پارێزەر رۆشنا فەتاح: ئەمساڵ رێژەی جیابوونەوە لە ساڵی رابردوو زیاترە

پارێزەر رۆشنا فەتاح: ئەمساڵ رێژەی جیابوونەوە لە ساڵی رابردوو زیاترە

لە دیمانەیەكی زاری كرمانجیدا پارێزەر ڕۆشنا فتاح محمود باس لەو یاسا و برگە و مادانە دەكات, كە ڕاستەوخۆ پەیوەندیان بە لێكجیابوونەوەی پڕۆسەی هاوسەرگیریەوە هەیە.
دیمانە-عەبدوڵا ماویلی – سۆران
* لە یاسادا چۆن پێناسە بۆ لێك جیابوونەوەی هاوسەرگیری دەكرێت؟
- لێك جیا بوونەوە جۆرێكە لە جۆرەكانی (تەڵاق) كە هەر یەكە لە پیاو و ئافرەت بۆیان هەیە, ئەم جۆرە داوایە بەرز بكەنەوە لە بەردەم دادگا, بەڵام بەشێوەیەكی بەرچاو پیاوان بۆ جیابوونەوە زیاتر پەنا دەبەنە بەر (تەڵاق)، چونكە داواكەیان زووتر كۆتایی پێدێت و دانیشتنەكانی دادی زووتر تەواو دەبێت, وەك داوای (تصدیق تەڵاق خارجی) بەڵام لەم حاڵەتەدا زۆر جار دانیشتنەكان بەبێ وەرگرتنی هیچ جۆرە مافێكی پیاوەكە كۆتایی پێدێت.
ئایا بەپێ یاسا هیچ مادەیەك هەیە ڕێگە بدات هەردووكیان داوای لێك جیابوونەوە بكەن؟
- بەپێ یاسا تەنها پیاو ئەتوانێت لەبەردەم دادوەردا زاراوەی (تەڵاق) بەكار بهێنێت و خێزانەكەی پێ (تەڵاق) بدات,
لەبەر ئەوەی دەڕبرینی وشەی تەڵاق بۆ ئافرەت نەهاتووە و هاوشێوەی پیاو ناتوانێت هاوسەرەكەی تەڵاق بدات، بۆیە لەم حاڵەتەدا ئافرەتەكە دەتوانێت داوای لێك جیابوونەوە بەرز بكاتەوە بۆ بەردەم دادوەری دادگای ناوچەكەی, لەیەكتر جیابوونەوە چارەسەر نییە، بەڵكو هۆكاركە بۆ هەڵوەشاندنەوەی هاوسەرگیرێیەكی فەشەل و شكستخواردوو، وەدادەنێت بە خراپی هاوسەرگیریی، ئەم خراپییەی كە هیچ ڕێگەیەك نیە, بۆ خۆدوورستنەوە لێی تەنها بەوەنەبێت كە پێویستە پیاو هەمیشە هەوڵ بدات, خۆشەویستی ژنەكەی بەدەست بێنێ و پارێزگاریشی لێ بكات، لەبەر ئەوەی ژن خیانەت و ناپاكی لەپیاوەكەی ناكات، بەڵكو بەدوای بەختەوەریدا ئەگەڕێت, كە لەلای مێردەكەی دەستی ناكەوێت و هەست ئەكات لەلای كەسێكی تر بۆی مسۆگەر ئەكرێت,
ئەوانەش زیاتر پیاوی كۆن و تەقلیدی و پیاوی گێژ و پیاوی خاوەن كەسایەتی لاواز ڕوودەدات, ئەمەش لێپرسراوە بەرامبەر بەگەمژەبوون و نەزانیی و بێ ئاگاییان لە ڕاستییەكانی ژیان و شكەستەكانیان.
