ڕۆژئاوا لەبەردەم جەنگی كەوتن و مانەوەدا

بەهرۆز عیزەت

 

(هیگڵ) مێژووی شارستانێەتی وەكو "قەسابخانە خۆێناوییەكان " دەبینێ‌ كە ساڵێك نییە بەبێ‌ جەنگ تێپەڕ بووبێت. بۆیە جەنگ بەشیكی گرنگ و كاریگەرە لە مێژووی مرۆڤایەتی، یەكەم هەنگاوەی مرۆڤایەتی بە جەنگ دەست پێ‌ دەكات، لەهەمان كاتدا یەكەم ساتی دانانی بەردی بناغەی یەكەمین شارستانییەت لە دەرەنجامی جەنگ هاتۆتەبوون. بەو مانایەی جەنگ یەكێكە لە ڕەفتارە كۆن و مێژووییەكانی مرۆڤایەتی، جەنگ بەواتای سیاسەتكردن بە شێوەیەكی خوێناوی و لەسەر بنەمای هەڵسەنگاندنی قازانج و زیان بڕیاری لێدەدرێت. ئاشكرایە میكانیزم و هۆكارەكان و ئامانج وجۆر و شێوازەكانی جەنگ جیاوازن.
چەندین رێككەوتنامەو یاسا و رێسای نێودەوڵەتی سەبارەت بە جەنگ فۆرمەلە كراون و وڵاتان لەسەری ریككەوتوون، ئەمەش مانای وایە كە جەنگ هەر بەردەوام دەبێت. بەڵام بەلایەنی كەم دەكرێت سنوریك بۆ جەنگەكان دابنرێت. لەسەر ئەم ئەساسە دەتوانین بڵێن جەنگ بۆتە بەشێك لە مێژووی مرۆڤایەتین ئەمە لەلایەك، لەلایەكی تریش جەنگەكان زۆربەی قۆناغەكانی مێژووی مرۆڤایەتی لێكجیادەكەنەوە، زۆربەی نەتەوەكان و شارستانییەتەكان بەهۆی جەنگەوە بەهێز و لاواز و تەنانەت هەندێكیان لەناویشچوون، هەروەها بەهۆی جەنگەوە شارستانیەت و دەوڵەتی نوێ‌ هاتوونەتە ئاراوە، كەواتە جەنگەكان بەدریژایی مێژووی مرۆڤایەتی ئاڵۆگۆر و گۆڕانكاریان پێك هێناوە، كاریگەری خێرا و گەورەیان دروست كردووە. سەبارەت بە كورد و پەیوەندی بە مێژژوی شەڕ و جەنگەكان، بەدریژایی مێژوو كورد ڕووبەڕووی جەنگ بووتەوە، زۆربەی هەرە زۆری جەنگەكانی كوردیش جەنگی بەرگریكاری بوونە .
سەرەڕای ئەوەی كە جەنگەكان كاولكاری و كۆمەڵكوژی و كارەساتی گەورەیان بەسەر كوردا هێناوە، بەڵام لەبەرامبەریشدا جەنگەكان هۆكاری ئەوە بوونە كە كوردیان بە زیندوویی هێشتووتەوە، هەمیشە جەنگەكان هۆكاری ئەوە بوونە كە كورد لەناو هاوكیشە نێودەوڵەتیەكان بێت، نموونە لە جەنگی دژی تیرۆر. هەروەها دەتوانین بڵێن هەموو ئەو دەستكەوتانەی كە كورد بە دەستی هێناوە لە دەرئەنجامی جەنگەوە بووە. لە گرنگترین ئەو دەستكەوتانە ئازادكردنی باشووری كوردستان و بەدوایدا ئازادكردنی ڕۆژئاوای كوردستان بوو كە وڵاتانی دراوسێی كوردستان ئەو دوو هەرێمە بە مەترسی گەورە دادەنین لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان. بۆیە بەردەوام هەوڵی لاوازكردن و لە ناوبردن ئەو دوو هەرێمە دراوە بەتایبەتی رۆژئاوای كوردستان، چونكە باشووری كوردستان بەتەواوی بۆتە ئەمری واقع، بەتایبەت تۆركیا ڕۆژئاوای كوردستان بە مەترسیكی گەورە ئەبینیت لەسەر ئاسایشی تۆركیا بۆیە هەر لە رۆژی ئازادكردنی رۆژئاواوە تۆركیا هەولی لەناوبردنی دەست كەوتەكانی گەلی كورد ئەدات لە دیارترینیان داگیركردنی عەفرین بووە وە لە ئیستاشدا تۆركیا هەڕەشەی داگیركردنی تەواوی ڕۆژئاوای كوردستان ئەكات جەنگی راگەیاندەوە.
ئاشكرایە كەنابەرابەریكی زۆر هەیە لە نێوان تۆركیا و رۆژئاوی كوردستان لەهەموو ڕوویەكەوە،سووپای تۆركیا بەیەكێك لەبەهێزترین سوپاكانی جیهان دادەنرێت لە ڕووی قەبارەو و تواناوە دووەم هێزی (ناتۆ)یە. بەڵام لەگەل هەموو ئەوانەشدا ئەگەر هێرشی ئاسمانی نەكرێت بەرەو پێش چوونی سوپای تۆركیا زۆر زەحمەت دەبێت ،چونكە ڕۆژئاوا تا رادەیەكی زۆر باش ریكخراوە لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە دەبێت هەر لە زووەوە حسابی ئەوە كرابێت یاخۆد ئەگەریكی وا كرابێت یاخۆد ئامادەكاری باش كرابێت ، هەروەها ڕۆژئاوا خاوەنی هێزیكی سەربازی مەزن و كاریگەرە كە خاوەنی ئەزموون و بیروباوەریكی مەزنن و جەنگاوەری زۆر باشن هەرچەندە بەراورد ناكرین بە سووپایكی وەكو تۆركیا بەڵام ڕێگایكیان گرتووتەبەر گەڕانەوەی نییە ئەوەیش ڕیگای سەربەخۆییە.
لەگەل هەموو ئەمانەشدا گریمانی ئەوە دەكرێت كە وڵاتان بە زووی بێنە سەر خەت و (ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەولەتی) بڕیاریكی هاوشیۆەی باشووری كوردستانی كە لە سالی 1991زدا بەسەر ڕۆژئاواشدا بدرێت. چونكە تا ئیستا بە ئاشكرا هێچ ولاتێك پشتگیری توركیا ناكات و هەروەها هەموو ڕومالی جیهان لەسەر ڕۆژئاوایە، چونكە مەترسیكی زۆر گەورە چاوەریی دەكرێت جەنگی ناو شارەكان كاولكاری و كۆمەلكوژی گەورە بەدوای خۆیدادینێت ،لەگەل هەموو ئەمانەشدا ئەگەر ئەم جەنگە بكریت جەنگی كەوتن یان مانەوەی كوردانی ڕۆژئاوایە.لەئیستادا هەلبژاردەكانی بەردەم گەلی كورد لە ڕۆژئاودا زۆر لاوازن ،وەكو هەموو جار دیسان سەركردایەتی كورد لە رۆژئاوا كارتەكانی بەتال دەرچوون ،بە حسابی ئەوەی یاریكی سیاسی ئاقلانە دەكەن بەلام دیسانەوە كورد بەتەنیا مایەوە ،ئەمریكا و رووسیا وئیران ڕۆژئاوایان بەم بارودوخە گەیاندن ،لە ئیستادا باشترین بژاردە بەرگریكردنە تا وەكو كومەلگای نێودەوڵەتی بە دەنگ دێت،بژاردەی دواتر فشاری پەكەكەیە دەكریت (پەكەكە)جەنگ بەگۆازیتەوە ناو تۆركیا بەلام ئەو بژاردەیەش بەهێز نییە چونكە ماوەی سالیكە پەكەكە لە بارۆدوخیكی خراپ دایە ،بژاردەی كۆتایش ریككەوتنە لەگەل رژیمی سوریا .
بەڵام ئەنجامی ئەو جەنگە هەرچی بێت، زانستی سیاسی ئەوەمان پێ‌ دەڵێت كە، ئەو سەرۆك و سوپایەی كە هەڵگری بەها ویژدانە مرۆڤایەتییەكان نین و پابەندی یاسا و رێساكان نین، ئەو سەرۆك و سوپایە زوو بێ‌ یان دەرنگ خۆی شكستخواردوو دەكات، هەرچەند ئەگەر سەركەوتن و دەستكەوتیشی هەبێت.

 

 

زۆرترین بینراو