پاراستن یا دژایەتی كردنی ئەم قەوارەیە ئەخلاقییە نەك یاسایی

پاراستن یا دژایەتی كردنی ئەم قەوارەیە ئەخلاقییە نەك یاسایی

نووسەر و رۆشنبیر و سیاسی كورد، سمكۆ محەمەد، كە خاوەنی چەندین كتێبی فەلسەفی و فیكرییە لەبارەی لێدوانی هەندێك كەسەوە كە باسی نەمانی قەوارە یا كیانی سیاسی هەرێمی كوردستانیان كرد، بۆچوونی خۆی دەخاتەروو، و باسی یاسایی بوونی ئەم قەوارەیە دەكات لە ئاست نێودەوڵەتی و پێی وایە ئەم جۆرە لێدوانانە لە لێدوان زیاتر نییە و كەس مافی ئەوەی نییە داوای هەڵوەشاندنەوەی قەوارەیەكی سیاسی بكات.
دیمانە/ رێبین رواندزی
* قەوارەی سیاسی هەرێمی كوردستان موڵكی كییە؟
سمكۆ محەمەد: هەر قەوارەیەك ئەگەر نەتەوەیی یان نیشتیمانی سنووردار بێ، یان قەوارەیەكی بێ دانپیانان و بێ شوناس بێ، بەپێی پێناسەی نێودەوڵەتی دەپێورێ و دەپارێزرێ، جا با ئەو قەوارەیە نەناسراو بێت لە هەموو دونیا، چونكە قەوارە بەر لەوەی ببێت بەدەوڵەت و رەسمییەتی نێودەوڵەتی وەربگرێت و خاوەنی پەرچەم و پوڵ و نوێنەرایەتی بێ لە نەتەوە یەكگرتووەكان، لەنێو هاوكێشەی سیاسیدا ئۆتۆماتیكی مانای قەوارە وەردەگرێت، نموونەی هەرێمی كوردستان و قرم و كەرەباخ و فەلەستین و كشمیر، بەڵام چارەسەری كێشەكانیان كە جیاوازن، بۆ كاتی نادیار دواخراوە
موڵكییەتی قەوارە رەهەندێكی دیكەی هەیە، ئەویش قەوارەی پرنسیپە ئەخلاقییەكانی نەتەوەیە، یان زمان یان نیشتیمانە بەر لەوەی دەوڵەت یان هەرێم بێت، بۆیە بەر لەوەی موڵكی نەتەوە بێت موڵكی نێودەوڵەتییە و لەلایەن ئەوانەوە بەناوی نەتەوە یان كۆمەڵگەیەكەوە دەكرێت، چونكە جوگرافیاكەی لەنێو هاوكێشەدا جوڵەی هەیە و كارتێكی چالاكی سیاسییە، كەواتە قەوارە بۆ نەتەوە موڵكی ئەو هاونیشتیمانی یان دانیشتوانەكەیەتی كە خاوەن شوناسی جوگرافیاكەن، بڕیار دان لەسەر موڵكییەت و خۆ بەخاوەن زانین، لەسەر بنەمای ئەوەیە كێ وەكو ئەخلاق خۆی بەخاوەنی قەوارەكە دەزانێ و كێ مامەڵەی تەندروستی لەگەڵ دەكات، كێ دەیپارێزێت و كێ نوێنەرایەتی دەكات لەئاستی لۆكاڵی و نێودەوڵەتی و هەرێمایەتیدا، لەهەر سێ ماناكەدا موڵكێكی گشتییە، بەڵام دەستە بژێری سیاسی نوێنەرایەتی ئەو موڵكییەتە دەكەن، چونكە بریكارنامە یاساییەكەی بەناوی ئەوانەوەیە و ئەوان دەبن بە نمایندەی هاووڵاتییانی قەوارەكە و لەئاستی نێودەوڵەتیدا ناسراون، بەو پێیەی كە یەكەم هەڵبژێردراوی خەڵكن، یان سەپێنراوی سەر خەڵكن، لەهەردوو بارەكەدا ئەوان دەتوانن موڵكییەتەكە بپارێزن و بەناوی قەوارەكەوە قسە بكەن، هەتا ئەو نوێنەرایەتییە ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت، وەكو ئەوەی لە مێژوو بینیومانە یان خوێندووماتەوە.