* ئەم ساڵ بە بەراورد بەساڵی ڕابردوو ڕێژەی لێك جیابوونەوە لە دادگای سۆران تاچەند زیادی كردووە؟
- لەئێستادا ڕێژەی لێكجیابوونەوە بە بەراورد لەگەڵ ڕابردوو زیاتر بەرزبووەتەوە, بەجۆرێك لە حاڵەتەوە گۆڕدراوە بووە بە دیاردە، ئەمەش لەكاتێكدا لێك جیابوونەوەی هاوسەران لەساڵانی رابردوودا بەم شێوەیە لەم ئاستە بەرزەدا لەدادگاكاندا نەدەبینرا و تۆمارنەدەكرا, بەبەراورد لەگەڵ ڕۆژگاری ئەمڕۆدا, لێك جیابوونەوەی هاوسەران (التفریق) بەڕێژەیەكی بەرچاو زیادی كرووە ، ئەمەش لەڕاستیدا كێشەیەكی زۆر گەورەمان بۆ دروست ئەكات لەسەر تاك بە تاكی كۆمەڵگا.
* گرنگترین ئەو هۆكارانە چین بۆ لێك جیابوونەوەی هاوسەران لە یاسا و دەقە شەرعیەكان چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم پڕۆسیەدا دەكرێت؟
- لێرەدا چەندین هۆكار هەن كەدەبنە هۆی لێكترازانی خێزان بەتایبەت پەیوەندی نێوان ژن و مێرد، یەكێك لەوانش ساردی سۆزداری نێوان ژن و مێرد بەڕیژەی (%98) چونكە پەیوەندی هاوسەرێتی پەیوەندیەكی پیرۆزە و پڕیەتی لە ڕێزگرتن لەنێوان خودی ژن و مێردا, كە چەندین جار لە شە‌رع و قانوندا باسی لێوە كراوە, هەروەك خودای گەورە لەسورەتی (الرومد) باسی كردووە و دەفەرموت: (ومن ایاته ان خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكنوا الیها وجعل بینكم مودە ورحمە ) هۆی ئەو پەیوەندیە بەیەكەوە گرێدانی ژیانێكی هاوبەشە لەگەڵ هێنانەوەی وەچە, بۆیە پێویستەو واجبە كە پەیوەندی خێزانداری دروست بكرێت, لەسەر خۆشەویستیەكی دروست و ڕاستەقینە و ڕێزگرتن لەیەكتری و هەروەها خۆگونجاندن لەگەڵ یەكترو یارمەتیدانی یەكتری, بەداخەوە بەشێك لە هاوسەران توشی ساردی سۆزداری ئەبن, لە پەیوەندی هاوسەرێتیەوە، ئەو ساردیە ئەتوانرێت بگوترێت جۆرێكە لە جۆرەكانی بەجیابوونەوەی ڕاستەقینە، ئەمەش پیاو بە هۆكاری سەرەكی یاخود بە تۆمەتباری یەكەم دادەنرێت, لە بەرنبوونی پەیوەندی خۆشەویستی بەرامبەر بەخێزانەكەی یان (هاوژینەكەی)
*سەرەكیترین ئەو خاڵانە چین كە پاڵنەری گرنگ بۆ لێكترازانی هەڕەمی خێزان؟
- خاڵی یەكەم: لەیەك تێنەگەیشتنی لایەنەكان لەبەرامبەر یەكتری یاخود قبوڵ نەكردنی بیروڕای یەكتر,زۆرجار پیاوان بەهەمان شێوە ئافرەتانیش ئەیانەوێت ووتەكانی خۆیان بسەپێنن بەسەر یەكتریدا, بەبێ ئەوەی هەوڵ بدەن بیروڕا لەنێوان خۆیاندا ئاڵوگۆڕ بكەن, واتا لایەنێكیان بیروڕای خۆی لاپەسەندتر و گونجاوترە بەسەر لایەنی بەرامبەریدا, بۆیەهەوڵ نادات هەڵبژاردەی ئەویش قبوڵ بكات, یاخود زیاتر ئەیەوێت بەبۆچوونی خۆی زاڵ بكات بەسەر ئەوی تریانەوە, ئەمەش هەڵەیەیەكی زۆر گەورەیەو ئەبێتە هۆی دروست بوونی بۆشاییەكی گەورەی فكری و سۆزداری لای بەرامبەر بەتایبەت ئافرەت.
