ڕەگ وڕیشەی كورد وەك كۆنترین نەتەوە

لوقمان مەغدید

سەرەتا بەرلەوەی باسی كورد بكەین، ئەبێ ئەوەبزانین كە پێشتر پەیڕەویكەری هەر ئاینێك ، پێیان ئەوت میللەت ، وەكوو میللەتی ئیسلام، میللەتی گاور، میللەتی جوولەكە، بەلام دواتر ئەم بیرۆكەیە گۆڕانی بەسەر داهات لەلایەن ئەوڕوپیەكان، زاناكانیان هاتنە سەر ئەو باوەڕەی كە بە خەلكانێك ئەگوترێت میللەت كە خاوەنی زمان وخوێن ونەژادی سەربەخۆیی خۆیان بن، بۆ ئەم مەبەستەش زاراوەی (ناسیۆن) یان بەكارهێنا، ئینجا بەرەبەرە ئەم بیرۆكەیەش گۆڕانی بەسەر داهات كاتێك ماناكەیان شۆڕكردەوە سەر ئەوەی جودا لەڕەگەزو نەژادو خوێن، ئەبێ ڕەوشت وعادەت لەشادی وشیوەن ولەخەفەت و خۆشیش بكرێتە هەوێنی ناونانی میللەتێك بۆ ئەم مەبەستەش وشەی (قەوم )یان بەكارهێنا، كەوابوو گەر كۆمەلە خەلكێك خاوەنی زمان ونەژادو خوێن وئاكارو ڕەوشتی خۆیان بوون،دەبن بەخاوەنی قەومێكی تایبەتی خۆیان ودەكرێت جیا بكرێنەوە لە قەوم وزمان ونەژادی میللەتانی تر،كەواتە ئەمە بەلگەیەكی حاشا هەلنەگرە ، كە كوردیش وەك هەر قەومێكی تر خاوەنی زمان وڕەگەزی تایبەتی خۆیانن ،بەشدارێكی چالاكن لەگشت خۆشی وناخۆشیەكانی خۆیاندا،بەبەلگەی زانا نەژادەكانی وەك(ڕیچ وسوولاك وفوون لۆشان وئوژن پیتار).
ئینجا بەر لەوەی بێمە سەر تەوەرە سەرەكی وخالەجەوهەریەكانی باسەكەم،سەرەتاحەز ئەكەم كەمێك قولببمەوە بەسەر لاپەڕەكانی مێژوو،ڕای كۆمەلێك زاناو ڕۆژهەلاتناس وگەریدەكان و زانای كورد وەربگرم،بۆ ئەم مەبەستەش پشت بەكۆمەلێك سەرچاوەی بەبڕشت ودیار لەمێژودا ئەبەستم،كە لەدوا دێری بابەتەكەم ناوی هەموو ئەو سەرچاوانە بەڕونی دەنوسم،تاكەسانێك لافی ئەوەم بەسەرا لێنەدەن ،كە لەخۆمەوەو بێ سەنەدو بەلگە قولبومەوەو ڕۆچوبێتمە زانیاریەكان.
بەر لەمانەش سەرەتا ئەبێ بزانین، كە كورد،لەسەر زمانی قەومەكانی تر گەلێ ناوی هەبووە، كە ئەم ناوهێنانەش بەپێی زەمان وسەردەم،گۆڕانی مۆرفۆلۆجی بەسەردا هاتووەو هەریەكەیان بەشتێك ناوی بردوە،بۆنموونە: سۆمەریەكان پێیان ئەوتن )گۆتی ،كۆتی ،كورتی،كاردۆ،كارداكا) ئێرانیەكان پێیان ئەگوتن (سیرتی، كورتیو، كوردراها) یۆنانییەكان وڕۆمانیەكانیش پێیان ئەگووتن(كاردخۆی، كاردۆك، كردوخی،كورخی) یان ئەرمەنیەكان پێیان ئەگوتن (كوردوئین،كورچیخ،كورتیخ،كورخی) عەرەبیش ئەیانوت(كوردی،كاردۆی،باكاردا، كارتاویە،جوردی ،جۆدی) ئەگەر سەرنج بدەینە كۆی وشەكان، سەیر ئەكەین هەمووی مەبەستە لەڕەچەلەكی كوردەكان وكەسیش حاشایی پێناكرێ،وە ئەمەش گۆڕان وتەبیعەتی قەومەكانە،نەوەك ئەمانە چەند قەومێكی جیا جیا بن،چونكە ئەوەی بلێ وانیە،ئەوا لەوەلامدا دەلێین ئەم ناو گۆڕانە،لەزمانەكانی تریشدا هەیە،هەروەك چۆن عەرەب ئەلێ(بندقیە)، لاتین ئەلێ(ڤینیسیا).
