یاسایی چاكسازی گەڕانەوەی شكۆ بۆ حكوومەت و دادپەروەری بۆ كۆمەڵگە

یاسایی چاكسازی گەڕانەوەی شكۆ بۆ حكوومەت و دادپەروەری بۆ كۆمەڵگە

محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی: پرسی چاكسازیی كارنامەی سەرەكی كابینەی نۆیەمی حكوومەتی كوردستانە و هاووڵاتیان چاوەڕوانی ئەوەن هەرچی زووە یاسایی چاكسازی جێبەجێ بكرێت، زاری كرمانجی بۆچوونی بەشێك لە چین و توێژە جیاوازەكانی وەرگرتوە و پرسیاری ئەوەی ئاراستەكردوون ئایا یاسایی چاكسازی وەك خۆی جێبەجێ دەكرێت؟ هەرەیەكە و بەشێوازی جیا قسەی خۆیان خستۆتە ڕوو.
ژاڵە عێزەدین، چالاكوانی بواری ژنان لە دەستپێكی قسەكانی دەڵێت"وای نابینم یاساكە وەك خۆی بەدادپەروەری جێبەجێ بكرێت، بەڵام هێشتاش لە گەڵ بوونی یاسایی چاكسازیم چونكە چاكسازی رووحی نوێبوونەوەی وڵاتە، ئەگەر هەرچەند بچوكیش بێت هێشتا نرخاندنی پێویستە لەسەخترین كاتەكان چاكسازی ئەبێتە هیوایەك بۆ مانەوە مانەوەی خۆڕاگرانە لە چاوەڕوانی چاكسازی و لەكردنی خودی كارەكە، ئەوەندەی چاكسازی گڵێكی وشك بوو شێدار ئەكاتەوە لەبستێك ئەرزی نیشتیمان هیچ شتێكی تر بەدەر لە ئەو هێزی ئەوەی نیە خۆی بدات لەكەنارە پڕ لێخنەكانی گەندەڵی، ئەو رۆڵەی چاكسازی لەرێكخستنەوەی وڵات و بەهێزكردنی لایەنی سیاسی و رامیاری و ئابووری ئەبینێت هیچ مەبدەیەك پیرۆزتر ناكات لەخۆی بۆیە چاكسازی بەهێزترین رەگە كە وڵات وەك دارێكی بەهێز و بەرز نیشان دەدات، چاكسازی بارێكی گرانە چۆن هەموو كەسێك ناكرێت ببێی بەبڕیاردرە بەهامن شێوەش هەموو كەسێك ئەو توانایەی نیە خۆی بداتە ژێر ئەو بارە قورسە ئەو كەسەی كە بڕیار ئەدات پێویستە بڕیارەكەی هەڵقولاوی ئیرادەی وڵات دۆستی و بەرەو پێشچوونی نیشتیمان بێت، ئاخۆ ئەوەی لەناو چاكسازی ئەمێنێتەوە جگە لەمێژوو چ شتێكی ترە كە ئەبێتە پایێكی سەنگین لەو ژیانەی كە ئامانج كۆتای بەهەموو نەهامەتیەكان و سەختیەكان دێنێت ئەگەر ئامانج لە چاكسازی كورتخایەن بێت، رۆژگاری وڵات جگە لەنادادی زیاتر خۆرێكی تر بەخۆوە نابینێت وڵات هەرچەندە سیستەماتیك بێت هێشتا چاكسازی پێویستە، لەبەر ئەوەی هەمیشە باشتر لەباش هۆكارە بۆدۆزینەوەی باشترین، بەڵام ئەوەی دەیبن لە باش بۆ خراپ دەڕوات بۆیە لاوازەكان هێندە لەبیركردنەوەی چاكسازی ئەترسن لەكردنی خودی چاكسازی ناترسن بۆیە لەچەند ساڵێك جارێك هەواڵی چاكسازی ئەدرێت لەپەردەی ماندووی بیستنمان تا ئەو رادەییە سەرزارەكی ئەلێین چاكسازی لێرەدا شتێكی ئەستەمە ‌ئەگەر هەركەسێك ئەیەوێت چاكساز بێ ئەبێت خۆت هەڵگری پەیامەكەی بێت، ئەگەر ئەو پەیامە ملی دۆستانیشت كەچ بكات نابێت نابە دڵانە‌ هەنگاو بۆ چاكسازی بنێی ئەبێت ئینتیمای نیشتیمانی هەبێت دەستی حزب لە حوكمەت داببڕێنێت.