خاڵی دووەم: داخڵ بوونی كەسی سێیەم لەكاتی بوونی كێشەو گرفتی جیاواز لە نێوان ژن و پیاودا, كەئەمەش بەدڵنیایەوە هەڵەیەكی یەجگار گەورەیە, بەتایبەتی لەوكاتەی كەئاستی لەیەك تێگەیشتنیان لەخاڵی لاواز دایە، بۆیە هەر كاتێك كەكێشەیەك لە نێوانیاندا دروست ئەبێت, ڕاستەوخۆ پەنا دەبنەبەر كەسایەتێك یاخود خزمێك یان لە دیواخانەكان و بەشی كۆمەڵایەتی, هەندێك جاریش لەو ڕێگەیەوە كێشەكان چارەسەر دەكرێن , حاڵەتی واش هەبووە لە بڕی چارەسەر كێشەكە زۆر گەورەتر بووە, هەربۆیە ئیتر لەمەودوا متمانە بوون بەیەكتری لاوازتر دەبێت كێشەو گرفتی تر بەدوای خۆیدا دێنێت، چونكە زۆرجار كەكەسی سێیەم داخڵ ئەبێت 100٪ لەبابەتەكە یاخود كێشەی نێوان ژن و پیاوەكە ئاگادار نییە, لەكاتێكدا خۆیان ئەتوانن كێشەكانیان چارەسەر بكەن, بەگفتوگۆ بێ ئەوەی پێویست بكات كێشەكانیان لای خەڵك بخەنەڕوو باسی بكەن, گەورە كردنی كێشە بچووكەكان گومانی تێدانیە گشت هاوسەرێك خاڵی سێیەم: لەژیانی هاوسەرگیریدا ڕووبەڕووی كۆمەڵێك كێشەو گرفت و ئاستەنگ ئەبنەوە, ئەویش بەگوێرەی قەبارەی كێشەكانی نێوان خۆیان, زۆرجار پیاوان كەهەڵەیەك ئەنجام ئەدەن, خێزانەكانیان وەك كێشەیەكی كاتی قبوڵی هەڵەكە ناكەن, بەڵكو بگرە بەجۆرێك گەورەی ئەكەن تائەو كاتەی ئەیگەیەننە بەر ڕێڕەوی دادگا و دواتریش لەیەكتر جیابوونەوە, بەداخەوە ڕۆژانە چەندین دۆسیەی لەم جۆرە دێنە بەردەم دادگا.
خاڵی چوارەم: بەكارهێنانی تۆڕەكۆمەڵایەتیەكان بەشێوەیەكی ناتەندروست لە ئێستادا, ئەمەشیان گەورەترین كۆسپە لەبەردەم دڵخۆش بوونی خێزانەكان و دروست بوونی كێشەو گرفتی خێزانی، بەجۆرێك دابڕانی گەورە دروست ئەكات, كە لەنێوان خێزانەكاندا دەخول ئەداتەوە بگرە لە پەیوەندی نێوان دایك و باوك بە منداڵەكەیانەوە, تا دەگاتەكاریگەری منداڵیش بەسەر دەورو بەریەوە، واتا كاریگەری نەك تەنها ئەكاتە سەر پەیوەندی نێوان ژن و مێرد بەڵكو كێشەكە بەشێوەیەكی سلبی كاریگەری ئەكاتە سەر منداڵەكانیشیان, جا لەهەر بارودۆخێك یاخود گرفتێكی بچوك كێشەی گەورەی لێ ئەكەوێتەوە, بەبێ ئەوەی هیچ لایەكیان ئاگاداری بارودۆخی خۆیان بن.
