گەندەڵی لە كوردستان بووەتە كلتوور و چۆن رێگری لێ دەكرێت ؟

گەندەڵی لە كوردستان بووەتە كلتوور و چۆن رێگری لێ دەكرێت ؟

 

بڕیاردەری لیژنەی دارایی و ئابووری پەرلەمانی كوردستان: پێویستە ئەم كەلتوورە بنبڕ بكرێت و نەمێنێت

موڕشید برادۆستی – سۆران: ماوەی چەندین ساڵە بە شێوەی جۆرا و جۆر گەندەڵی لە كوردستان سەری هەڵداوە و بەپێی تێپەڕ بوونی كاتیش قەبارەی گەندەڵی لە بوارە جیا جیاكاندا زیادی كردووە و روو چووەتە نێو كۆمەڵگە، ئەمەش وێڕای زیانی زۆر بۆ داهاتی گشتی وڵات، ئینتمای خەلك بۆ حكومەت و حوكمڕانی كەم كردۆتەوە و لە هەمان كاتیش، خەڵك گەندەڵی بە یەكێك لە كێشە گەورەو مەترسیدارەكانی كوردستان دەزانن و پێیان وایە لە زۆر جومگە بڵاوبۆتەوە لە هاووڵاتی ئاسایی تا دەگاتە بەرپرسی باڵا.
گەندەلی‌ واتە دەرچونی‌ شت لە بازنەی‌ خۆیی‌ و لادانی‌ لە رێگەی‌ راست و دروست جا دەرچون و لادانەكە كەم بێت یان زۆر، گەندەڵی‌ واتە دژی‌ چاكسازی‌ و پاكسازی‌ یان بەڕێوەبردنێكی‌ سەقەت و خراپ، وە گەندەڵی‌ لە خراپ بە كارهێنانی‌ پلە و پایەكی‌ گشتی‌ بۆ سودێكی‌ تایبەتی‌ ئەمانە و چەندین شێوە لە چوارچێوەی گەندەڵی خۆی دەبینێتەوە.
جێگەی باسە، گەندەڵی‌ لە هەمو دونیادا بوونی هەیەو نكۆڵی‌ لێ ناكرێ‌، بەڵام لە هەندێك شوێن زیاترەو دیارترە لە هەندێك شوێن و وڵات كەمترە وە هەروەها دەبێ‌ بشزانین كە گەندەڵی‌ بەیەكجاری‌ بنبڕ ناكرێ‌ وەلێ‌ نابی‌ لەبەرامبەری‌ دەستەو سان بین و پشتی‌ بكەینەوە لەبەرهەڵستی‌ كردنی‌ ئینجا لەبارەی‌ ئەو فاكتەرانەی‌ كە بونەتە هۆی‌ ئەو بەربڵاَوەییەی‌ گەندەڵی‌ زۆرن.
بایەخدان بە بابەتی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی یەكێكە لە گرنگترین سیما جیاكەرەوەكانی سیستەمی وڵاتان لە سەردەمی ئێستاماندا، بۆیە دەبینین لەسەر هەردوو ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتی پرسی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بە هەستیارترین پرس دادەنرێت لە سیستەمی یاسایی وڵاتان. لە ئاستی نیشتمانیدا، وڵاتانی جیهان پێداچوونەوەیەكی تەواویان بۆ دامەزراوەكانی خۆیان كردووە بە مەبەستی پێكهێنانی چوارچێوەیەكی یاسایی پتەو بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی. لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، دەیان ڕێككەوتننامەی نێودەوڵەتی واژۆكراوە كە ئەم پرسە بە پرسێكی نێودەوڵەتی دەناسێت و میكانیزمی یاسایی دیاری دەكات بۆ هاریكاری نێودەوڵەتی بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی.زاری كرمانجی لە راپۆرتێكیدا، بۆچوونی چین و توێژەكانی كوردستانی لە بارەی رێژەی گەندەڵی لە كوردستان و چۆنیەتی رێگری كردن و بنبڕ كردنی گەندەڵی دەخاتەڕوو.