*كێ بڕیار لەسەر مان و نەمانی دەدات، ئەگەر ئەم كیانە نەمێنێ كورد بەرەو كوێ ؟
سمكۆ محەمەد: كەس ناتوانێ بڕیار لەسەر مان و نەمانی قەوارەی نەتەوەیی بدات، تەنها بڕیار لەسەر مانەوە یان نەمانەوەی قەوارەی سیاسی دەدرێت، یەكەم ئەم پرسە ئاستێكی نێودەوڵەتی هەیە و هیچ قەوارەیەك لەدونیادا خۆی درووست ناكات، ئەگەر هێزی نێودەوڵەتی لەپشت درووستبوونەكەی نەبێ، چونكە لەدەرەوەی هەوڵی شۆڕشگێڕێتی و قەناعەت كردن بەو دۆخە حەماسییە، هێزی نێودەوڵەتی پشتگیری دەكات و ئەوان شەرعییەتی لۆكاڵی پێدەبەخشن، هەر ئەوەی كە دەبن بەخاوەنی ناوچەی جوگرافی و داهات و چەكداری و جوگرافیای پارێزراو و نوێنەرایەتی و هتد، رەهەندی دووهەم ئەوەیە كە جوگرافیا حوكم دەكات قەوارە لە بەرژەوەندی چ هێزێكی ئابوری و سیاسی شەرعییەتی مانەوەی دەبێت، بەوپێیەی كە جیۆبۆڵەتیك پێناسەیەك بۆ بەڕێوەبردنی قەوارەكە دادەنێ، هەروەك ئەو دیفاكتۆیەی كوردستان هەیەتی، یان ئەوەی ئازەربایجان و ئەرمینیا و قەرەباخ، یان غەزە یان جبل تارق و قرم و هتد. بەڵام شوناسی نەتەوە موڵكی ئەوانەیە كە هەڵگری جدییەتی شوناسەكەن وەكو رەسەنایەتی، یان خاوەنی شوناسە نیشتیمانە كەن، بۆیە ئەوان خاوەنی رەسەنن و بڕیار لەسەر مانەوە یان هەر ئەگەرێكی تر دەدەن، بەڵام نەمان شتێكی حەتمییە و ناگونجێت و مومكین نییە قەوارەیەك نەمێنێ لەسەر دەستی گرووپێكی سیاسی یان حیزبێك چونكە توڕەیە لەسیاسەتی بەرامبەر، بەوپێیەی كە ژیانی ئاسایی شێوەیەكی دیكەی بەرگرییە لەرێگەی كولتوور و زمان و جوگرافیا و شوێنی نیشتەجێبوونەوە دەكرێ، ئەمەش جیاوازی هەیە لەگەڵ ژیانی سیاسی و بەرگری سیاسی لەقەوارەیەك بۆ بەمەستێكی دیاری كراو، بۆیە كورد هەر ئاراستەیەك وەربگرێ و خیانەتیشی لێبكرێ، نەتەوەیەكی منجڕو پێداگرە لەرووی سۆسیۆلۆژییەوە بۆ مانەوەیان، بەڵام ئەگەر بڵێین نەتەوەیەكی ناهۆشیارە و ناتوانێ بەرگری مەعریفی لە شوناسەكەی بكات بەرامبەر بە ئەوانی تری دوژمن یان نەیار ئەگەر هەبێت، ئەمەیان هەقیقەتە چونكە ناتوانێ بچێتە نێو دونیای شار و شارستانییەت و مێژووەوە، رابردوو شاهێدی ئەم پرسەیە مانەوەش هەر بەراپرسی دەكرێ، ئەگەر لەهەر فەزایەكی سیاسی جێگیر بێت یان ناجێگیر بێت، بۆیە ئەوەی بڕیار لەسەر مانەوی دەدات، ئەوانەن خۆیان بە خاوەنی قەوارەكە دەزانن بەجیاوازی چینایەتییەوە.