سازگار ئەحمەد، رۆژنامەنووس لە شاری سلێمانی لەسەر هەمان پرس رایگەیاند" لەڕاسیتدا پەسندكردنی یاسای چاكسازیی لە پەرلەمانی كوردستان گرنگبوو، ئەمە مانای ئەوەیە سەرەتاكانی دەستكردن بە پڕۆسەی چاكسازیی سیفەتێكی یاسایی وەرگرتووە و پێویستی بەوەیە هەنگاوی كرداریی بۆ بنرێت، جێبەجێكردنی یاسای چاكسازیی بەتەواوەتی كارێكی گرنگە، بەڵام قورسە و پێویستی بەهەوڵی هەموو لایەك هەیە، رەنگە هەندێك لایەن ئەنجامدانی چاكسازیی لە بەرژەوەندییان نەبێت، بۆیە ئامادە نابن هاوكاریی حكومەتی هەرێم بكەن بۆ جێبەجێكردنی، لەگەڵ ئەوەشدا راستییەك هەیە نابێ خۆمانی لێ ببوێرین ئەویش ئەوەیە چاكسازیی بەیەك رۆژ و یەك قۆناغ ناكرێت، بەڵكو پڕۆسەیەكی دوورودرێژە و پێویستی بەكات هەیە، بەڵام ئەمەش نابێت وا بكات پڕۆسەكە سست بڕوات، بەڵكو دەبێت پەلە لە جێبەجێكردنی بكرێت، چونكە ئاستی گەندەڵی تیایدا زۆر بەرزە و خەڵك بێزارە و شەفافیەت نییە.
هەژار ئیبراهیم، كارگێڕی نوسینگەی سۆرانی سەندیكای رۆژنامەنوسانی كوردستان، گووتی" لەبارەی یاسایی چاكسازیەوە ئەگەر هەمووی وەك خۆی جێبەجێبكرێت ئەوە متانەی خەڵكی تاڕادەیەكی زۆر دەگەڕێتەوە بۆحكوومەت، بەڵام من پێم وانیە حكومەت بتوانێ تەواوی خاڵ و بەندەكانی یاساكە جێبەجێ بكات، چونكە هەردوو حزبی دەسەڵاتدار بەچاكسازی ڕاستەقیە زیان بەر لایەنگرانیان دەكەوێت كەبەشێوازی نایاسایی مووچەیان بۆ بڕاوەتەوە و كراونەتەبندیوار و بوونەتە بار بەسەر بودجەی گشتی و لەگەڵ ئەوەی كە بایۆمەتریش كراوە بۆ مووچەخۆران، لێ هێشتان دوومووچەیی و سێ مووچەیی بوونیان ماوە لەبەردەستێواردانی حزبی نەتواندراوە پاكسازی و چاكسازی لەلیستی مووچەخۆران بكرێت، بۆیە من گەشبین نیم بەوەی كەحكوومەت بتوانێ یاساكە وەك و خۆی جێبەجێبكات، ڕۆلی پەرلەمانیش تایبەت دەستەی سەرۆكایەتی لاوازە و چاودێرێكی ڕەشید و جددی نیە بەسەر حكوومەتەوە، بۆیە ئەستەمە چاكسازیەكی ڕاستەقینە بكرێت، خەڵك كاتێك بەرچاوی ڕووندەبێ و متمانەی دەبێ كە حكومەت شەفافبێ لەداهاتی نەوت و خاڵەسنووریەكان و ناوەخۆ و ڕسومات، كەی ئەمانە شەفافبوون ئەوكات دەتواین بڵێین حكومەت چاكسازی كردووە دەنا بەبڕینی %21 لە مووچەخۆران و هەندێك هەنگاوی لاوەكی ئەمانە ناچنە بابی چاكسازییەوە، دەبێ چاكسازی ڕیشەیی لەسەرجەم كەرتەكان بكرێ، تەندروستی و پەروەردە و ڕێگاوبان و گوزەرانی هاووڵاتیان و هتد. دەنا ئەوەی تر تەنها یاریكردنە بەكات و هیچی تر.
هۆزان ئیسماعیل چالاكوان لە سۆران، دەڵێ" بەرای من خودی هەنگاونان بۆ داڕشتنی یاسای چاكسازی، دانپێدانانی حكوومەتە سەبارەت بەو پێشێلكاری و گەندەڵیانەی كە چەند ساڵە لە ناو سێكتەرەكانی حكوومەتدا دەكرێن، ئەمەش بێگومان خاڵێكی پۆزەتیڤە و لەبەر ئەوەی بنەمای چارەسەری هەر نەخۆشییەك دەستنیشانكردنی جۆری نەخۆشییەكەیە، بۆیە پێم وایە حكوومەتی هەرێم دركی بەوە كردووە كە چ كێشەیەك ڕووبەڕووی بۆتەوە، بۆیە داڕشتنی یاسایەك وەك یاسای چاكسازی، واتا دۆزینەوەی دەرمان بۆ نەخۆشییەكە، بەڵام لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەو دەرمانە دەكرێت هەموو نەخۆشییەكانی پێ چارەسەر بكرێت؟ لە وەڵامدا دەڵێم نەخێر، چونكە نەك تەنها ئەم یاسایە، هەر یاسایەك كە دەردەكرێت كەسان و لایەنی ناحەزیان بۆ پەیدا دەبێت، چونكە بەرژەوەندی ئەو كەس و لایەنانە لەكەدار دەكرێت، بۆیە پێویستە واقعبینانە بڕوانینە یاساكە و شێوەی جێبەجێكردنەكەشی، نەك وابزانین حكوومەت (داری سیحری) پێیە و یەكسەر هەموو كێشەكان بەم یاسایە چارەسەر بكات، چونكە كێشەكانی ناو سێكتەرەكانی حكوومەت ڕەگ و ڕیشەیان داكوتاوە.