د. نەهرۆ زاگرۆس مامۆستای زانكۆی سۆران بە زاری كرمانجی گووت" گەندەڵی پاشخان و ڕابردوویەكی دوور و قووڵی هەیە لە مێژووی مرۆڤایەتییدا. لە سەد ساڵەی ڕابردوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، گەندەڵی لە پەرەسەندندا بووە. كوردستان لە ژێر فەرمانڕەوایی دەسەڵاتاكانی ڕابردوو لە عێراقدا، چەندین شێواز و جۆری گەندەڵی بینیووە. لە كاتی نەمانی سەروەری یاسا و لێپێچینەوە و بەدواداچوون لە كردار و ئاكاری خراپی مرۆڤ، گەندەڵی لە هەموو كاتەكاندا زیاتر و خێراتر بڵاو دەبێتەوە. لە ناجێگیری حوكمڕانی و دەسەڵاتی یاسایی، بەهەدەردانی سامانی وڵات و تەخشان و پەخشانكردن بە داهات و ژێرخانی ئابووری پەرە دەستێنێت. كەڵەكەبوونی ئەمانە، گەندەڵی دەكات بە كلتوور و بە ئاسانی بڵاو دەبێتەوە.
د. نەهرۆ، روونی دەكاتەوە" لە چوارچێوەی عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەرێمی كوردستان كەمتر گەندەڵی تێدایە، بۆیە بنبڕكردنی ئاسانترە. پێم وایە یاسای چاكسازی دەتوانێت ڕێگر بێت لە بەردەم بڵاوبوونەوەی گەندەڵی. ئەوەی گرنگیشە، بە پاڵپشتی یاسا و ماددەی یاسایی، گەندەڵكاران لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بكرێت. لە هەمان كاتدا، هەموومان هاوڕاین لەسەر ئەوەی گەندەڵی، وەكو دیاردە، ڕەگ و ڕیشەی خۆی بە چڕی داكوتیووە. بۆیە، كات و ساتێكی زۆری دەوێت تا بە فراوانی و بە ڕێژەیەكی بەرچاو گەندەڵی نەمێنێت. یاسای چاكسازی سەرەتایەكی زۆر باشە بۆ نەك هەر مامەڵەكردن لەگەڵ دیاردەی گەندەڵی، بەڵكو بۆ بنبڕكردنی گەندەڵیش لە ئێستا و داهاتوودا.
شوان بەرزنجی رۆژنامەنووسی ئابووری لە كوردستان بە زاری كرمانجی گووت" یەكێك لە كێشە گەورەو مەترسیدارەكانی كوردستان پرسی گەندەڵییە، گەندەڵی لە زۆر جومگە بڵاوبۆتەوە، لە هاووڵاتی ئاسایی تا دەگاتە بەرپرسی باڵا. كەسی گەندەڵ لە فەرمانبەرێكی بندیوار و هاووڵاتییەكی كارەبا و ئاودز و زەوی داگیركەر بگرە تا بەرپرسێكی دەستڕۆیشتوو كە گوێ بە یاسا و ڕێنماییەكان نادات بۆ خۆدەوڵەمەند كردن هەموویان پێیان دەگوترێ گەندەڵ".
زیاتر گووتی" چارەسەری گەندەڵی بێگومان چاكسازی راستەقینە و پیادەكردنی بنەمای سزاو پاداشتە. ئەوەی حكوومەت دەستی داوەتێ كارێكە بەو ئاڕاستەیە دەبێ هەموولایەك پشتیوانی بن و چاوەڕوانی ئەنجامەكانی بكەن. گەندەڵی زۆر تەشنەی كردووە و بۆتە كلتوورێكی ترسناك، بەڵام هیچ ڕێگایەكمان لەبەردەم نییە جگە لە چاكسازی ڕاستەقینە، چاكسازییەك بۆ هەموولایەك بێت نەك تەنها بۆ هەژار و پاراستنی خاوەن هێزبێت !".
بەرزنجی، گووتیشی" دەبێ سەیری ئەنجامەكانی یاسایی چاكسازی بكەین، بەڵام كاتی دەوێ و زەحمەت و هەوڵی زۆری دەوێ، بەڵام مادام چاكسازی لە قسەوە بووە پڕۆژە و دواتر یاساو و داواجار ڕێكار و ڕێنمایی، شتێكی باشە و دەبێ چاوەڕوانی كرداری حەقیقی و ئەنجامی تەواو بكەین".
محیەدین بادلی چاودێری سیاسی بە زاری كرمانجی گووت" گەندەڵی دیارەیەكی نەخوازراو و بێزاوی نێو كۆمەڵگە و حكومەت و ڕێكخراوەكانە، كە هەندێ لە مرۆڤەكان ئەنجامی ئەدەن، ئەو دیاردە گەندەڵیەش زۆربەی وڵاانی جیهانی گرتۆتەوە، زیاتر لە وڵاتانی دواكەوتو و تازەپێگەیشتوو چەكەرە دەكات و ڕەگەكانی دادەكوتێت.