خاڵی پێنجەم : زۆر بوون و ئەنجامدای توندووتیژی خێزانی چی دەروونی بێت یاخود جستەیی بێت, ڕاستە پیاو بە(رب الاسرە) دادەنرێت بەڵام ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێت, گشت بڕیارەكان بەدەستی پیاو بێت لەبچوكترین هەڵەدا هێز بەكار بهێنێت, لە ئێستادا چەندین داوای لەم جۆرە لەدادگاكاندا هەن , لە پزیشكی دادوەری سەلمێنراوە پیاو توندووتیژی بەكار هێناوە زۆرجار حاڵەتی كوشتنیشی لێ كەوتۆتەوە , هندێ جاریش تاوانەكە لەتوندووتیژی تێدەپەرێت بۆ كوشتن.
خاڵی شەشەم: هاوسەرگیری پێش وەختە, ئەمەشیان یەكێكە لە هەڵە هەرە گەورەكان كەوا زۆرێك لەخێزانەكان بێ گویدانە بەبارودۆخی منداڵەكانیان و شارەزا بوونیان لە سروشتی منداڵەكانیان هەڵدەستن بە ڕازی بوون لەسەر بڕیاری هاوسەرگیری منداڵەكانیان.
*یاسا چۆن مامەڵە لەگەڵ تەمەنی پێكهێنانی پڕۆسەی هاوسەرگیریدا دەكات؟
- كەئەمەشیان یەكێكە لەهەڵە هەرە گەورەكان ئەویش بەشودانی منداڵی خوار تەمەن (18) ساڵە, لە ڕٍووی قانونی پێیان دەگوترێت (سن الرشد) واتا هێشتا منداڵەكە بالغ نەبووە, ئامادەیی تەواو تێدانیە لەڕووی توانای جەستەیی و ئەقڵیەوە كامل نەبووە, بۆیە زۆر جار هەر لەسەرەتای چوونە ناو پڕۆسەی هاوسەرگیریەوە كۆمەڵێك كێشەو گرفت دێتە بەردەمیان ناتوانن بەیەكەوە چارەسەری بكەن, وەك دووكەسی ئاقڵ و ژیر، بە پێچەوانەوە نیشانەی منداڵێتیان زیاتر تێدا ڕەنگ دەداتەوە, جا بۆیە هیچ ڕێگاچارە لە بەر چاوی خۆیانەوە نابینن جگە لە لەیەكجیابوونەوە, ئەو جۆرە هاوسەرگیریەی كەلەتەمەنی پێش وەختیدا ئەنجامدراون, ئەمانەو چەندەها هۆكاری تر كە بە هۆی لێكجیابوونەوە.
* بەپێ یاسا بەگشتی چەند جۆری لێكجیابوونەوە هەیە؟
- جۆرەكانی لێك جیابوونەوە لەڕووی یاساییەوە دوو جۆرن:
جۆری یەكەم: لێك جیابوونەوەی دادوەری: ئەو جۆرەیەیە كەوا هەریەكە لەپیاوەكە یاخود ئافرەتەكە بۆیان هەیە داوای جیابوونەوە بكەن, ئەگەر هاتوو هەریەكێك لەهاوسەرەكان زەرەر بە ئەویتریان یاخود بەمنداڵەكانیان گەیاندبێت,واتا زەرەر و زیان بە تەواوی ژیانیان بكەوێت, ئەمەشیان وەكو ئاڵودەبوون بەخواردنی مادەهۆشبەرەكان، كەئەبێت لەلایەن پزیشكی
تایبەت بسەلمێنرێت,یاخود ئەنجامدانی كاری قوماركرد, هتد لەماڵەوە، یاخود بوونی ناپاكی هاوسەری و یاخود هێنانەوەی ژنی دووەم بەبێ ئاگاداری خێزانەكەی, هتد لێك جیابوونەوەی خلعی:
لێرەدا ژن بەپیاوەكەی دەڵێت واز لەگشت مافە شەرعی و یاساییەكان دەهێنێت ,تەنها لەبەرامبەر ئەوەی تەڵاقی بدات، ئەوكاتەش پیاوەكە تەڵاقی دەدات بەتەڵاقی خلعی, لەماددە(٤٦ بڕگە(1) دەڵێت: لابردنی كۆتی هاوسەرگیریە, بەو ماناییەی كەوا تۆم لەخۆم لابرد یاخود داماڵی بەواتای جیابوونەوە لێی.