شكار لەك، چالاكوانی مەدەنی خۆی بریاردان لە سەر بابەتێك كە هەموومان پێمان وایە كەم و كوری و گەندەڵی هەیە، ئەوە خۆی هەنگاوی یەكەمی چاكسازییە، بێگومان چاكسازی لە ئاستی هەموو جیهان بە شێوەی سێ هەنگاو كراوە ئەویش یاسا، ئیرادە، هێزە، بۆیە ئێستا لە قۆناغی یەكەم یاسامان هەیە كە لای شارەزایان یاسایەكی باش و گونجاوە، ئەوەی تریان ئیرادەیە كە پێم وایە ئەوەش لە جەنابی سەرۆك وەزیران و بەگشتی كابینەی نۆیەم دەخوێندرێتەوە كە ئیرادەیەك هەیە بۆ چاكسازی، بۆیە سەرنجی من لەسەر ئەوەیان تەنها ئەوەیە كە پێویستە چاكسازییەكان بە ئیرادەیەكی دیار و روونتر ببین درێن، چونكە ئەمە كلیلی گێڕانەوەی متمانەی نێوان خەڵك و دەسەڵاتە، سێیەمیان كە هێزە لەو بڕوایەدام دەسەڵاتی ڕەها لای حكوومەت هەیە كە سێ حزبی سەرەكی لە ئاستی بڕیادەر لە كابینەكەن بۆیە جێبەجێكردنی چاكسازیش پێویستی بە كات هەیە، چونكە لە ماوەی 29ساڵدا ئەو دۆخە دروستبووە پێم وانیە و مەنتقیش نیە بە یەك خولی حكومەت بتوانین چاكسازی بكرێت و ببینین بە وڵاتێكی پاك و بێگەرد، بەڵام خواست و داوای خەڵك دەبێت بەجێبهێنرێت چونكە خەڵك زیاتر لە پێویست بەرگەی دۆخی حكوومەتی گرتووە.
كاڵێ فەقێ وسو، قوتابی ماستەر لە یاسای گشتی، ئاماژە بەوەدەكات" چاكسازی وشەیەكە بەڕواڵەت سادە و ئاسایی دەردەكەوێت بەڵام هەڵگری پەیامگەلێكی جۆراوجۆرە و لە چەندین چەمك و بواردا، خۆی دەبینێتەوە، حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەستیكردووە بە چاكسازیكردن لە بوار و سێكتەرە جیاجیاكانی ئابوری و ئیداری، بەپێی شێوازە دیراسەكراوەكان، كە پێویستە لە چوارچێوەی بنچینە سەرەكییەكانی یاسا، سەرچاوەی گرتبێت، لەڕاستیدا پرسی چاكسازی لە ئێستادا پێویستییەكی حەتمییە كە هەنگاوەكانی حكوومەتی هەرێم بۆی چڕ كراونەتەوە، بۆ ئەوەی پڕۆسەكە بگاتە ئامانج و مەبەستی خۆی، ئاشكرایە كە هەنگاو هەنگاو بەپێی كارنامەی كابینەی نۆیەم، كاری جددی دەكرێت و لەچوارچێوەی دروشم هاتۆتەدەر، ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگریش لێرەدا هەیە كە لە كاروان و پڕۆسەی چاكسازیدا، كەسانێكی سروشتی یان كەسانێكی مەعنەوی، كەبە ناحەق و لەسەر بنەمای پێوەر و پاساوی نابەجێ بونەتە خاوەن دەستكەوت و بەرژەوەندی تایبەت هەوڵ دەدەن تەنگەژە و گرفت دروستبكەن تا دەستكەوت و بەرژەوەندییەكانیان بپارێزن و بەردەوامی پێبدەن، بۆیە ئیرادەی بەهێز و سەروەری یاسا و لێكجیابونەوەی واقعی دەستەڵاتەكان و سیستەمی بەهێزی دادوەری، گرنگترین فاكتەرەكانی سەركەوتنن بۆ بە ئامانجگەیشتنی پڕۆسەی چاكسازی، كە خۆی لە بەرژەوەندی و خێری گشتی وڵاتدا، دەبینێتەوە."
كاڵێ فەقێ، ئەوەشی گووت" پڕۆسەی چاكسازی بەهایەكی زۆر و تایبەتی هەیە كە دۆخە سلبی و نەخوازراوەكان بەرەو باشبوون دەبات بە شێوازێكی ئارام و لەسەرەخۆ، كە هەنگاو هەنگاو بەرەوپێش دەڕوات و گۆرانكاری ئیجابی دروست دەكات لە ماوەی درێژخایەن و دورمەودا، لەپێناو بەرزكردنەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی كۆمەڵگە و باشتربوونی سێكتەرە جیاوازەكانی وڵات، بۆیە كردارێكی بەردەوامە و پێویستی بە ئەبدێتی نوێ هەیە، ئیرادە و ویستی دەستەڵاتی سیاسی بۆ چاكسازی ریشەیی و پاڵپشتیكردنی دڵسۆزان و كار بەدەستانی هەرێم و پشودرێژی تاكەكان، لەم بوارە، سەركەوتن مسۆگەر دەكەن، سەرچاوەی شەرعییەتی دەستەڵاتی هەرێمی كوردستان گەلە بۆیە پشتیوانی تاكەكان بەپێی ئاستی بەرپرسیارەتییان، بۆسەركەوتنی پڕۆسەی چاكسازی ئەركێكی نیشتیمانی و ئەخلاقییە كە گرەنتی سەرخستنەكە مسۆگەر دەكات.
پێشمەرگەی ووڵات پارێز شەیما فەرحان، دەڵێ" پێم باشە سەرۆك وەزیران پێداگری لە سەر جێبەجێكردنی یاسایی چاكسازیی بكات و سیستەمی نوێ بۆ پەروردەكردنی فكری پەیڕەو بكات، هەروها یاسایی تووند بۆ سزادانی سەرپێچیكاران پەیڕەو بكرێت و هەروەها یاسایی پاداشت جێبەجێ بكات، من پێم وایە خەڵك دیەوێت واقع ببینێت كە گەندڵكاران سزا بدرێن و دوور بخرێنەوە لەكارەكانیان بۆ ئەوەی متمانە بگەڕێتەوە بۆ حكوومەت.
كرمانج عوسمان، مامۆستای زانكۆ رایدەگێنێت" چاكسازی پڕۆژەیەكی دوور و درێژە و دوژمنی زۆرە، واتە خەڵك نابێت پێشبینی بكات كە دەم و دەست دەرئەنجامی هەبێت چونكە كاتی دەوێت، چاكسازی گرنگە لە كەرتی گشتی بكرێت نەك تەنها لە حكوومەت چونكە كەرتی گشتی واتە بوودجەی گشتی و داهاتی گشتی، بە بڕوای من رادەیەكی باش لە چاكسازی دەستە بەر دەبێت، بەڵام دوو مەرج پێویستە بۆ ئەو چاكسازیە، یەكەم ئیرادەیەكی تەواو و هەماهەنگ لە نێوان پارتە سیاسیەكان، دووەمیش بوونی هەڵسەنگاندن و بەدواداچوونێكی باشە لەوەی ئایا پڕۆسەی چاكسازی چۆن بەڕێوەدەچێت؟ لە جێبەجێكردنی كەم و كوڕی هەیە؟ بەرهەمەكانی دەركەوتوە؟ یاساكە پێویستی بە هەموارە؟ هیچ فرت و فێڵەك پەیدابووە بۆ خۆ دەربازكردن لە چاكسازی؟ ئایا هیچ حیلەی شەرعی و قانونی دیترایتەوە تاوەكو گەندلكاران خۆیان لە چاكسازی دەرباز بكەن؟ لە لایەكی تر بوونی سەرچاوەی مرۆیی پاك و بێگەرد گرنگە بۆ سەرخستنی پڕۆسەكە چونكە بە بوونی ئیرادە و یاسایەكی باش بۆ چاكسازی بەس نیە بەڵكو چاكسازی لە رێگای سەرچاوەی مرۆیەوە جێبەجێ‌ دەكرێت ئەوەش گرنگە كە كەسانی شیاو و دڵسوز بە پڕۆسەی چاكسازی هەستن، دەتوانم ئەوەش بلێم كە خراپبوونی باری دارایی خەڵك كاریگەری سلبی دەبێت لەسەر سەرخستنی پڕۆسەی چاكسازی بەتایبەتی لەناو فەرمانبەران چونكە لە وانەیە هانی رەشوە و بەرتیل بدات كە ئەوەش خۆی گەندەلیەكی گەورەیە و دژە چاكسازیە.

زۆرترین بینراو