لە بارەی هەرێمی كوردستان، ئەو چاودێرەی سیاسی دەڵێ" لە كوردستانیشدا، كەسانێك بەهۆی ناسەقامگیری و ئاڵۆزی دۆخی سیاسی هەرێم، لە ساڵانی رابردوو دا، دۆخەكەیان قۆستۆتەوەو خۆیان خزاندۆتە نێو سێكتەر و جومگەكانی ئیداری و سیاسی و سەربازی حكومەت و حزبەكان، پایەو پۆستەكانتان بەكارهێناوە بۆ خۆ دەوڵەمەندكردن و قوتدانی داهاتی گشتی، وەكو داگیركردنی زەوی و زارو بەشینەوەی پلەوپایە بە دۆست و خزمەكانیان، یاخود دامەزراندنی چەندان كەسی ناشایستەو بندیوار، ئەوەش دەبێتە هۆی دوورخستنەوەو بێبەشبوونی مرۆڤە ماندوو شایستەكان، هەروەها بەهەدەردانی پارەیەكی زۆرو زەبەلاح كە بە قورسی لەسەر لایەنی ئابووری و دارای حكومەت دەكەوێت".
بادلی، گووتیشی" دەبێ ئەوە بزانین لە ماوەی ئەو هەموو ساڵانەی ڕابردوودا، گەندەڵی و نادادپەروەری لە حالەتەوە بازی داوەو بووە بە دیاردە، بەشێكیش لە كارەكتەرەكانی شانۆی گەندەڵی، پاشماوەی ڕژێمی بەعس و ساڵانی پێش ڕاپەڕینن، بۆیە چارەسەرو بنبڕكردن و قوتالبوون لە تۆزی گەندەڵی و گەندەڵكاران هەروا ئاسان نیەو بە حزبێك یاخود بە درووشمی تێكدەرانەی بێكرداری ئۆپۆزسیۆن و كەسانێك ناكرێت، كە مەبەستیان ئاڵۆزكردن و قوڵتركردنەوەی برینەكانە نەك چارەسەر، دەبێت لەسەر ئاستی حكومەت و بەهاوكاری جەماوەرو تێكڕای حزبەكان، كۆكبن لەسەر لەسەر ئەو پرۆسە چاكسازیەی كە سەرۆكی حكومەت گەڵاڵەی كردووە و خستوویەتیە پێشینەی ئەجێندای كابینە وەزاریەكەی بە تەواوی بچێتە واری جێبەجێ كردن، دواجاریش رێگری دەبێت لە بڵاو بوونەوە گەندەڵی و بنبڕ كردنی ".
تارا شوان شارەزای ئابووری لە كوردستان بە زاری كرمانجی گووت" بە شێوەیەكی گشتی كێشەی گەندەڵی لە هەموو جیهان بوونی هەیە و وڵاتە پێشكەوتووەكانیش لێی بێبەش نین، بەڵام لە وڵاتێك بۆ وڵاتێك رێژەی گۆڕانكاری بەسەردا دێت و هیچ وڵاتێكیش نەی توانیووە بە شێوەی تەواو گەندەڵی بنبڕبكات و نەیهێڵێت، كوردستان تا ئێستا بەشێكە لە عێراق، سیستەمێكی ئابووری و دارایی و چاودێری بەهێزی نەبووە تا بتوانێ بە تەواوی بەكاری بێنێت و خۆی دوور بخات لە گەندەڵی ".
زیاتر گووتی" مێژووی گەندەڵی لە حوكومڕانی كوردستان بۆ دووای شەڕی ناوخۆ دەگەڕێتەوە، كە لە نێوان هەر دوو حزبی سەرەكی كوردستان سەری هەڵدا و هەردوولا خەلكیان بۆ لای خۆ رادەكێشا و دامەزراندنی هەڕەمەكییان لە نێو سێكتەرەكانی حكومەت دەست پێكرد تا دەنگیان زیاد بكات ئەم دامەزراندنەش بێ گوێدان بە بڕوانامە و شیاوی و لێهاتووی كەسەكان بوو بۆیە فەرمانبەری بندیوار پەیدا بوو، هەروەها لە كاتی رووخانی رژێمی بەعسیش بەهەمان شێوە گەندەڵی زۆر لە كوردستان سەری هەڵدا ".