سەبارەت بە بەشی دووەمی پرسیارەكەتان كە لەنێوان خیانەت و نیشتیمان پەروەرییدایە، ئەم پرسە پەیوەندیی بەدۆخی سیاسی و جیاوازی گرووپە سیاسیەكانەوە هەیە كە هەمیشە لەململانێی سیاسیدا دەژین و یەكتر قبوڵ ناكەن، ئەمەش رەهەندی سیاسی خۆی هەیە لەژێر هەژموونی سیاسی ئەو حیزبانە نییە كە هەڵگری ئەو جیاوازییە سیاسییەن بۆ بەڕێوەبردنی قەوارەكە، چونكە لەسەرەتاوە ئۆكەیان پێدراوە هەر جوگرافیایەك زۆنێكی كۆمەڵایەتی بەڕیوەببات و پەروەردەیان بكات، بەڵام بۆ ئەوەی ئەو خۆش خەیاڵییە نەمێنێ و ئەو ترسەش لەسایكۆلۆژیای خەڵك چەكەرە نەكات. خاتر جەمبن كە هیچ گروپێك ناتوانێ تاسەر بڕیار لەسەر چارەنووسی نەتەوەیەك بدات كە فرەییە لەجیاوازی زمان و شوناس و مەزهەب و ئایین و كولتوور، هەروەها خاوەن قەزیەیەكی شەرعی و یاساییە، خیانەتیش تەنها بە لێدوانی سیاسیانە نابێت مەگەر بۆ ئیستهلاكی ناوخۆیی بێت و هەڵچوونی دەروونی درووست بكات، نیشتیمان پەروەرییش بەهەمان شێوەیە كە بەلێدوان نابێت، ئەم پێوەرە لەهونەری سیاسەتدا دەردەكەوێ كێ خیانەتكارە و كێ نیشتیمانپەروەرە، لەدەرەوەی ئەم هونەرەش خەڵكی مەبدەئی یان ئەخلاقی دەتوانن پێناسەی هەركام لەو دوو ستایلە سیاسییە بكەن، ئەو دوو چەمكە پێوەری ئەخلاقی و ئایدیالییە بۆ سیاسەت، رەنگە بزووتنەوەیەك، یان جوڵەیەكی سیاسی یان ئابووری و هتد، بەچەند شێوەیەك پێناسە بكرێت، هەركەس بۆ یاری خۆی گۆرانی دەڵێ، بەڵام ئەوەی كە بۆ هەمووان گۆرانی دەڵێ جوڵە و رەهەندەكانی دیارن قەوارەكە بەرەو چ ئاستێك دەبەن.
* ئایا لۆژیكییە بە هۆی خراپی حكومڕانی یا بوونی كێشەی دیكە داوای نەمانی كیانی سیاسی هەرێم بكرێت، بەتایبەتی گرووپە توندڕەوە ئایینی و سیاسیەكان؟
سمكۆ محەمەد: جارێ دەبێ بزانین كە لۆژیك لە سیاسەتی لۆكاڵیی و نێودەوڵەتیشدا كاری پێناكرێ، خۆ جەنگە جیهانییەكان و گرژییەكانی نێوان روسیا و ئامریكا و چین و سعودیە و ئێران و ئەرمینیا و ئازەربایجان و پاكستان و هیندستان و فەلەستین و ئیسرائیل و هتد لۆژیكی نیین، لەكاتێكدا دەبێ تێگەیشتنمان بۆ ئەم سیستمە حوكمڕانییەی جیهان هەبێ كە دونیا بەڕێوە دەبات، چونكە ئەوان ئەو قۆناغە شۆڕشگێڕییە نەتەوەیی و سیاسییەیان تێپەڕاندووە و هەموو شتێك لەبەرژەوەندی ئابووری دەبینن بۆ كاتێكی نادیار، بۆیە خەریكن هەموو شتێكی بە بەها و ئەرزش لەنەتەوە ستەملێكراوەكان و نەتەوە بێ دەوڵەتەكان بێ ئەرزش دەكەن، كێشەی