنگە جهانییەكان دەوڵەتانی وەك نیشتیمانی عەرەبیان درووست كرد، بەپێچەوانەوە كوردیان پشت گوێ خست و خۆشی خۆی پشتگوێ خست، لانیكەم نەیتوانی لەرێگەی رۆشنبیرییەكی سەربەخۆوە چارەسەرێك بۆ ئەو غیابە هۆشیارییە بدۆزێتەوە.‌
ئەو‌ دارەدارەیە‌ی كورد لە ئاستی ئابوری و سیاسی و فەرهەنگی مومارەسەی فەرهەنگ‌ و ئەزمونی دیموكراسیەتی راستەقینە دەكات ‌و خەریكە دەچێتە نێو هاوكێشەی سیاسییەوە، درووست وەكو ئەوە وایە لە هەشتاكان بەهەڵە چەمكە فكرییە ئەدەبی و سیاسییەكانی بەكارهێنا، بۆیە تاڕادەیەكی زۆر لەدونیای ئەدەب و سیاسیەتیشدا ئەگەر لە پەراوێزی عێراق نەبێ، نەوەك فەرهەنگی نەتەوەیی ‌و نە وەك قەوارەیەك كه ‌زمانی تایبەتی خۆی هەیە نەناسراوە، ئەمەش كاریگەرییەكی زۆری كردۆتە سەر ئەوەی جێگەی نەبێتەوە لەنێو مەحفەلی رۆشنبیری ‌و فكری، تەنها ئەوەنەبی كە خەریكە دەچێتە نێو هاوكیشەی سیاسییەوە لەناوچەكەدا وەكو كارتێكی سیاسی و چەكداری، هەرئەوەی كە هەڵپەی ئەوه ‌دەكات رۆشنبیری خۆی بگەێنیتە دونیا لەبوراەكانی هونەر‌و سینەما ‌و ئەدەب، بەڵام لەپەراوێزی ئەو چەمكە فكرییانەیە كه ‌لەرۆژئاوا موومارەسە كراوە‌و خەریكە ئەلتەرناتیڤی نوێ دەدۆزرێتەوە، بۆیە لەرووی سۆسیۆلۆژییەوە ئاسان نییە شیتەڵكاری كۆمەڵگەی كوردی بكەین بەپێی ئەو چەمكە فكریانە پراكتیكی لەسەر بكەین كە لەپێشەكی باسەكەماندا ناویان ریزكراوە، نزیكترین نموونەش ئەوەیە كە سیستمی رەخنه ‌‌و پرۆژەی رەخنەگرتن لەدونیای رۆشنبیری كوردیدا ئامادە نییە، چونكە لەبنەمادا رەخنەی وەكو دوژمنكاری تەماشاكردووە، نەك وەكو ئازادی بیركردنەوە و چاكسازێ هەمەلایەنە، بۆیە رەخنەگرتن لەسیستمی كۆمەڵایەتی ‌و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی كورد قورستره،‌ لەرەخنە گرتن لەرۆشنبیری كوردی، ئەمە ئەو مەعزەلە گەورەیەیە كە جورئەت‌ و توانایەكی لەرادەبەدەری دەوێ قەناعەت بەكۆمەڵگە بكەین، رەخنەگرتنی لەلا ئاسایی ببێتەوە، هەتا ئەو پرۆژەیەش جێگیر نەبێت‌ و لێبوردەیی نەبێتە كولتوور، لەهەموو بوارەكاندا لەجێگەی خۆی دەمێنێتەوه ‌و گەشەو هەڵدانی تەكنۆلۆژی لەشوێنێكی ‌تر بوەستێت، بەڵام ئەگەر بڵێین هەوڵی جدی نییە بۆ ئەم مەبەستەو بەرهەمهێنانی چەمكی فكری‌ و ئاڵوگۆڕی كولتووری، ئەوا غەدرێك دەكەین لەم قەوارەیە، بەڵام هەوڵێكی هەژارانەیەو ناتوانێ ئەو هەموو فرسەخە ببڕێ كە شەمەندەفەری پێشكەوتن جێیهێشتووە.
