گەنج لە نێوان ئازادی و كویلەبوون دا

گەنج لە نێوان ئازادی و كویلەبوون دا

محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی: كویلەبوون قۆناغ بە قۆناغ و بە شێوازی جیا جیا، بەدرێژایی مێژوو لەگەڵ مرۆڤ گوزەری كردووە، گەرچی بەشی زۆری وڵاتانی پێشكەوتوو بۆ بنبڕكردنی ئەو دیاردەیە كاری زۆریان كردو بە دەییان رێكخراوی مرۆیییان دروست كرد، بەڵام نەتواندرا كویلەداری بە یەكجاری لە تەواوی جیهان كۆتایی پێ بهێندرێت.
دیارە كوردستان یش بەدەر نەبوو لەم دیاردەیەو ئێستاشی لەگەڵ دابێ لێرەو لەوێ مرۆڤگەلێك هەن هەستی بە كویلەكردنی مرۆڤیان لە هزر و بیریاندا قەڵەو كردووەو كار لەسەر بە كویلەكردنی مرۆڤ دەكەن، زاری كرمانجی لە بەدوا داچوونێكدا بۆچوونی چین و توێژەكانی كۆمەڵگەی وەرگرتووە، رۆژنامەنووس و چالاكوانی مەدەنی شنۆ عەبدوڵا پێنجوێنی، باس لە چەمكی خۆ بەكویلەكردن دەكات و دەڵێ"چەمكی كویلەبوون لە درووستبوونی مرۆڤایەتیەوە بوونی هەیە، تا ئەو ساتەی ژیان بەردەوام دەبێت، بە جیاوازی ئەو سەردەمەی مرۆڤ تێیدا دەژی گۆڕانكاری بەسەر دێت، واتە كویلەبوون بەویستوو حەزی كەسەكە دەبێت، یان بە زۆرەملێ ، وەك عەلی شەریعەتی دەڵێت (كۆیلە نوێیەكان خۆیان گەورەكانیان هەڵدربژێرن، بەڵام كۆیلە كۆنەكان گەورەكانیان هەڵیاندەبژێرن، لە كۆندا كۆیلەكان خاوەنی هیچ مافێك، هیچ ئازادییەكیان نەبوو، ئاغاكانیان مامەڵەی خراپ و كڕین و فرۆشتنیان پێوە دەكردن، دەیانچەوساندنەوە، لەساڵی 1810چوارەمین سەرۆكی ئەمریكا جیمس مادیسۆن بڕیاری دا كە نابێت كۆیلەكان جل و بەرگ لەبەر بكەن، هەر سەرپێچییەك بكەن سزا دەدرێن)، ئەمەش مانای ئەوەیە كە مرۆڤ لە پێناوی بەدەستهێنانی باری ئابووری و كۆمەڵایەتی ژیانی ناچاری دەكرد ببێتە كۆیلە، بەڕازیبوونی هەموو ئەوانەی بەرامبەری دەكرێت، لە ئیسلامیشدا كۆیلەبوون بوونی هەبووە، ئیمامی عومەر، بریاری دا كە كۆیلەكان خواردنیان وەك خاوەن كۆیلە بێت، شوێنی مانەوەو جلوبەرگیان وەك ئەوان بێت، تائەوەی كە كۆیلە بوون ئازادی پێ بدرێت یان نەمینێت".
ئەو رۆژنامەنووسە پێشی وایە لە جیهانی ئێستادا جۆری خۆ بەكۆیلەكردن گۆڕاوەو گووتیشی" لەسەردەمی پێشكەوتنی مرۆڤایەتیدا كویلەبوون گۆڕا بەوەی كە خاوەن بڕوانامەكان و رۆشنبیرەكان بەویستی خۆیان و بە مۆدێرنەكردن خاوەنی خۆیان هەڵبژێرن، وەك ئەوەی كە ئێستا دەیبینین، تا رادەیەك ئازادی پێدەدرێت، بەڵام لە بازنەیەك دەرچوو سزا دەدرێت، لەسەر كۆمێنتێك، لەسەر لایكێك، ئەمەش ئەو كارەساتەیە كە دەوترێت مرۆڤ شانازی بەكۆیلە بوونی خۆی بكات، میشێل فۆگۆ دەڵێت"هیچ دیكتاتۆرێك بەزۆر نابێت بە دیكتاتۆر تاوەكو دڵنیا نەبێت لە گەمژەیی گەلەكەی، بۆیە كویلەبوون هیچ بەهایەك بۆ مرۆڤ ناهێڵێتەوە، چونكە ویستی خۆی بەرجەستەناكات، كە مرۆڤیش ئازاد نەبوو بەهای ژیان نازانێت".
كوردستان ئەسعەد، چالاكوانی بواری ئافرەتان دەڵێت"زۆرن ئەوكەسانەی بەدرێژای مێژوو وەك كۆیلە مامەڵەیان لەگەڵ كراوە، بەهۆی ئەو داب و نەریتانەی لە كۆمەڵگە جیاجیاكان بوونیان هەبووە، ئەوەی ئێمە مەبەستمانە لەسەدەی بیست و یەكدا لەنێو ئەو هەموو پێشكەوتنە و تەكنەلۆژیاییەدا، زۆرن ئەو كەسانەی بەبێ بیركردنەوەی پەیوەستن بەهەموو بەها حزبی و خێڵ و عەشیرەت و مەزهەب كۆیلەن و دەیانەوێت هەر بەكۆیلەی بمیێنەوە، كۆیلەبوون لەم سەردەمەدا زیاتر بەوانە دەووتریێت كە بۆ بەرژەوەندی خۆیان حەز بەكویلەی دەكەن، دەبێت ئەو كەسانەی حەزیان بەكویلەبوونە و ئەو كەسانەشی مامەڵەی كویلەیان لەگەڵ دەكرێت جیا بكەینەوە".