هەروەها لەهەمان ماددە بڕگە(2) دەڵێت: پێویستە پیاوەكە عاقڵ بێت و سفیە نەبێت و توانای تەڵاقدانی هەبێت, واتا زەبرو زۆری لی نەكرابێت و اهلیەی هەبێت, لە بڕگە(3) هەمان ماددە دەڵێت: پیاو ئەتوانێت ژنەكەی خۆی خلع بكات بەقەرەبوویەكی زیاتری مارەییەكەی یاخود بەقەرەبوویەكی كەمتر لەمارەییەكەی, ئەمەوێت باسی نمونەیەك بكەم وەك ئامۆژگاریەك بۆ ئەو هاوسەرانەی ئەیانەوێت لەیەكتری جیاببنەوە, پیاوێك هاتە خزمەت پێشەوای ئیمانداران(عومەری كوڕی خەتاب) ڕەزای خوای لێبێت, دەیویست ژنەكەی تەڵاق بدات, پێشەوا عومەر فەرموی: بۆ دەتەوێت ژنەكەت تەڵاق بدەیت؟ كابرا وتی: چونكە خۆشم ناوێ, پێشەوا عومەر فەرموی: بۆ هەموو ماڵێك لەسەرخۆشەویستی بنیات نراون, ئەی كوا وەفاداری ,كوا مەردایەتی, كوا پیاوەتی, كوا ئەو قسانەی پێش هاوسەرگیری بۆت دەكرد, كوا ئەو خەندەوپێكەنینەی پێشتر بۆت دەكرد, "كوا ئەوبەڵێنانەی پێش هاوسەرگیری پێت دابوو, پیاوەكە شەرمەزاری دایگرت و ڕۆیشت، گووتی: زۆر ڕاستە،چووە ماڵەوە نێو چاوانی خێزانەكەی ماچ كردوو كێشەكەی كۆتایی پێهات.
* دوا قسە و ڕێنمایی تۆ چیە لەسەركۆی پێكهێنانی پڕۆسەی هاوسەرگیری؟
- لە كۆتاییدا ئەكرێت بڵێین پێویستە هاوسەرەكان لەكاتی بوونی كێشەكانیان ڕوونتر بڕواننە بابەتی كێشەكانیان و وریایانە مامەڵە لەگەڵ بابەتەكان و گرفتەكانی نێوانیان بكەن, بۆ ئەوەی پەیوەندیەكی ڕوون و تۆكمە لە نێوان خۆیاندا دروست بكەن، چونكە هەر خودی ئەم جۆرەكێشانەیە هاوسەران ئەگەیەنێت بەئاسۆیەكی نادیار, هەروەها ئەوانەشی كەوا ئەچنە ناو پڕۆسەی هاوسەرگیریەوە ژیرانە بیربكەنەوە لەسەر ئەو بڕیارانەی كەوا ئەیدەن و هۆكاری تایبەتی و حەزی تایبەت نەكەن بەئامرازی ژیانیان, چونكە زۆرجار ئافرەتان یاخود پیاوان لەپێناوی ئەوەی دەوڵەمەند بێت, یاخود پلەو پایەیەیەكی بەرز بەدەست بێنێ لەڕێگای كەسێكەوە، ڕێڕەوی ژیانی خۆی لەگەڵ پیاوێك یان ئافرەتێكدا ناتوانێت بەردەوام بكات.

 

 

بیروڕا

زۆرترین بینراو