ڕیفراندۆم و شانازییەكانی

مەعروف حەسەن

دیوە ڕەمزییەكەی ڕیفراندۆم بریتییە لە بڕوابوونی ئێمە بە كەرەستە و ناوەندە مۆدێرنەكانی دەنگ هەڵبڕینی سیاسی. ئەمە لە كاتێكدا كە سەدەیەك فیشەكمان تەقاندووە و بڕوامان بە خەباتی چەكداری هەبووە. ڕیفراندۆم ئێمەی لە فۆڕمی شۆڕشگێڕێكدا وەرچەرخاندە سەر شێوە و فۆڕمێكی ئێستاییانە. بۆیە ئەم دیوە ڕەمزییەی ڕیفراندۆم، بەر لە دیوە ماددییەكەی (دەوڵەت یان پەرچەكردارەكانی)، مایەی شانازیی پێكردنە. ئەمەش، چونكە ئێمەی وەك نەتەوەیەك نیشانی دنیا داوە كە بڕوای بە شەڕ و تووندوتیژی نەماوە بۆ بەدەستهێنانی مافە سیاسییەكانی، بەڵكو دەیەوێت بە ڕێ و شوێنە شارستانییەكان مافەكانی بەدەست بێنێت. ئەم جوڵانەوەیە سیاسییە خۆ نیشاندانێكی خراپ نیە لەم ناوچەیەی ئێمەدا و ئەوەش دەسەلمێنێت كە لایەنگری ئاشتین بۆ جیهان و ناوچەكەش.
ڕیفراندۆم هاوارێكی خنكاو بوو لە گەرووی مێژوویی ئێمەدا و دەبوایە سەدەیەك پێش ئێستا بەڕووی ناوچەكەدا بیقیژاندبا. هاوارێك بووە لە ڕۆژگاری (ئەحمەدی خانێ)وە. بۆیە لەم ڕووەوە ئەوە ڕاستە كە درەنگ بوو بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم، نەك لە ڕووی پاشكەوتوویی ناوچەكە و خنكانی عێراق لەناو زەلكاوی بۆگەنی مەزهەبەكاندا. درەنگ بوو بۆ ڕیفراندۆم، یان كاتەكەی گونجاو نەبوو، ڕاستە چونكە دەبوایە پێش ئەنفال و جینۆساید و كیمیاباران ئەنجامبدرایە.
ڕیفراندۆم وەرچەرخاندنی مێژوویەكی ڵاڵ و بێدەنگ بوو بۆ هاوار و دەنگ هەڵبڕین. دەست بردن بوو بۆ ناو ئەو بەشە لە دەروونی نەتەوەیی ئێمە كە هەمیشە بە شەرمەوە خۆی نیشانداوە و قسەی كردووە لەسەر خۆی. ئەو دیوە نەتەوەییە ترسێنراوە هەرجارە و لەپاڵ مۆدێلێكی جیاوازی بەیەكەوەبوونی سیاسی خۆی پراكتیزەكردووە. لە دان نان بە ئێمە وەك گروپێكی نەتەوەیی خاوەن كەلتوور و زمانی سەربەخۆی خۆی تا دەگاتە مافی ئۆتۆنۆمی و فیدڕاڵی...
بە دیوێكیتردا، هیچ پڕۆسە و هیچ ئاكتێكی سیاسی هێندەی ڕیفراندۆم پرسەكانی وەك عەدالەتی كۆمەڵایەتی، سوپای نیشتیمانی، ژێرخانی ئابووری، هاوڵاتیبوون، پلورالیزمی سیاسی و بە دەزگاییكردنی ناوەندە سەرەكییەكانی دەسەڵات و.... نەهێناوەتە بەر باس و بەر قسەكردنی جددی. كەواتە ڕیفراندۆم بە ئاگا هاتنەوەیەكی ناوخۆیش بوو لەئاست ئامادەسازییەكانی ئێمە بۆ ئەو پڕۆسەیە.