بەكەم تەماشا كردنی شتە بەهادارەكانی وەكو شوناس، لەرێگەی ململانێی ئابورییەوە بەرهەمدێت كە مرۆڤی تازە پێگەیشتووی بەردەم تەكنۆلۆژیای بۆ ئامادە دەكەن و هەڵیاندەخرێنن، بۆ نموونە نەوەی نوێ كە ئاگای لە رابردوو نییە و نازانێ نۆستالیژیای كۆمەڵایەتی و سیاسی چییە، ئەمەش بەهۆكاری جیاجیا ئەو فەزایە درووست دەكەن، چونكە وەكو پۆڵ سویزی بیرمەندێكی فكری ناسیۆنالیزم دەڵێ هەرگیز بزووتنەوە ناسیۆنالیستەكان بەرووبوومی شۆڕشەكانی خۆیان ناخۆن، ئەمە ئەزموونی جیهانییە بۆ پاش شۆڕش، بەڵام ناكرێ ئەم بیانووە بۆ كوردەكان بەشەرعی و لۆژیكی وەربگیرێت، لێرەوەیە وەهمی شۆڕش و بەدەستهێنانی بەهەشت لەسەر زەمین، وەهمێكی قووڵە و لەزەینی گشتیش دەرناچێت، ئەمە هۆشیاری نەتەوەیی دەوێ، كورد كۆمەڵگەیەكی ناسیۆنالیستی نییە، چونكە هۆشیاری فكری نییە و لەپاڵ شۆڕشەكانی شۆڕشی فكری و رۆشنبیری نەكراوە، خەڵك هەبووە چەپ و ماركسی بووە یان ئیسلامی یان نەتەوەپەرست، كەچی دژی قەوارەی نەتەوە و شاخ و داهاتەكەشی بووە، هەروەها یاسایی نەبووە و ئێستاش نازانێ یاسا چیە چ لەباری یاسای حوكمڕانی لۆكاڵی و چ وەكو دەستوور و چ وەكو یاساكانی تایبەت بە تاوان و هتد، ئەمە مەعزەلەیەكی هەمەلایەنەیە كە هەموو سێكتەرەكانی ژیانی كوردی گرتووە، خیانەت هەر ئەوە نییە دوژمن بهێنیتە سەر نیشتیمان، بەڵكو ئەوەیە بازرگانێك كاڵای خراپ هاوردە بكات، جوتیارێك خواردنی خراپ دەرخواردی خەڵك بدات، پیشەسازێك بابەتی بێ كواڵێت بفرۆشێت، مامۆستایەك نەزانێ چۆن قوتابی پەروەردە و فێری رۆشنبیری بكات و نووسەر و رۆژنامەنووس ئەخلاقی نووسین و كار نەزانن و كۆمەڵگە نەزانێ منداڵ ئامادە بكات بۆ داهاتوو و هتد، نیشتیمانپەروەریش تەنها ئەوەنییە پارە ببەخشێتەوە، لەهیچ كونجێكی دونیا دادپەروەری نییە بەئەوروپا و ئەسكندەنافیاشەوە، بەڵام سیستمێك هەیە بەیاسا و دەستوور دیاری كراوە و هەموو كەس ماف و ئەركی خۆی دەزانێ، لەسەرووی ئەمەشەوە دەوڵەت بەرژەوەندی قەوارەكە و خەڵك دەزانێ و گوێ لە گوتاری ئەخلاقی ناگرێت وەكو كوردستان هەموو شتێك بە پێوەری ئەخلاقی تەماشا بكات، ئەمەیە وەهمەكە كەس لەو رەهەندانە شارەزا نییە كە سیاسەت دیاریان دەكات، یەكلابوونەوەی سیاسەت لە سۆسیال میدیادا نەبووە و ناشبێت، بەڵام دیسان نابێ حكومەت خۆی و ژیانی خۆی لەخەڵك بەو ئاستە جیابكاتەوە و توڕەبوون هەمیشە لە هەڵكشاندا بێ.

 

بیروڕا

زۆرترین بینراو