تارا، ئاماژەشی بەوەدا" لە دووای ساڵی 2003، ئیدارەیەكی توند نەبووە تا بتوانێ رێگری لە بلاوبوونەوەی گەندەڵی بكات و یاسایی رووبەڕوو بوونەوەی گەندەڵی جێبەجێ بكات، دووای كەوتنی رژێم ئەو دەسەڵاتانەی درووست بوون بەشێوەی پشكی حزبەكان بووە نەك لەسەر كەسانی ئەكادیمی و بڕوانامەی بەرز و خاوەن ئەزموو بتوانن سیسەتەم بەباشی بەڕێوەببەن و دڵسۆی خەلك بن، ئەمەش وادەكات گەندەڵی زیاتر بێت، بەداخەوە تا ئێستا كەس لەسەر گەندەڵی لە عێراق و كوردستان سزا نەدراوە و رووبەڕووی دادگا و وەرگرتنی سزا نەبۆتەوە ".
ئاماژەشی بەوەدا" ناكرێ ئەوانەی پلە باڵاكانن خۆشترین ژیانیان هەبێ و زۆرترین سوود لە حكومەت ببینن، لەبەرامبەریشدا هەندێ فەرمانبەران دیناری نەبێت و موچەكەی بەشی مانگێكی ژیانی نەكات، ئەمەش دەچێتە چوار چێوەی گەندەڵی، بۆیە بە شێوەیەكی گشتی گەندەڵی بەم قۆناغانە دەتوانرێت رێگری لە بڵاو بوونەوەی بكرێت، نەهێشتنی بندیوار، خەلكی پێویست و بە سوود دابمەزرێندرێت، دەستێوەردانی حزبەكان لە كار و باری حكومەت دوور بخرێتەوە، بڕیار و كرداری حكومەت رەنگ بداتەوە لە هەموو جومگەكان و چاودێری چڕیان بكرێت".
دیار برادۆستی گەنجێكی دانیشتووی سنووری سۆرانە بە زاری كرمانجی گووت" گەندەڵی كۆكردنەوەی سەروەت و سامانە بە شێوەیەكی ناشەرعی و نایاسایی كە تاكێك لە تاكەكانی كۆمەڵگە یان گڕووپێك یا كۆمپانیایەك یان دامودەزگایەكی حكومی یان ناحكومی، پێی هەڵدەستێت و ئەنجامی دەدات، لە پێناو دەستكەوت و بەرژەوەندی شەخسی لەسەر حسابی بەرژەوەندی گشتی و بەرژەوەندی ئەوانی دیكە، كەواتە گەندەڵی بریتییە لە پێشێلكردنی یاساو لادانە لە نەریت و عورفی كۆمەڵگە. هۆكارەكانی گەندەڵی زۆرن وەك، هۆكاری كارگێری، لاوازی دەسەڵاتی ئیداری لەهەمبەر وەستانەوە دژی گەندەڵی و بڕیاری بوێرانە، هەروەها ونبوونی ئەرك و مافەگشتی و تایبەتیەكان لەناو كۆمەڵگەدا".
زیاتر گووتی" بەهۆی نەبوونی چاودێری دارایی ورد، زۆرێك لەكۆمەڵگاكان توشی گەندەڵی دەبن بەتایبەت لەسیستەمی باج، هەروەها هۆكارە كۆمەڵایەتیەكان لە ژینگەیەكەوە بۆ ژینگەیەكی تر و لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی تر دەگۆڕێت، بەگشتی دەتوانی بلێین( خزم خزمێنەو ڕەشووە و بەرتیل و گرینگی نەدان بەكات ....هتد) هۆكاری دیكەش هەیە ئەویش پەروەردەییە، لاوازی هەریەك لەلایەنی معنی و معریفی پەیوەست بە پەروەردە و خوێندنی باڵاوە دەبێتە هۆی بڵاو بونەوەی گەندەڵی ئەمانە و چەندین هۆكاری دیكە".
