چۆن كوردستان پێش دەكەوێت؟

چۆن كوردستان پێش دەكەوێت؟

ن: د. ناتالیا كروپێنینە
وەرگیرانی لە زمانی رووسییەوە: د. زیرەك عەبدوڵڵا
لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە كورد وەكو نەتەوە و كوردستانیش وەكو شوێنی بە یەكەوە ژیانی گەلانی ناوچەكە كە زۆرینەیان كوردن، پارچەپارچە كرا. لەسەر نەخشەی جیهاندا بەفەرمی جوگرافیایەك بەناوی كوردستان نابینیت، بەڵكو ئەوەی هەیە بە عێراق، توركیا، سوریا و ئیران ناوزەد دەكرێن. لێرەدا چەند پرسیارێكی ئەخلاقی دێنە ئاراوە، ئەوانیش: لەگێتیدا كورد نزیكەی سەرووی 45 ملیۆن مرۆڤن و بوونێكی بەرهەستیان هەیە، كەواتە كوا جوگرافیا و كیانە فەرمییە دانپیانراوەكەی؟ بۆچی كورد وەكو نەتەوەكانی دیكەی ناوچەكە دەوڵەتی تایبەت بەخۆیان نییە؟ كێ و بۆچی ناهێلێت كورد وڵاتی تایبەت بەخۆی هەبێت؟ بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە، ئەم پرسیارانە دەبێت لەكێ بكەین و دەبێت كێ وەڵامیان بداتەوە؟ مەگەر بەڕێوەبەرانی سیستەمی جیهانی وەڵامیان بدنەوە.
دیارە كۆمەڵگای كوردستانی لە باكووری عێراق لەساڵی 1991 راپەڕینی دژی سەدام حوسێن كرد. بەهۆیەوە جۆرێك لە خۆبەڕێوەبەرێتیان دەستەبەر كرد. لە 2003 دوای رووخانی رژێمی بەعس، كوردستان وەكو دیفاكتۆیەك لەناو عێراق بوونێكی بەرهەستی هەبوو، پێگەی بەهێزتر بوو و فیدراڵی بەسەر سیستەمی سیاسی عێراق چەسپاند، لەوەشدا هەردوو سەركردەی كورد بارزانی و تاڵەبانی رۆڵی گرنگیان هەبوو. ئێستا كوردستان وڵاتێكە لەناو وڵاتێك، ئاڵا، سروودی نیشتیمانی، حكومەت، پەرلەمان، سوپا (پێشمەرگە) و ..تاد تایبەت بەخۆی هەیە.
بێ دوو دڵی دەتوانین بڵێین كوردستان بە بەراورد لەگەڵ بەشەكانی تری عێراق لە زۆر بوار و سێكتەردا پێشكەوتووترە، سیمای شارستانییەت و ژیانی مەدەنییانەی بەرچاوترە، واتا پێشكەوتووترە. كۆمەڵگای كوردستانی كراوەتر و ژێرخانی سراكتۆری بەهێزترە، سەوزایی زیاتر و باڵەخانە و شەقامەكانی رێكوپێكترە. لەگەڵ ئەوەشدا بێكەموكورتی نییە، بەڵام چۆن كوردستان زیاتر پێشبكەوێت، جوانتر دیار بێت و ژیانیش تیایدا مەدەنییانەتر بێت؟
پێش ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە، ئاماژەیەكی كورت بە كۆمەڵگای پێشكەوتوو دەكەین. كۆمەڵگای پێشكەوتوو ئەو كۆمەڵگایانەن كە پێشكەوتنی گەورەیان لەبواری ئابووری و بەرهەمهێنان بەدەستهێناوە، توانایەكی باڵایان لە دروستكردنی كاڵا و ناردنە دەرەوە بۆ وڵاتانیتر هەیە. ئاستی بژێوی تیایاندا بەرزە، دەستی كاری خوێنەوارە، مەعریفەی بەربڵاو ئاستێكی باڵای هەیە.