ئینجا بۆ دەستنیشانكردنی ڕاستی بابەتەكە ،یەك یەك قسەی زانایان وڕۆژهەلاتناسان وكۆی بونیادەمەكان وەردەگرم،ئینجا ڕاستی ڕوداوەكان دەخەمە گەڕ،مەسعودی دەلێت:( ئەمان هی سەردەمی سولەیمان پێغەمبەرن) ،یان دەلێ : (پاشماوەی ئەو ئادەمیزادانەن كە ئەكران بەخۆراكی سەرشانی مارەكانی زوحاك )یان دەلێ لەنەتەوەی (سەعسەعەی كوڕی نزاری كوڕی مەعدەنن،سەرچاوەیان ئەچێتەوە سەر غەسسانی)یان دەلێ (لەنەوەی ئەسفەندیارو مەنوچەهرن) ابو حوقل و گبری دەلێن:كوردی كوڕی ماردی كوڕی عەمری موزیقیائن،وردە وردە ئەچنەوە سەر یعربی كوڕی قەحتان وكوڕی سامی ونووح) بەلام بەقسەی ئەمانە بێت،هەروەك مامۆستا عەلائەدینی سەجادی دەفەرموێت:(ئەم ولاتی كوردەواریە ئەبێ چۆل وهۆل بێت،تا ئەو وەختە ئەمانە لەدەوروبەری پێنج سەد ساڵێكدا چوبن وئاوایان كردبێتەوە!)،بەلام مینۆرسكی ڕۆژهەلاتناسی ڕوسی لە (دائرە المعارف اسلامی)دا دەلێت (دورنیە قەومی كورد لەڕۆژهەلاتەوە هاتبێتە ڕۆژئاواو لەوشوێنەشدا خۆشی قەومێكی لێبوبێت بەناوی (كارود) ،بەلام توڕودانگینی ڕۆژهەلاتناس جوانتر ئەیگێڕێتەوە (كە گوایا ئەو ئەلێ لە هەندێ گۆڤارەكاندا چاوی بە دوو پارچە لەوح كەوتووە،تاریخیان دەگەڕێتەوە بۆ دوو هەزار ساڵ،كە لەولاتی ئاشوردا ولاتێك هەیە ،پێی دەلێن(كارداكا)، كە قەومی كورد لەو شوێنە بوون)،هەر عەرەب وئەرمەنەكان خۆیان دەلێن:(زەوی وزاری ولاتی كاردۆتەنگ بووەو سنوری ولاتی (كۆردۆئین)بەتەواوی دەرناكەوێ،كە خاوەنی سێ شار بوون لەدەوروبەری دیجلەئەوانیش (ساریز،ستالكا،پنیاكا)، ئینجا بۆ ئەوەی بزانین وشەی( كاردخوی)مانای چیە بەدەستنوسی ئەرمەنی وەری دەگێڕین كە خوی بەمانای (ان)كوردی دێت،پێكەوە مانای كوردەكان دەدات،وە قەومی كورد،لەگەل (خالدیەكان)دا یەكن بەقسەی ڕۆژهەلاتناس (ڕیسك)كە دەلێت(خلدی ،كوردی،الكرد)كە لەگەل وشەی (كوردیای) یەكن یەك مانایان هەیە،كە وەك لەمێژودا دیارە خالدیەكانیش تا سەرەتای سەدەی شەشەمی پێش میلاد لە دەریاچەی وان ژیاون،وە (سیرسیدنی سیمیسی) ڕۆژهەلاتناس بڕوای وایەكوردستانی كۆن،ڕۆژهەلاتەكەی كەركوكە وڕۆژئاواكەی شیوی خاپور،باشوری دەریاچەی وان وباكوریشی ولاتی بابلە،كە قەومی شوباری لێ دانیشتوە،كە گەلێ جار سۆمەریەكان بەزولم داگیریان دەكرد،وە لەدەوروبەری (2252)ی پێش میلادهەموو كوردستان پارچەیەك بوو لەولاتی (سارگۆن)،پادشای ئاكادوهی جێنشینكەشی (نەڕام سین)بوو،لەدەوری سێیەمی حكومەتی (ئور)دا (2300-2150) ئەوبەشەی كوردستان كەوتبوە ڕۆژهەلاتی دیجلەوە وەكو هەرێمی سیمور كە (ئالتون كوپڕی)یە،دوو ناوچەی حەلوانەوساسرو لەگەل (ئوربیللوم)كە هەولێرەلەلایەن حكومەتی ئورەوە زۆرجار لەشكری تێدەهێنراو وێران دەكرا.