دیار برادۆستی شارەزای ئابووریشە، كۆمەڵێك رێگە چارە بۆ دەرباز بوون لە گەندەڵی دەخاتەڕوو و دەڵێ" پێویستە یاساو ڕێنمایە كارپێكراوەكان هەمواربكرێنەوە كە ڕێخۆشكەرن بۆ دروستبوونی گەندەڵی و مڕونەیان تێدایە، ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و پەیوەست بەدژەگەندەڵی و نیشتمان دۆستیە كاربكەن بۆ بڵاوكردنەوەی هۆشیاری دژ بەگەندەڵی و ڕاهێنانی تاك و پەروەردەكردنیان بە نیشتمانەوە. هەروەها دیاری كردنی سزا و پاداشت، بۆ تاكیك كە گەندەڵی دەكا و تاكیكیش كە دەستپاكە لەئەركەكەی. دروستكردنی دەرفەتی كار، چونكە هۆكاری هەر لادانیكی كۆمەڵایەتی بێ كاریە، لە بواری پەروەردەو ئاینیەوە یەكگرتنی هەردوو خیتابی ئاینی و پەروەردەی كە كاریگەری زۆری هەیە لەسەر كۆمەلگادا لەدژی گەندەڵی، ڕاگەیاندن جگە لەوەی هۆكاری گەیاندنی زانیاریە، رۆڵ دەبینیت لە رەنگڕێژكردنی ژیانی تاكەكانی كۆمەلگە و كاریگەرە لەسەر ئاراستەكردنیان دژی گەندەڵی".
لای خۆشیەوە، محەمەد سەعدەدین بڕیاردەری لیژنەی دارایی و كار و باری ئابووری لە پەرلەمانی كوردستان بە زاری كرمانجی راگەیاند" لە هەرێمی كوردستان دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن باسی گەندەڵی دەكەن، لە هەموو بوارەكان تا رادەیەك گەندەڵی بوونی هەیە و هەستی پێدەكرێت، بەڵام دیار ترینییان خاڵە گوومرگی و خاڵە سنووریەكان و كۆمپانیاكانە ئەوانەی حكومەت دایان دەمەزرێنێت و شێوازی كاركردنییان دەچێتە چوار چێوەی گەندەڵی، هەروەها لە زۆربەی زۆری وەزارەتەكانی حكومەتیش گەندەڵی بوونی هەیە و ئاگاداراین ئەمەش وەزارەت بە وەزارەت گۆڕانكاری بەسەر دادێت و رێژەی گەندەڵییان جیاوازە، لە لیژنەی خۆمان راپۆڕتمان ئاڕاستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان كردووە تا لە رێگەی پەرلەمانەوە بە نووسراوی فەرمی حكومەت ئاگادار بكاتەوە".
بڕیاردەری لیژنەی دارایی، ئاماژەشی بەوەدا" پێویستە لەسەر حكومەت بە بڕیار و رێنمایی و هەندێ رێكاری پێویست گەندەڵی بنبڕبكات، ئاراِستە كردنی جەماوەر بۆ ئەوەی گەندەڵی نەبێتە كلتوور، جێبەجێ كردنی شایستە بوون لە هەبوو بوارەكان، واتە جگە چوار چێوەی یاسایایی چاكسازی، گەندەڵی بنبڕ بكرێت، حكومەت و هاووڵاتییان و فەرمانبەرانیش پێویستە هەما هەنگی یەكتر بكەن لە قۆناغی داهاتوو تا ئەم كەلتوورە بنبڕ بكرێت و بوونی نەمێنێت، كە لەهەندێ بووار گەندەڵی بە داخەوە بووەتە كەلتوور، ئەمەش بە جێبەجێ كردنی یاسایی چاكسازی و رێنمایەكانی حكومەت و هاوكاری و پاڵپشتی حیزبە سیاسیەكان بنبڕ دەبێت و چارەسەر دەبێت".
محەمەد سەعدەدین، دووپاتی كردەوە" هەنگاوی یەكەم بۆ رێگری كردن لە گەندەڵی و بنبڕكردنی، جێبەجێ كردنی یاسایی چاكسازییە، خۆشبەختانە یاساكە لە پڕۆژە بووە یاسا و خەریكە بە تەواوی جێبەجێ دەكرێت، جێبەجێ كردنی یاساكە دەبێتە دەستپێكێك بۆ رێگری كردن لە بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و دواجار نەهێشتنی، هەروەها دەستەبەر كردنی مافی یەكسانی بۆ هاووڵاتییان و چین و توێژەكان بە تایبەت فەرمانبەرانی وڵات".
گووتیشی" یاسایی چاكسازی و هەندێ بڕیار و رێنمای حكومەت كاریگەری سەرەكی دەبێت لەسەر نەهێشتنی گەندەڵی لە وەزارەتەكان، لە پێشینەی كارەكانی كابینەی نۆیەمدا ئەنجامدانی چاكسازی و بنبڕكردنی كۆتای هێنان بە بابەتی گەندەڵی بوو، بۆیە گەشبینم رێگری لە زیاتری گەندەڵی دەكرێت و هەوڵی بنبڕكردنیشی دەدرێت".

 

زۆرترین بینراو