یەكێك لە خەسڵەتە هەرە سەرەكییەكانی ڕوانین و دنیابینی ئێمە بۆ سیاسەت و بۆ چۆنییەتی ئامادەگی ئێمە لەم ناوچەیەدا، لە مێژووی كۆن و هاوچەرخدا، ڕێزگرتنێكی لە ڕاددە بەدەر بووە لە سیستەم. نەمان ویستووە ببینە هۆكاری ناڕێكی ناوچەكە. خۆمان پاراستووە لەوەی دیسپلینی سیاسی ناوچەكە بشێوێت و خۆمان پاراستووە لە هەر ئاكتێكی ئاناڕشیستانە. باجی ئەو هەموو خۆگونجاندنەش لە سەدەی بیستەمدا زۆر خراپ دامانەوە. ڕیفراندۆم هەوڵێك بوو بۆ تێكدانی یارییەكە و بۆ بەرهەمهێنانی ناڕێكییەك لەو رێك و پێكییە سیاسییەی كە هەیە. ئەو هەموو ڕێكی و دیسپلینەش، لەسەر جەستەی نەتەوەیی ئێمە بەرهەم هاتووە. بۆیە هەموو هەوڵێك بۆ تێكدان و پشێوی خستنەوە لەو سیستەمەی كە ئێمە جێگامان تێیدا نیە، هەوڵێكی پیرۆزە و مایەی شانازی پێوەكردنە. هەوڵێكە لە پێناو بووندا.
لەبەرئەوە، ڕیفراندۆم خۆهەڵدانێك بوو بۆ ئاستێكی سیاسی باڵاتر لەوەی كە هەیە. خۆهەڵدانێكیش بۆ ناو هەناوی مۆدێرنەوە. جوڵانەوەیەك بوو بۆ مۆدێرنیزەكردنی سیاسەتی ناوچەكە.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوو وێستگەی مێژووی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئێمە، دەتوانێت فێرببێت. یەكێكیان ڕاپەڕینە، ئەویتریشیان ڕیفراندۆم. ڕاپەڕین مەزنترین هەستانەوەی سیاسی ئێمەبوو لە مێژوودا. لە ناوچەكەشدا، كردارێكی سیاسی نامۆ بوو و هیچ ڕژێمێك بەو شێوەیەی ڕێژێمی بەعس نەكەوتۆتە بەر شاڵاوی جەماوەر. بۆیە بەهاری عەرەبی هیچ نیە جگە لە لاساییكردنەوەیەكی زۆر خراپی ڕاپەڕینە مەزن و پیرۆزەكەی ئێمە لە ١٩٩١ دا. ڕیفراندۆم قۆناغێكی تری گەشەی سیاسی ئێمە بوو لە ناوچەكەدا و لەم ڕێگایەوە بە عێراق و دراوسێكانیمان گووت كە دەتوانین ببین بە مەترسی بۆسەر ئەم فۆڕمە ڕێك و ئەم سیستەمە جێگیرەی سیاسەتی ناوچەكە كە لەسەر وەلاوەنانی سیاسییانە و نەتەوەییانەی ئێمە بیناكراوە.
ڕیفراندۆم بەردێك بوو هەڵدرایە ناو گۆمی بۆگەنی سیاسەتەوە لەم ناوچەیەدا و شەپۆڵەكانی گەیشتن بە ئەوڕوپا و ئەمریكا و نزیكەی مانگێك جیهانی خەریككرد بە خۆیەوە. ئەگەر ڕیفراندۆم لێدانێك نەبوایە لە بەرژەوەندییەكانی هێزە باڵادەستەكانی جیهان و ناوچەكەش، بۆچی تا ئێستاش تینی گڕەكەی هەناوی سیستەمی ناوچەكە ئازاردەدات؟
لەمێژووماندا تەنها ئەمجارە حسابمان بۆ كەس نەكرد، كەچی كاریگەرترین و مۆدێرنترین جوڵانەوەی سیاسیمان ئەنجامدا و وەك كۆمەڵێك مرۆڤی هووشیار خۆمان نیشانی دنیا دا لەناوچەیەكی ناهووشیار و نووقم لە جەهالەت دا.
- (ڕیفراندۆم.. وەك شكۆ و شانازی بارزانی.. وەك پاشایەك، بەڵام بەبێ قەڵا).

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو