ژینگە و پەروەردە و فێركردن

سیروان شێخ حاجی مزۆری

كارگێری رێكخراوی وار بۆپاراستنی ژینگە

بابەتی ژینگە لە وڵاتی پێشكەوتوودا بابەتێكی پەیوەستە بە پەروەردە و فێركردنەوە پێش هەموو شتێك، هەر لەبەر ئەمەشە ژینگە وەك بابەتێكی زیندوو لەباخچەی ساوایانەوە دەست پێ دەكات، سەرەتاكانی ژینگە و پێكهێنەرەكانی و ماددە پیسكارەكانی ژینگە و چۆنییەتی كۆنتڕۆڵكردنی پیسبوونی ژینگە، چارەسەركردن و چاككردنی ژینگە بایەخی تیۆری و پراكتیكی پێدەدرێت. دواتریش لەئاستەكانی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەییدا پلە بەپلە بابەتی ژینگە بەرەو ژورتر هەڵدەكشێ، بەشێوازی فراوانتر دەخوێنرێت، بۆیە دواتر بەشێوەی وردتر و وەك پسپۆڕێتی لەپەیمانگا وكۆلێژەكان دەخوێنرێت، لەئەنجامدا پرۆسەی پەروەردە و فێركردن و ناوەندەكانی خوێندن بەگشت قۆناغەكانیەوە ژمارەیەكی یەكجار زۆر فێرخواز و قوتابی و خوێندكار پێدەگەیەنن وتوێژێكی رۆشنبیر و فێركراو لەبارەی ژینگەوە كاردەكات بۆ رۆشنبیركردنی بەشێكی دیكەی كۆمەڵگە.
وڵاتانی پێشكەوتوو هەر لە سەرەتاوە پڕۆگرامی بابەتی ژینگەیان لە دووتوێی بابەتەكانی جوگرافیا و بایلۆژی و جیۆلۆجیدا چەسپاند و لە هەموو قۆناغەكانی خوێندندا ئاماژە دراوە بە بابەتی ژینگە و چۆنییەتی پاراستنی و بایەخی بابەتیان بە شێوەیەكی زانستی بۆ خوێندكاران شی دەكردەوە، تا كار گەیشتە ئەو ئاستەی بابەتی ژینگە كرایە پڕۆگرامێكی سەرەكی و لە قۆناغەكانی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەییدا دەخوێندرێت، ئەم بابەتە لەسەر ئاستی پەروەردەیی و ژینگەیی و تەنانەت سیاسیش بایەخێكی تایبەتیان پێدراوە و بە بەردەوامی پڕۆگرامەكان نوێ كراونەتەوە و بابەتی نوێتر و پڕبایەختریان بۆ زیاد كردووە.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتییش دام و دەزگاكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بە بەردەوام پاڵپشتی ماددی و زانستی گەلێك لە وەزارەتەكانی پەروەردەی وڵاتانیان كردووە تاوەكو مەسەلەكانی ژینگە و مەترسییەكانی بە شێوەیەكی زانستی بخەنە ڕوو هەروەها ئاڕاستەی خوێندكارانیش بە شێوەیەك بكرێت كە هەست بە گرنگی و بایەخی ژینگە بكرێت و بتوانرێت لە ئایندەدا نەوەیەكی بەرپرس و هەستیار بهێنێتە دی كە لە ماهییەتی ژینگە و پێكهاتەكانی تێبگەن و بتوانن كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لە لەناوچوون بپارێزن و ئاییندەی ئەستێرەی زەویش بە زیندوویی بهێڵنەوە و گرنتی مانەوەی مرۆڤ بدەن لە چوارچێوەی ژینگەیەكی لەباردا، چونكە ئەو گەل و هاوڵاتیانەی كە بە شێوەیەكی زانستی لە مەترسییەكانی ژینگە دەگەن، بە باشیش دەتوانن هەوڵ و كۆششی خۆیان بخەنەگەڕ لە پێناو پاراستنی ژینگەی وڵاتەكانیان و جیهان، چونگە كاریگەرییەكانی پەروەردەی ژینگەیی لە ئایندەدا لەسەر هەردوو ئاستی ڕەسمی و ڕێكخراوەیی ئاسەوارەكان بەجێ دەهێڵێت، بۆ نموونە لەسەر ئاستی ڕەسمی گۆشكردنی خوێندكاران و هاوڵاتیان دەبێتە مایەی هاتنەكایەی چەندین دامودەزگای ڕەسمی چاودێر و بەرپرس كە بە بەرپرس كە بە بەردەوامیی حوكومەت و هاوڵاتیان ئاگادار دەكاتەوە لە مەترسییەكانی پیسبوونی ژینگە و ڕێ دەگرێت لە هەموو ڕەفتارە دژ بە ژینگەییەكان، هەورەها پەروەردەی ژینگەی دروست دەبێتە مایەی دروستبوونی چەندین ڕێكخراوی ناحكومی چالاك لە بواری كۆمەڵگەی مەدەنیدا كە لە هەوڵی بەردەوامی چاودێری ژینگەدان، بە تایبەتی ئەو ڕەفتار و كارە بەدانەی كە دژ بە ژینگە ئەنجام دەدرێن.
سەبارەت بەهەرێمی كوردستانیش، وەزارەتی پەروەردە دەتوانێت لەڕێگەی هاریكاری و یاداشتنامەی لێكگەیشتنەوە لەگەڵ وەزارەتی ژینگەدا، رۆڵێكی باشتر بگێڕێت بۆ پێگەیاندنی فێرخوازی زیاتر لەناوەندەكانی خوێندندا، بەبایەخدان بەبابەتی ژینگە و پاراستنی ژینگە، بەتایبەتی لە هەرێمی كوردستاندا نزیكەی١٥٠ باخچەی ساوایان تا ئێستا هەن، بەپێی ئامارێكیش نزیكەی ١٠٠ باخچەی زیا تر پێویستە بكرێنەوە، ئەمە جگە لەنزیكەی زیاتر لەپێنج هەزار قوتابخانە بۆ قۆناغە جیاجیاكانی خوێندن، كە نزیكەی زیاتر لەیەك ملیۆن قوتابی تێیاندا دەخوێنن، لەبارەی باشتركردنیشدا كوردستان پێویستی بەیەك هەزار قوتابخانەی دیكە هەیە بۆ گشت ئاستەكانی خوێندن، لێرەوە ئەگەر بابەتی ژینگە بەپێی بەرنامەیەكی نەخشە بۆ كێشراو ئامادەبكرێت، ئەوا بەپێی كردەیەكی بیركاری ئاسان دەتوانین بڵێین كە زیاتر لەیەك ملیۆن قوتابی ساڵانە قۆناغ لەدوای قۆناغ و پۆل لە دوای پۆل باشتر لەبابەتی ژینگە پارێزی دەگەن، بەتەواوكردنی قۆناغەكانی خوێندنیش، ژمارەیەكی بەرچاوی دەرچووان لە قۆناغەكانی خوێندن دەتوانن كۆمەڵگە رۆشنبیر بكەن بە ژینگە و گرفتەكان و خستنەرووی پێشنیار و دۆزینەوەی رێگا بۆ چارەسەرە كردنی هۆكارەكانی ژینگە پیس كردن.
ئەوەی لێرەدا جێگەی خۆیەتی ئاماژەی پێبكرێت نەبوونی پڕۆگرامێكی خوێندنی سەربەخۆیە لە بواری (پەروەردەی ژینگەیی) لە هەرێمی كوردستاندا، بۆ نموونە پڕۆگرامەكانی خوێندن لە بوارەكانی وەك پەروەردەی هونەری و نیشتمانی و ئایینی هەیە و لە گشت ئاستەكانی سەرەتایی و ناوەندیی و ئامادەییدا دەخوێندرێت، بەڵام لە ماوەی دوای ڕاپەڕینەوە هەتا ئێستاشی لەگڵدا بێت زۆر بە جدی بیر لە بابەتی (پەروەردەی ژینگەیی) نەكراوەتەوە و لە بوراری پەروەردەدا ئەو بایەخە پێویستەیان پێنەداوە، بۆیە تێبینی ئەوە دەكرێت خوێندكار و هاوڵاتی كورد ڕۆشنبیرییەكی ژینگەیی زۆر لاوازە یاخود هەر نییە و ئەم كەلێنەش لە ژیانی تاكی كورددا بە زەقی ڕەنگی داوەتەوە، هەر لە دیزاینی خانووبەرە و جۆری جلوبەرگ و خۆراك و بەكارهێنانی ئوتومبێل و كەلوپەلەكاندا، نەشارەزایی لە بواری ڕۆشنبیری ژینگەییدا بووەتە مایەی دروستبوونی چەندین گرفت و كێشە لە نێو ماڵ و شوێنی كارەكانماندا و لەسەر ئاستی شارەكانیش بە كۆمەڵ خەریكە سیستەمی ژینگەیی ئاو و هەوا و خاكمان تێك دەچێت.
بۆیە پێویستە لیژنەیەكی پسپۆڕ لە بواری ژینگە پێك بهێنرێت بە مەبەستی دانانی پڕۆگرامێكی خوێندن لە بواری ژینگەدا بە ناونیشانی (پەروەردەی ژینگەیی) بۆ هەردوو قۆناغی سەرەتایی و ناوەندیی یان ئامادەیی وەكو پڕۆگرامێكی سەرەكی و هەوڵ بدرێت چەمكە سەرەكییەكانی ژینگە لە شێوەی ناساندنی ژینگە و جۆرەكانی و بایەخی ژینگەی سروشتی لە ژیانی مرۆڤدا و ئەو مەترسییانەی كە ژینگەی جیهان بە هۆی كارە نابەجێكانی مرۆڤەوە دووچاری بووەتەوە، هەروەها هەوڵ بدرێت ئاماژە بە ژینگەی كوردستان بدرێت ئەو مەترسییانەش دەستنیشان بكرێت كە ژینگەی كوردستان دووچاری بووەتەوە. هەروەها ئەم چالاكییانەش لە قوتابخانەكاندا پەیڕەو بكرێت:
١- ئەنجامدانی گەشتی ژینگەیی بۆ قوتابیان و ئاشناكردنیان بەشوێنە جیاجیاكان و بەستنەوەی گەشتەكە بەبابەتە خوێنراوەكان.
٢- ئەنجامدانی پێشبڕكێی ساڵانە لەنێوان قوتابخانەكاندا لەبارەی بابەتە ژینگەییەكانەوە، هەروەكو پێشبڕكێی وەرزشی و هونەری و ئەدەبی.
٣- كردنەوەی پێشانگای ساڵانەی ژینگەیی بۆ قوتابخانەكان.
٤- كردنەوەی چادرگە و خێوەتگەی ساڵانەی ژینگەیی.
٥- هاندانی دەستپێشخەری ژینگەیی لەلایەن قوتابیانەوە و كردنەوەی دەفتەری ژینگە بۆ قوتابیان و تۆماركردنی چالاكی مانگانەیان تێیدا.
هەروەها هەوڵ بدرێت لە كەناڵە زانستی و پەروەردەییەكانیشدا بەرنامەی زانستی و پەروەردەیی تایبەت تەرخان بكرێت بۆ پیشاندانی فلیم و بەرنامەی پەروەردەیی و ڕێنمایی سەبارەت بە ژینگە و لە دەرئەنجامدا فۆرمەلەی ئامانجە زانستییەكە بە شێوەیەكی پەروەردەیی بكرێت تاوەكو لە ئایندەدا نەوەیەك گۆش بكەین ڕێزی ژینگەیان لا بێت و وەكو بەهایەكی بەرز مامەڵەی لەگەڵدا بكەن و بتوانێت ئەوەیان لێبگەیەنین كە مانەوەی مرۆڤایەتی ئەستێرەی زەوی پەیوەستە بە پاراستنی ژینگە ..

 

زۆرترین بینراو