بۆچی گرنگە كوردستان زیاتر پێشبكەوێت؟ چونكە ئێمە پێمانواییە بەمە كوردستان نزیكتر دەبێتەوە لە دروستكردنی وڵاتێكی سەربەخۆ. دەوڵەتداری پەیوەندی بەهزری ئیدارەكردنی كۆمەڵگا هەیە، پەیوەندی بەئامادەیی قبوڵكردنی دیاردە مۆدێرنەكان هەیە. لەم رێگەیەدا كورد زیاتر وەكو دیفاكتۆیەك خۆی بەسەر ئەوانیتردا دەسەپێنێت. وێنەی ئەو ستریاتیپە نێگەتیڤەی لەدژیدا هەیە، كاڵدەكاتەوە. كورد دەبێت بۆ ئەوانیتر، بەتایبەتی وڵاتانی سەنتەری سیستەمی جیهانی بیسەڵمێنێت، كە شایانی وڵاتێكی سەربەخۆیە، ئەگەر داگیركاری و جینۆساید و لەناوبردن نەبێت. كورد دەتوانێت ئەو پەیامە بگەیەنێت، بڵێت ئەوەتا ئێمە نەتەوەیەكی زیندووی ژیاندۆستین و پێشكەوتنەكانمان بەچاوی خۆتان ببینن، چونكە بۆ وڵاتانی سەنتەری بڕیار بەدەست، بینینی گۆڕانكارییە فرە رەهەندە كۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابوورییەكانی كۆمەڵگا، بەهێزترین بەڵگەن لەسەر زیندوێتی و ئەكتیڤیتی كۆمەڵگای كوردی. بەبەراورد لەگەڵ كۆمەڵگای ئۆكراینی، كە ئەویش هەر لەسەرەتای (90)كان سەربەخۆیی بەدەستهێناوە، كوردستان خێراتر گەشە دەكات، بەتایبەتی شاری هەولێر، بەڵام هێشتا دەبێت كاری جیدی بۆ پێشكەوتنی كۆمەڵگا بكرێت.
كوردستان دەبێت بیسەلمێنێت كە ئەوان هەرچەندە لەهاوكێشەی سیستەمی جیهانیدا كۆمەڵگەیەكی پاشكۆن، بەڵام لەئێستادا پاشكۆیەكی چاڵاكن، خێرا بەئاراستەیەك دەڕۆن، كە لە پاشكۆیەتییەكی پاسیڤی بەكاربەری وڵاتانی ناوچەكە ئەكتیڤترن. گەشەی كوردستان گەشەیەكی زۆر خێرایە، بەتایبەتی لەبواری ماتریالی كولتوورییەوە، بەڵام ئەمە بەس نییە بۆ سەلماندنی پێشكەوتنی گشتگیر، چونكە پیشكەوتنی ماتریالی بەبێ مۆرالی كێشەی زۆر و ئاستەنگی جۆراوجۆر لەبەردەم پێشكەوتنی كۆمەڵگا دروست دەكات.
ئێمە پێمانوایە بۆ پێشكەوتنی كۆمەڵگا پێویستە سێكتەرەكان بەیەكەوە و لەهەمانكاتدا دەستبەكاربن، پەروەردە و خوێندنی باڵا و زانستخوازی زۆر گرنگن، ئەوانە هەم مرۆڤ و هەمیش مەعریفە بەرهەم دەهێنن، جگە لە پێشخستنی كۆمەڵگا. پێویستە دامەزراوەكانی بەرهەمهێنانی مەعریفە (زانكۆ و سەنتەری لێكۆڵینەوە ..تاد)، كە توێژینەوەی كۆی كایە و دیاردەكانی كۆمەڵگا دەكەن، ئەكتیڤ بن. هەمیشە پێشنیاز بدەنە دەست حكومەت، بۆ مەبەستی چارەسەركردنی دیاردە نێگەتییڤەكان و بەرەوپێشبردنی بوارەكان. پێوستە گرنگی زۆر بە بەرهەمهێنانی هزر بدرێت، هزرێكی كوردی هەڵهێنجراو لە ریالیتی كوردستانەوە. تێڕوانینێكی سەردەمییانە بۆ كۆمەڵگای كوردی، بوار بۆ دروستبوونی گۆڕانكاری بەئاراستەی پێشكەوتنە كۆمەڵایەتییە سەردەمییەكان دەڕەخسێنی.
وڵاتانی پێشكەوتوو بەهۆی زانست و پەروەردەی زانستییەوە پێشكەوتنی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە، بەشێوەیەكیتر گەشەسەندنی چری زانستەكان لە كۆمەڵگا مۆدێرنەكان كاریگەری گەورەی هەبووە لەسەر گەشەی كۆمەڵگا و كۆی مرۆڤایەتی، چونكە توێژینەوەی زانستی بواری پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی فەراهەم دەكات.
لەپال بواری پەروەردە و پێگەیاندن، پێویستە كاری جیدی لەبواری ئابووری بكرێت. گۆڕینی مینتالیتێتی تاكی كۆمەڵگا لە تاكێكی بەكاربەر بۆ تاكێكی بەرهەمهێنەر كارێكی زۆر گرنگە لەبواری ئابووریدا. راستە كوردستان وەكو عێراق پشت بەفرۆشتنی نەوت دەبەستێت، بەڵام جوگرافیای كوردستان زۆر جیاوازە لە عێراق، كوردستان بەهۆی خاكە بەپیتەكەی، دەتوانێت كشتوكاڵێكی زۆر باش بكات. جگە لەبواری گەشتیاری كە جوگرافیاكەی هەڵكەوتەیەكی چاكە و سەدان شوێنی گەشتیاری و مێژوویی هەیە، كە یەكەی گەشتیاریین و دەشێت بۆ راكێشانی گەشتیاران بەكاربهێندرێن. كشتوكاڵ و گەشتیاری دوو بوارن، كاریگەری گرنگیان هەیە لەپێشكەوتنی كەرتی ئابووری و دواجار كۆی كۆمەڵگا. كەم نین ئەو وڵاتانەی بەهۆی گەشتیارییەوە پارەیەكی خەیالیان دەستدەكەوێت، ئەوەتا توركیا، بەرازیل، روسیا و تاد. رۆڵی كشتوكاڵیش لە گەشتیاری كەمتر نییە لەو بوارەدا، بۆ نموونە ئۆكراینا، ئێستا دەیان بەرهەمی كشتوكاڵی ئۆكراینی لەبازارەكانی كوردستاندا بوونی هەیە. لەكاتێكدا كوردستان خۆیشی دەتوانیت بەشێكی زۆری ئەو بەرهەمانە بەرهەمبهێنێت. لێرەوەیە گۆرینی مینتالیتیتی تاكەكان كارێكی گرنگە.
لەگەڵ ئەم دوو بوارەدا پێویستە گرنگی بەبواری ئاژەڵداری و بەرهەمەكانی (شیر و گۆشت) بدرێت. لەم بوارەدا دەتوانین هۆڵەندا وەكو نموونەیەكی باش پیشانبدەین. راكێشانی سەرمایەی بزنسمان و كۆمپانیای گەورەی جیهانی بۆ كوردستان و كاركردنیان، بەهەمان شێوە بوار بۆ پێشكەوتنی زیاتر دەرەخسێنیت.
یەكێك لەدیاردەكانی تەندروستبوون و پێشكەوتنی هەر كۆمەڵگایەك بریتییە لە سیستەمێكی دادوەری رێكوپێك، بۆیە پێویستە بۆ ئەو بوارە بەجیدی كار بكرێت، سیستەمێك كە شانسەكان وەكو یەك بەیەكسانی بۆ تاكەكان دەستەبەر بكات، بەبێ لەبەرچاوگرتنی رەگەزی نێر و مێ، حیزبی بوون و خزم خزمێنە. سیستەمێك كە مافی هەموو لایەك وەكو یەك بەبێ جیاوازی ببینێت. كەواتە هەم شانسەكان و هەمیش مافەكان یەكسان بكات. لەبیر نەكەین كورد وەكو نەتەوەیەكی ژێر دەستی بێولات، قوربانی نەبوونی سیستەمێكی دادوەری رێكوپێكی جیهانییە، بۆیە ئێمە دەلێین سیستەمی ئیداركردنی جیهانی سیستەمێكی نادادپەروەرە. ئەو هەستەی كورد وەكو نەتەوەیەكی بێوڵات لەبەرانبەر نەتەوەكانی دیكەی خاوەن وڵات هەیەتی، یەكسانە بەو هەستەی كە تاكێكی كوردی بێبەشكراو لە مافەكانی، یان بێبەشكراو لە وەرگرتنی شەنسی كاركردن و خۆ سەلماندن لەبەرانبەر تاكێكی زۆر پێدراو هەیەتی، هەمان هەستە. بۆ پێشكەوتنی كۆمەڵگا تواناكانی زۆرترین ئەندامانی كۆمەڵگا پێویستە بەگڕ بخرێت، هەر یەكەو لەبواری پەیوەست بەخۆیدا.
گرنگیدا بەئافرەت و بوار رەخساندن بۆ كاركردن و دەرخستنی تواناكانیان كارێكی پۆزەتیڤی گرنگە. هیچ شۆڕشێكی كۆمەڵایەتی، بەبێ بوونی تواناكانی ئافرەت سەر ناگرێت، بۆ نموونە شۆڕشی فەرەنسی. هیچ سەرهەڵدانەوە و خۆبەهێزكردنەوەیەك بەبێ ئافرەت بەرجەستە نابێت، بۆ نموونە سەرهەڵدانەوەی ئەڵمانەكان لەدوای داڕمان و كاولبوونی وڵاتیان لە جەنگی دووەمی جیهانیدا. تەنانەت شۆڕشی كوردیش بەبێ یارمەتی و بوونی ئافرەت ئەستەم بووە. بۆیە گرنگیدان بەو رەگەزە و سودوەرگرتن لە تواناكانیان كارێكی لۆژیكییە.
ئاشتی كۆمەڵایەتی و بوونی پەیوەندی پتەوی گرووپ، نەتەوە، مەزهەب و ئایینزاكان ، هەروەها پەیوەندی بەستنی دۆستانە و هێمانانە لەگەڵ ولاتانی دەوروبەر، كارێكی پێویستە، چونكە پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی بەبێ ئاشتی كۆمەڵایەتی مومكین نییە بەرجەستە ببێت.
خاڵێكیتری گرنگ بریتییە لە دروستكردنی پەیوەندییەكی پۆزەتیڤ لەنێوان دەسەڵاتداران و رۆشنبیران، دەسەڵاتداران كوردستان پێویستە گوێ لەرۆشنبیرەكانیان بگرن، مەبەست تێكهەڵكێشكردنی هزری رۆشنبیران و بریاڕدانی دڵسۆزانەی دەسەڵاتداران، بۆ مەبەستی پێشكەوتنی كوردستان بەرهەمهێن دەبێت. بۆ ئەمە هەر پێویستە نییە بەتەنها سوود لە رۆشنبیرانی كوردستان وەربگرێت، بەڵكو رۆشنبیرانی دانیشتووی وڵاتانی دەرەوە، هەروەها رۆشنبیرانی بیانیش.
دەشێت خاڵێكی گرنگ ئاماژە پێبدەین، ئەویش پەیوەندی دروستی پارتە سیاسییەكانی كوردستانە، هەموویان بەیەكەوە و بەئامانجی پێشكەوتنی كوردستان كار و چالاكی سیاسی جۆراوجۆر جێبەجی بكەن. كارێكی نەشیاوە پارتە سیاسییەكان پەیوەندی ژێربەژێریان لەگەڵ ولاتانی دیكە هەبێت، ئەوە كاری حكومەتە، نەك پارتی سیاسی. پێویستە هەموو ململانێیەكی سیاسی كە دژی ئامانجی پێشكەوتنی كوردستانە بەلا بندرێت. كارێكی نەشیاوە سیاسەتكار خەریكی بازرگانی بێت، ئەو یان دەبێت سیاسەت بكات، یانیش بازرگانی، ئەگەرنا دیاردەی گەندەڵی بەرۆكی گشت سێكتەرەكان دەگرێت، ئەوەش لێكەوتەی نیگەتیڤی دەبێت بەسەر تاكەكان و تەواوی كۆمەڵگا.
لەكۆتاییدا ئێمە پێمانوایە كە كوردستان لەسەر رێرەوێكی راست بەئاراستەی گەشەكردن و پێشكەوتن دەروات، بەڵام بەخۆداچوونەوە و جەختكردنی ورد لەپلانەكانی پێشكەوتن كارێكی پێویستە.

 

 

 

”بۆچی گرنگە كوردستان زیاتر پێشبكەوێت؟ چونكە ئێمە پێمانواییە بەمە كوردستان نزیكتر دەبێتەوە لە دروستكردنی وڵاتێكی سەربەخۆ“

زۆرترین بینراو