ئەوەش كه ‌بەشێكی گەورە لەپانتایی سیاسی داگیر دەكات، لەرووی سۆسیۆلۆژیەوە كۆمەڵگەی كوردی لەسەدەكانی پێشووەوە وەكو چۆن ئەدەبی بەو شێوە سیاسییە وەرگرتبوو، ئاوهاش حیزبی وەك ئەلتەرناتیڤی سیاسی وەرگرتووه ‌و مومارەسەی سیاسی پێكردووە، سابا بەهەر ستایلێك بووبێت كە بەشیكی زۆری شۆڕشگێڕی بووە، بەڵام لەبەر ئەوەی نەتەوەی ژێردەست بووە كەمتر كەڵكی لەو فەزا سیاسییە وەرگرتووە كە لەنێو هاوكیشە سیاسییە نیودەوڵەتییەكان كاری پێكراوە، بۆ نموونە گۆڕانی چارەنووسی كورد لەپەیمانی سیڤەرەوە بۆ پەیمانی لۆزان، بەبێ ئەوەی هیچ پاڵپشتێكی نێودەوڵەتی هەبێ، بەپێچەوانەوە كودەتای لەسەر كراوه و خۆشی یەكێك بووە لەو هۆكارانە‌، ئەگەرچی كۆمەڵێك سزای ژیانی سیاسیی هەیە كە لێرە ناكرێ باس بكرێ، بەڵام سەرەنجام دەستبەرداری سیاسەت‌ و كاری حیزبیەت نەبووه،‌ ئەگەر لەشاخیش بووبێت و ئەگەر بە وەهمیش بووبێت، بەڵام ئەمە نەبۆتە هۆكارێك بۆ هۆشیاری سۆسیۆلۆژی كە ئەمە بەستە ستراتیژییەكەیە.
ئەوەی كە خاڵێكی پۆزەتیڤه ‌و لەمۆدێلی سیاسی ‌و فكری سیاسی رۆژئاواوە وەرگیراوە، ئەوەیە كه ‌نەتەوەیەك بڕوای بەهەڵبژاردنی خۆی نییە لەهیچ سێكتەرێك، ئەم رێورەسمە كە سیستمێك دیاری دەكات ئەگەر بەهەژاری بچێتەرێوە، بەڵام ئەوە ناتوانێ كە نەتەوە و شوناسی نەتەوە گەرەكیەتی، بەشێوەیەك پارچە پارچەی كردووە، كە كورد هێندەی بە شوناسی ناوچە و عەشیرەت و بنەماڵەوە پابەندە، واتە ئەوەندەی بە شوناسی بچووكەوە پابەندە و شانازی دەكات، هێندە پابەندی شوناسە گەورەكە نییە كە نەتەوەیە، بۆیە‌‌ كوردستان هێشتا نەیتوانیوە دەوڵەمەندی خۆی نیشان بدات لە هیچ بوارێك‌، ئەو لۆبییە وەهمییە نەتەوەییەی كورد لە رۆژئاوا، چونكە خەریكی بەخێوكردن و تەمیزكردنی پەراوێز و شتەكانی ترە لەجیاتی شوناسە گەورەكە، لەبواری ئەدەبیشدا كاری نەكردووە بۆ ئامادەبوون، نموونەش ئەو هەموو بابەتە وەرگێردراوە بێ بەهایانەیە لە زمانەكانی ترەوە بۆ كوردی هەیەتی، كەچی بەپێچەوانەوەی عەرەب و فارس و ئەفغان و پاكستان، نەتوانراوە دەقێك بكرێتە سەر زمانەكانی تر، ئەمە كێشەی هەرە گەورەی هۆشیاری سۆسیۆلۆژی كوردییە، چونكە بروای بەو كولتوور و شوناسە شمولییە نییە كە هەیەتی، بۆیەش بە كوردی دەنوسێت، چونكە دەرەتانی دیكەی نییە بە زمانەكانی تر ناتوانێ بنووسێت.
هەژاری بیركردنەوەی خەڵك‌ لەچۆنیەتی ‌و چەندایەتی بۆ فكر و بۆ بەرگریكردن لە حاڵەتە سۆسیۆلۆژیاكەی، بەهەموو پاساوە نەشیاوەكانی بیانوویەكی یاسایی لەبار نەبووە‌ كە خەڵك ئامادەبن ئەلتەرناتیڤیكی تر لەنەوەی نوێ پەیدا بكات، ئەمە‌ ‌درەنجامی ئەو پاشخانەیە كە لەسەدەی رابردوو بەهەلە بەكاریهێنا‌، لەبەرچاوگرتنی پلەبەندی هاوڵاتی و پێكەوەژیانی درۆیینە، وەكو ئەوەی لەكوردستان هەستی پێدەكرێت وەكو غەدرێك دەرهەق بە ئەرمەنی و كریستیانی و كاكەیی و ئێزدی و هتد، بەپێچەوانەوە بەهێزكردنی ئەو گوتارە زاڵە ئاینییەی ئیسلام، هۆكاری سەرەكی ئەوەبوو هیچ چەمكێكی فكری سیاسی هەرز نەكردبوو، تەنها بە رواڵەت وەریگرتبوو و كاری پێدەكرد، ئەگەر ئەم مەعزەلەیە لەنێو سیاسییەكان وابووبێت، خراپتر لەنێو رۆشنبیری و نووسینی كوردی بوو، بۆ نموونە بونگەرایی و بونیادگەری و ماركسی و نەتەوەخوازی و ریالیزمی شۆرشگێری، بەتەواوەتی لەئەدەبی كوردی رەنگیدابۆوە كە چەند بەهەڵە كاری پێكراوە، لەكاتێكدا تاكە رێگای دەرچوون‌ لەهەژاری فكری، ئەوەبوو كە كۆمەڵگەی كوردستانی رزگاری بێت لە ئایینی زاڵ و بروا بە فرە ئایینی و فرە كولتووری بهێنێ، كەچی لەنێو ئەدەبدا دژایەتی ئەو رەوتە رۆشنبیرییە دەكرا كە بەنیازبوو كرانەوە بكاتە ستراتیژی نەتەوەی.
پرسیارە بنچینەییەكە ئەوەیە چۆن بتوانین وڵامێكی تێڕوانینی پۆزەتیڤ بدەینەوە لەبارەی قەوارەیەك كە هەمیشە لە غیابی سۆسیۆلۆژی بنەرەتیدا دەژی، وە‌ختێك دەبینین نەسنووری جوگرافی ‌و نەسنووری سیاسی ئاستێكی نییە بۆ خۆ سازدانەوە‌، خەڵكیش كە بەشێكی گەورەن لەدیاری كردنی چارەنووسی خۆیان‌، بەبێ ئەوەی هیچ هۆشیارییەكیان هەبێت لەبارەی خۆ سەلماندنەوە‌، ئیدی چۆن لەم فەزایە رزگار دەبن كە نە كوولتووریان دیارە و نە شوناسە گەورەكەیان، لەكاتێكدا ئەو نەتەوە و كۆمەڵگانەی لە رۆژهەڵات بە دواكەوتنەوە لەم چەرخەدا ماون، بەهۆی گەمەی سیاسییەوە شوناسی گەورە بەقوربانی شوناسی بچووك دەكەن، نموونەش عەرەبە كە لەدەیان فۆرمی جیاوازدا بەنیازن سۆسیۆلۆژیای خۆیان بسەپێنن بەسەر ئەویتردا، هەڵبەت كوردیش بۆ لاساییكردنەوەی ئەم كولتوورە، ئەوەتا هێندەی شانازی بە شوناسی بچووكەوە دەكەن كە خێڵ و عەشیرەت و بنەماڵەی بچووكن، هێندە شانازی بە كوردبوونەوە ناكەن، لە كاتێكدا هەموو مێژوویان و هەموو قوربانیان و هەموو جەنگیكیان لەپێناو پاراستنی ئەو شوناسە بووە، هۆكاری ئەمەش نەبوونی مەعریفە و هۆشیاری نەتەوەیی بووە، یان لانیكەم بڵێیین خاوەنی بنەمایەكی پتەوی سۆسیۆلۆژی نیین، تاكو لە سۆسیۆلۆژیای سیاسییدا ئامادە بن.

زۆرترین بینراو