مامۆستا عەلائەدین بڕوای وایەبۆ تێگەیشتن لەڕەچەلەكی كورد،ئەبێ بگەڕێینەوە بۆ دەستەی یەكەمی قەومەكانی زاگرۆس ودەستەی دوەم،كە دەستەی یەكەم (لۆلۆیەكان وگۆتیەكان وكاسیەكان وخالدیەكان وسوباریەكانە ،وەدەستەی دوەمیش مێدیەكان ونایری وكاردخۆیی وبەردەستەكانیانە،سەبارەت بەدەستەی یەكەم،لۆلۆیەكان كە لەشارەزورسولەیمانین،ئەمین زەكی باش ئەوە ڕون ئەكاتەوەئەفەرموێ:(لەبەلگەكانی دەوری پاشا (ئاشور ناسرپاڵ)ی دووەم وادەرئەكەوێ ئەم ولاتی لۆلۆیە شارستانی وئاوەدانی و هونەرو پیشەسازیەكی باشی تێدا هەلكەوتوە)،وە پڕۆفیسۆر (سپایزر)دەلێت:( ئەم لۆلۆبیانە باپیرە گەورەی لوڕی ئێستان،گۆتیەكانیش لە(2649)ی پێش میلاد داولاتی سۆمەرو ئاكادیشیان داگیر كردو(125) سال درێژەی كێشا،بەلام وەختێ پاشای ئور ڕەچەلەكی ئەمانە دەردەهێنێ لە(2524)ی پێش میلاد ،بەناچاری كێوەكانی زاگرۆس جێدەهێلن ،كەوەك لەسەرچاوەكاندا باسكراوە لەگەل كاسیەكاندا هێرشیان كردۆتە سەر بابل وداگیریان كردوە،واتە كێوی زاگرۆس نیشتیمانی یەكەمی گۆتیەكان بووە،دوكتۆر سپایزەریش لە كتێبی(قەومەكانی مابین نهرین) دا ئەمەپشت ڕاست دەكاتەوەو دەلێ(ئەم تیرەو هۆزانە كە بەكورد ناودەبرێن،لێك جیا دەبنەوە)وەك سولەیمانیەك لەگەل بادینیەك ئاسان لێك جیا دەكرێنەوە،كاسیەكانیش،لەنزیكەی(600)ی پێش میلاد داحكومەتی (كاردونیاش)یان دامەزراندوە،سەبارەت بەدەستەی دوەم كە مێدیەكانە،هەردو مێژوونووس(ڕۆنبس وپریستیدە)ئەلێن ئەو قەومە دراوسێیانە زۆر لەڕەگەزدا لەیەك نزیكن بەئاری ناویان دەبات ،دەلێت لەقەومەكانی هندۆ ئەوڕوپایین،كە لەدەوروبەری(2500)ی پێش میلاد لە ولاتەكانی ڕۆژهەلات وباشوری ڕۆژهەلاتی دەریای قەزوین ژیاون،بەزۆریبەكشتوكال و بەردین ومەڕومالات خەریك بوون،ئەمەو دەیان سەرچاوەی تر ،بۆنمونە (گەزنەفۆن)نوسەری یۆنانی لەپەرتوكی خۆی بەناوی (گەڕانەوە بۆ دەهەزار یۆنانی)ئاماژەی بەناو و هۆزی كوردیدا كردوە بەدرێژی كە لێرە دەرفەت نیە بەتەواوی باسی لێوە بكەم.هەروەها زۆرێك لەمێژونوسەكان ،كەدەستێكی بالایان هەیە لە نوسینەوەی مێژوو ،نەتەوەی كورد بە نەتەوەی مادەكان دادەنێن،هەروەك : (سون،سایس،حەسەن پیرنیا،لووشان)،