فواد سەعید ی پارێزەر بە وتەیەكی هێگڵ دەست بە قسەكانی دەكات (كویلە ئەو كەسەیە وەك ئاژەڵ گرنگی بە مانەوەی خۆی دەدات، نایەوێ دان بە بوونی خۆیدا بنێت)، ئەو پارێزەرە لەبارەی ئەو وتەیەوە روونكردنەوەی زیاتر دەدات و دەڵێ‌"مەبەستی هیگڵ لێرەدا ئەوەیە، كویلە ئیرادەو توانای ئەوەی نییە بوونی خۆی بسەلمێنێت، هەروەكو ئاژەڵ، تەنها خەمی ئەوان خواردن و غەریزەیە، كۆیلەكان بیركردنەوەیان بۆ بوون و ژیان نییە، كە لەرابردوو چیكراوەو دەكرێت، هەمان ئەخلاق دووبارە دەكەنەوە بێ ئەوەی گوێ لەخواستی خۆیان بگرن، هەمیشە بە ژێر دەستەی دەمێننەوە، كویلە ئەوەیە تەسلیمی ئەو واقیعە دواكەوتوو و دژ بە ژیان و دژ بە ئازادییە بێت"،
فواد ئەوەشی گووت"مرۆڤ بەدەست خۆیەتی ببێت بە خۆی و بەرپرسیاری ئامانجی خۆی بێت، راستە لەكۆمەڵگەیەكی دواكەوتوو و نەریتخواز ئەم ئامانجە ئاسان نایتە بوون، قوربانی دەوێ تا ببێت بە مرۆڤێكی رەسەن، مەبەست لە مرۆڤی رەسەن ئەوەیە كە لە نەریتی باو یاخی دەبێت، تا بوونی خۆی بسەلمێنێت، گەورەی مرۆڤی رەسەنیش لەوە دایە، قەبوولی ئەو قوربانییە دەكات تا ئامانجەكانی خۆی بپێكێت"،
زیاتر دەڵێ‌"لە كۆمەڵگەی ئێمەدا كە ئەخلاقی باو و كۆیلەكان لە دڵ و دەروونمان ڕەگو ریشەیان داكوتاوەو چەندان ساڵە بە باڵایاندا هەڵدەدەین، هەر بۆیەش مرۆڤی رەسەن كەمینەن، كویلەكان زۆرینەی خەڵك پێك دێنن، مرۆڤ بۆ ئەوەی خۆی بدۆزێتەوەو بوونی خۆی بسەلمێنێت، پێویستی بە فەزای ئازاد هەیە، كۆیلە لەناو ناخی خۆی هەرگیز هەست بە ئارامی و كامەرانیەكی تەواو ناكا لەناو كۆمەڵگە، چونكە بەرۆلێك هەستاوە كە دوورە لە كەسایەتی خۆی، ئەمەش بەهۆی لاوازی و ترسنۆكی و خۆ دزینەوەیە لە راستیەكان، بۆ نەهێشتنی دیاردەیی بە كۆیلەبوون، پێویستە دژی ئەم نەریت و خێلیە بوەستینەوەو، فەزایەكی ئازاد بۆ خۆمان بخولقێنین، تاكوو بتوانین بوونی خۆمان تێدا بەرجەستە بكەین".
رۆژنامەنوس ئاشتی وەتمان، لە دەستپێكی قسەكانی ئەڵێت"لە دێرینەوە تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، كویلایەتی هەر هەبووەو هەر دەشمێنێت چونكە زۆربەی خەڵكی بە پەسەندو شەرەف بوونی خۆیانی دەزانن, كاتێ كۆیلایەتی بۆ كەسانێك دەكەن و هەروەها زیاتریش لەپێناو بەدیهێنانی ئامانج و مەرامی ژیانی خۆیان، لەجێی ئەوەی لەسەر پێی خۆیان بوەستن و بتوانن وەك خودی خۆیان ژیان بكەن، دێن دەبن بەكۆیلەی كەسانی پارەدار و پلە باڵاو دەرەبەگەكان و لەخودی خۆیان دەردەچن و وەك خۆیان ناژین ئەوەش جێگای داخە"،
ئاشتی ئەوەشی گووت"ئەو كەسانە كە دەیانەوێت بەبێ زەحمەت ئەو دەستكەوتانە بەدەست بهێنن كە مەبەستیانە، ئەو كەسانەن كە هەمیشە حەزیان لەنزیكی و ژێر دەستەیی دەوڵەمەندو بەرپرسەكانە كە مەرامی ژیانیان ئاسانتر بەدی بهێنن، ئەوە خودی كەسەكان خۆیانن كە كویلایەتی قبوڵ دەكەن بۆ بەرژەوەندی خۆیان".

زۆرترین بینراو