سەبارەت بەوەی كە كورد بناغەیە بۆ فارس یان فارس بناغەیە بۆكورد،سەرچاوەو بەلگەكان لەسەردەمێكی وادا ئەوەمان بۆ دەردەخەن ،ئەوە فارسەكانن كە بناغەیان دەگەڕێتەوە سەر زمانی كوردی،چونكە سەرەتا كە ئاریەكان لە شاخەكانی قەوقاس هاتن ئەو بەشەیان كە ڕوی كردە هیند،ئەویان بون بەهیندی،بەشەكانی تریش كە لەكێوەكانی زاگرۆس مانەوە بەژیانی كۆچەریەوە خەریك بوون،وردە وردە ڕویان كردە دەشتەكانی ئێران، وەك لۆلۆیەكان كاسیەكان مادەكان دەستیان كرد بە شار دروست كردن بوون بەشاری،ئینجا بەرە بەرە ڕەوڕەوەی مێژوو ڕەنگی ژیانی گۆڕین وقەومی فارسی لێ پێكهات كە ئەوانیش(پارس وهەخامەنیشی وساسانیەكان)بوون،لەلایەی تر ئەگەر سەرنج بدەین وەختێ مادەكان خاوەن دەوڵەتێكی بەدەسەلات بوون،پارسەكان بەتەواوی كەوتبونە ژێر چنگیان،بەلام دوای ئەوەی كە (هەخامەنیشەكان)هاتنە كایەوە،دەولەتی ماد ڕوكردە كزی،ئینجا بەرەبەرە مایەوەو خۆی پاراست،وە بەدەوری كێوەكانی زاگرۆسدا بلاوبونەوە تاوەكو گەیشتە سەر كوردی ئەمڕۆ،،دیسان ئەگەر سەیری لاپەڕەكانی مێژوو بكەین،وەك مامۆستا عەلائەدین دەفەرموێ( قەومەكانی یۆنان وڕۆمان و پارس)،هەموو دەم ناچاربوون لەبەر سەربزێوی دانیشتوانی ئەم كوردانە ڕوبكەنەدەشتەكانی باكور،چونكە بەقسەی مێژوو لوتی گەلێ لەقەومەكانی ڕۆژهەلاتیان شكاندووە)،یان گوتەكەی (گەزنەفۆن) لە كتێبەكەیدا كەناوم بردكە دەلێت(ئەوكاتەی كە لەئاشور گەڕامەوە تەرابزۆن توشی پەلاماری كۆردۆئینەكان بوم)،ئەم قسەیە ئەوە دەسەلمێنێ كەكورد لە ئاخری سەدەی پێنجەمدا ژیاوە،ئینجا من دەلێم ئەوانەی گومان دەبەن،ئاخۆ بەلگەیەكی لەمە بەهێزتریان دەوێت،ئینجا ئەگەر سەرنج بدەینە كتێبەكەی (دیاكۆنۆڤ)ناوی (مێژووی ماد)كە باسی وشەی كوتی یان گۆتی دەكات،لەهەزارەكانی سێهەم ودوهەمی پێش زاین خاوەنی زەویەكانی ورمێ وچەمی دیالە بون،كە ئەلێن مەبەستی پێ شارەكانی وەك(سەقزو سلێمانی وكمانشان وسەرپیل زەهاو هەورامانە)جگە لەوەش،یاخود گەر سەرنج بدەینە قسەكەی دوكتۆر (سپایرر)كە ئەلێ مێژوی كوردبۆ شەش هەزار سال بەر لەزاین ئەگەڕێنێتەوە،ئەلێ مێژوی هیچ نەتەوەیەك لەهی كورد كۆنتر نیە،لەلایەكی ترەوە ئاسەوارەكانی كورد ئەمە پشت ڕاستر دەكەنەوە ،وە مێژوی كۆنی كورد بەسەر فارس تەواو دەسەپێنن،وەك(گرێ ناڤۆكی)لەباكوری كوردستان بەمێژوی 12هەزار سال،یان (بێستان سور)11 هەزار سال،دێ چەرمۆ 9هەزار سال)كە دور لەمانە كەسانێك چیرۆكی لافاوی نوح و كەسانێ كەچونە سەر كێوی جودی،لەئەسلدا گۆتی بو.
سەرچاوەكان:
1- مێژووی ئەدەبی كوردی،عەلائەدینی سجادی،كەبەشی زۆری باسەكەم لەوەوە سەرچاوەی گرتوە.
2- مێژووی ماد،دیاكۆنۆڤ
3- نزهە القلوب، بەختیاری
4- كورد وەك نەتەوەیەكی ڕەسەن لەخۆرهەلاتی ناوەڕاست
5- كورۆلۆژی ،پێشڕەو عەبدولا
6- گەڕانەوە بۆ مێژووی دەهەزار یۆنانی،گەزنەفۆن

زۆرترین بینراو